Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Jýyrda elimizge kelgen «jasyl energetıka» jáne klımat máseleleri boıynsha álemdik sarapshy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Rae Kvon Chýng BAQ ókilderine bergen suhbatynda qazaq jerinde klımattyq ózgeristerge saı jylyný emes, qaınaý bolatynyn aıtyp eskertken edi. Oǵan qulaq asyp, jaǵdaıdy aldyn ala zerttegen mekeme kórinbedi. О́ıtkeni búginde elimizdiń on shaqty oblysyn sý alyp ketti. Geologııalyq damý tarıhynda Qazaqstan jerin áldeneshe ret sý basyp, keıinnen teńiz tabany qurlyqqa aınalǵany jóninde derekter aıtylady. Qazirgi jaǵdaıǵa qarasaq, jerimizge qaıtadan teńiz ornaǵandaı áser qaldyrady.
Búginde qanshama adam shatyrǵa shyǵyp qutqarýshylardy kútip otyrǵany málim. Astynan sý shyǵyp, maly tunshyǵyp jatqan kóńili synyq eldi odan beter jabyrqatý oıymyzda joq. Áıtkenmen, 18 aýdany bar Qostanaı oblysynyń 14 aýdanyna sý qaýpi tónip turǵany belgili boldy. Erigen sýdyń ekpinimen avtojoldar men elektr berý jelileri qırap jatyr. Jaýyrdy jaba toqyp qaıtemiz, jergilikti ákimdikter men buǵan jaýapty mekemelerdiń sý tasqynyna daıyndyǵy qar sýymen birge qalqyp sý betine shyqty.
Árıne, qazirgideı kúrdeli kezeńde bireýdi kinálap otyratyn kez emes. El bolyp jaǵdaıdy eńseretin, eńsesi túsken elge dem beretin kez. Kúıip turǵan máselelerdiń mánisin bilmekke Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligine habarlasyp kórgen edik. Olardyń 1 sáýirdegi sý tasqyny jaǵdaıy týraly bergen aqparatyna sáıkes, sý basyp qalǵan aımaqtarda avarııalyq-qutqarý jumystary júrgizilip jatyr.
«Sý tasqyny kezeńi bastalǵannan beri TJM jáne ákimdikterdiń kúshimen 4,6 mln-nan asa tekshe metr (táýligine 40 myńnan asa tekshe metr) erigen qar sýy sorǵyzyldy, 370 myńnan asa qapshyq (táýligine 55 myńnan asa) jáne 728 myń tonna ınertti materıal (táýligine 3 myń) tóseldi. Jumyldyrylǵan kúshterdiń kómegimen 13 659 adam, onyń ishinde 5 250 bala evakýasııalandy», deıdi TJM baspasóz qyzmeti.
Málimetke sáıkes, Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Aqmola, Atyraý, Qostanaı oblystarynda ýaqytsha ornalastyrý pýnktterinde 6 034 adam, onyń ishinde 2 386 bala bar. Bul rette memlekettik avıasııanyń tartylǵan áýe kemelerimen 1 655 adam, onyń ishinde 425 bala qutqarylǵan. «Jedel jeli» telefondaryna 604 qońyraý kelip túsken. 20 óńirde respýblıkalyq jáne oblystyq jedel shtabtar jumys istep tur. Sondaı-aq jaǵdaıy kúrdeli Aqtóbe, Aqmola, Qostanaı, Abaı, Batys Qazaqstan oblystarynda sý tasqynyna qarsy elimizdiń basqa óńirlerinen TJM kúshteri men quraldary tartyldy.
«309 jeke turǵyn úı men 759 aýla aýmaǵynan sý shyǵaryldy. Bul rette 1 257 jeke turǵyn úı men 400 aýla aýmaǵy sý astynda qalyp otyr. Sý shaıǵan 55 avtojol, onyń ishinde 1 kópir jáne 54 jol tósemi baqylaýda. Aqtóbe, Aqmola, Qostanaı, Ulytaý, Abaı Batys Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda jergilikti atqarýshy organdar halyqpen baılanys ornatyp, qajetti azyq-túlik jáne dári-dármek qorlaryn qurǵan 49 eldi meken kólik qatynasynsyz qaldy. О́zender men sý qoımalaryndaǵy sý tasqyny jaǵdaıyna baqylaý júrgizilip jatyr», deıdi TJM resmı ókili Dınara Ǵalymjan.
Onyń aıtýynsha, avarııalyq-qutqarý jumystaryna TJM, IIM, QM, jergilikti atqarýshy organdardan, uıymdardan 8 458 adam, 2 124 tehnıka, 808 sý aıdaý quraly jáne 65 júzý quraly, 12 áýe kemesi jumyldyrylǵan.
Al Sý resýrstary qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Nurlan Baqytjanuly kún raıy buzylmasa, jaǵdaıdyń turaqtalatynyn aıtady.
«Elimizde buryn 1969 jyly osyndaı orasan sý tasqyny bolǵan. Biraq ol kezde TJM men Sý mınıstrliginiń ózine qarasty tehnıka quraldary mol boldy. Ekinshiden, qazirgideı joldar sýaǵarlardy jaýyp qalmaıtyn edi. Úshinshiden, qazir sý basyp qalǵan úılerdiń ústinen dronmen túsirgen beınelerdi qarap otyrsaq, kóbi – jańa úıler. Qyzyl, jasyl, kók shatyrlar. Iаǵnı jergilikti ákimdikter sý aǵatyn saıǵa úı salýǵa jer bergen. Qazaq ejelden úıdi dóńes jerge salǵan. Jaraıdy, bul másele áli talqylana jatar. Qazirgi jaǵdaıda qandaı shara qoldanamyz degendi baǵamdaǵan jón. Biraq munyń bári aınalyp kelgende kún raıyna baılanysty bolyp otyr», deıdi ol.
Mamannyń aıtýynsha, áli de sý tasqyny qaýpi bolýy múmkin degen aımaqtar bar kórinedi.
«Qazir sý tasqyny ońtústik pen batystan soltústikke qaraı jyljyp keledi. Endi mundaı sý tasqyny SQO, Aqmola jáne Pavlodar oblysynyń biraz jerinde bolýy yqtımal. Arqaǵa jyljyp kele jatqan qyzyl sýdyń birazy Jabaı ózenine quıady (Atbasar aýdany). О́zenniń ataýynyń ózi aıtyp turǵandaı kóptegen jabaıy sýlar quıatyn tentek ózen – bul. Buǵan deıin de birneshe ret arnasynan shyǵyp ketkenin bilesizder. Al ShQO taýly aımaq bolǵan soń ol jaqqa bul sý jetpeıdi. Jáne ol jaqtaǵy sý qaýpi endi sáýirden bastalýy múmkin. Biraq qazirgi jaǵdaıdy kórip otyrǵan el erte qamdansa, jaǵdaıdy rettep qalýǵa bolady», deıdi N.Baqytjanuly.
Onyń aıtýynsha, qazir jer bir-eki metrge deıin qatyp jatqandyqtan qar sýy topyraqqa tez sińip ketýi qıyn. Eger kún raıy qalypty tursa, bir-aq aptanyń ishinde sý sorǵyp, jer degdip ketetinin aıtady.
