Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
NEET jastar nege nıetsiz?
Naryqtaǵy ózgeristerge nazar aýdarsaq, ekonomıkalyq ahýal eńbekke qabiletti azamattardyń úlesine belgili bir deńgeıde baǵynatynynan baıqaımyz. Álem elderiniń áleýmettik áleýeti, hal-ahýaly kóbine-kóp ondaǵy jumyspen qamtylǵan azamattardyń kórsetkishine qaraı qalyptasady. Sondyqtan jergilikti ákimdikter jastardy jumysqa tartyp, bite qaınasqan qoǵamdaǵy ózgeristerden qur qalmaýǵa shaqyrady. Jyl saıyn NEET jastardyń basyn qosyp, qajetinshe baǵyt-baǵdar kórsetip jatqan óńirler bar. Olar oqymaıtyn ári jumyssyz jastardy anyqtap, meılinshe jumysqa ornalasýǵa yqpaldasady. Bir qyzyǵy, oqymaıtyn ári resmı jumyssyz jastardyń kóbi birden NEET sanatyna qosylýy ábden múmkin. О́ńir-óńirde resmı tirkelmeı, shaǵyn kásippen, baý-baqsha, mal sharýashylyǵymen aınalysatyn, maýsymdyq jumysqa aralasatyn, taǵysyn-taǵy birneshe salada eńbek etip, jumysyn rastamaıtyn jastar barshylyq. Áıtkenmen olardy túgel kásibı biliktilerdiń qataryna qosa almaıtynymyz anyq. Jastarǵa naq qazir keregi – biliktilik. О́ıtkeni biliktiligi mol, qabiletti mamanǵa suranys jyldan-jylǵa artyp keldi. Prezıdent osy joly Ulttyq quryltaıda eńbekqorlyq jáne kásibı biliktilik týrasynda oı-pikirin túıindep, jastardy memleket usynǵan múmkindikti paıdalanýǵa shaqyrdy. Endigisi – NEET jastardy osy baǵdarlamaǵa tartý ǵana.
«Kelesi mańyzdy qundylyq – eńbekqorlyq jáne kásibı biliktilik. О́z kásibin óte jaqsy biletin, oǵan ábden berilgen, eńbekqor adam ǵana tabysqa jete alady. Men Memleket basshysy retinde azamattardyń, ásirese jastardyń kózi ashyq, dúnıetanymy keń bolǵanyn qalaımyn. «Týǵan jerge týyń tik» deıdi halqymyz. О́te maǵynaly ósıet. Jas urpaq bul sózdiń mán-maǵynasyna tereń boılaýy qajet. Qazaqstan – barsha azamatymyzdyń ortaq Otany, qasterli mekeni. Onyń qaı túkpiri de – bizdiń týǵan jerimiz. Jastar elimizdiń barlyq aımaǵyn birdeı jaqsy kórip, tutas elimizdiń damýyna úles qosqany abzal. Men oblystarǵa sapar kezinde jastardyń kóbi týǵan aýlynan syrtqa shyǵýǵa qulyqsyz ekenin baıqaımyn. Meniń tapsyrmammen aldyńǵy jyly batys aımaqtyń jastary úshin 10 myń bilim granty bólindi. О́kinishke qaraı, sol granttyń kóbi ıgerilmeı qaldy. Sondyqtan grant sanyn eselep qysqartýǵa týra keldi. Iаǵnı jastarymyz qolda bar múmkindikti paıdalanbaı otyr», dedi Prezıdent Ulttyq quryltaıda.
Iá, bilim almaı, aýylda qalýdy jón kóretin jastar bar. Onyń ishinde otbasylyq shaǵyn kásibin dóńgeletip, suranysqa saı ispen aınalysyp júrgender jeterlik. Qaladaǵy jańashyl ıdeıalardy aýylǵa ákeletinderdiń deni – jergilikti azamattar. Sebebi qalada isi alǵa basqandar ońaılyqpen aýylǵa kele bermeıdi. Árıne, múmkindik bolsa aýyl, meıli qala jastarynyń sapaly bilim alyp, sol bilimdi óndiriste paıdalanǵanǵa jeteri joq. Prezıdent aıtqan eldiń batys aımaqtaryna dep bólingen bilim granttarynyń ıgerilmeı qalǵany tolǵandyrady. Munyń da bir emes, birneshe sebebi bar dep túısindik. Bálkim, aqparattandyrý jumystary álsin júrgizilse kerek nemese jastardyń batys óńirlerde bilim alýǵa yjdaǵaty joq bolar. Iá, qas-qabaǵyna qarap otyrǵan balasyn alys aımaqtarǵa jiberýge júreksinetin ata-analar da kezdesedi. Osynyń saldarynan eńbek naryǵynda básekege tótep bere almaı, áleýmettik járdemaqy alyp otyrǵandar bar. Qysqasy, NEET jastardyń oqýǵa nemese jumys isteýge nıeti bolǵanymen, múmkindigi bolmaıdy nemese jeńildikterdi bile bermeıdi. Prezıdent osy joly Ulttyq quryltaıda shetelde bilim alyp, adal eńbek etip, ózine, eline paıdaly ispen aınalysyp júrgen jastardy qoldaıtynyn ańǵartty.
«Bala eseıgen soń qanattanyp, uıadan ushýǵa tıis. Basqa aımaqtarda, tipti shetelde bilim alýy qajet. О́zge jurttyń qalaı ómir súrip jatqanyn kórgeni abzal. Sondaı-aq qaı jerde ózine jáne eline paıdasy tıse, sol jerge baryp eńbek etýi kerek. Búginde soltústik aımaqtarda jumys kúshi jetispeıdi. Ol jaqta tegin bilim alýǵa, jaqsy jumys isteýge barlyq múmkindik bar. Memleket berip otyrǵan osy múmkindikti durys paıdalaný qajet. Biz myńdaǵan shaqyrym jerde kóship-qonyp júrgen kóshpelilerdiń urpaǵy ekenimizdi umytpaıyq. Qazirgi jastar zamanaýı kóshpeliliktiń jaqsy jaqtaryn ıgere bilýi kerek. Kóshi-qon – dúnıe júzine ortaq qalypty qubylys. Biz shetelge baryp, qara jumys istep júr dep kórshi eldiń azamattaryn mensinbeı qaraǵan adamdardy da kórdik. Shyn mánine kelgende, sol shetelde júrgen adamdar jańa daǵdylardy ıgeredi, jańa kásipterdi meńgeredi. Olar óz eliniń ekonomıkasyn damytýǵa edáýir úles qosyp júr. Amerıkanyń ózinde Ortalyq Azııadaǵy kórshiles elderdiń myńdaǵan azamattary turyp jatyr. Kóbi bıznesin júrgizip, saýdamen aınalysady, arasynda qaltaly adamdar paıda bolyp jatyr. Biraq olar óziniń ulttyq ereksheligin joǵaltqan joq. Eń damyǵan elderdiń azamattary da shetel asyp, tabys tabýǵa namystanbaıdy. Zamanaýı kóshpeliler, Modern Nomads degenimiz – osy. Bul – búkil álemde bolyp jatqan úrdis», degen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 200 myńǵa jýyq el azamatynyń shetelde zańdy túrde jumys istep júr degen derekti mysal etti.
Kóshi-qonnyń kúngeı tusy
Shetelde júrgenderdiń basym kópshiligi jastar bolsa kerek. Osy tusta biz eńbek kóshi-qonyndaǵy ózgeristerge zer salǵandy jón kórip, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Kóshi-qon komıteti tóraǵasynyń orynbasary Erbolat Abýlhatınmen pikirlesken edik.
– Jumys kúshi tapshy óńirlerge mamandardy kóshirý maqsatynda iske asyp jatqan jobalar bar. Mysaly, keıingi eki jylda Almaty, Jetisý, Qyzylorda, Jambyl, Túrkistan oblystarymen qatar, Shymkent, Almaty qalalaryndaǵy bilikti mamandardy Pavlodar, Qostanaı, Abaı, Qaraǵandy sekildi oblystarǵa kóshirýge kóńil bólindi. Iаǵnı atalǵan óńirlerge qonys aýdarýdy josparlaǵan mamandarǵa memleketten kómek kórsetiledi. Shamamen ár adamǵa – 70 AEK kóleminde. Al úı jaldaıtyn bolsa, kommýnaldyq qyzmetke bir jylǵa deıin 15-30 AEK tóńireginde kómek qarastyrylǵan. Qalaı degende de bul ishki kóshi-qondy yntalandyrýdyń qamy ǵoı. Jumysshylardyń sol ólkede turaqtap qalýy mańyzdy. Byltyr Úkimet kóshi-qon saıasatynyń jańa tujyrymdamasyn qabyldady. Soǵan sáıkes, eldiń soltústik ólkelerinen úı satyp alýdy josparlap júrgenderge sertıfıkat tabystalady. Bul sertıfıkattyń somasy 4 mln teńgeden aspaıdy, – deıdi E.Abýlhatın.
Bul – eńbekqor jastarǵa, jas otbasylarǵa usynylyp otyrǵan múmkindiktiń biri ǵana. Kóshi-qon saıasatyndaǵy osy qadam ońtústikte tyǵyz ornalasqan halyqty soltústik ólkelerge qonystandyrýǵa áli de bolsa septesedi dep oılaımyz. Qazirgi ýrbanızasııa úderisine nazar aýdarsaq, jyl ótken saıyn shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardyń joıylyp bara jatqanyn baıqaýǵa bolady. Halyqtyń basym-kópshiligi qoldan kelse, aýdan ortalyǵyna jaqyn aýyldarǵa qonystady. Bul úderis, ásirese eldiń soltústik aımaqtarynda jıirek baıqalady.
Shetel asatyndar, bilim alyp, el ishinde jumys babymen bir aımaqtan ekinshi aımaqqa kóship-qonatyndardyń deni – jastar. Olar qaıda bilim alyp, qaıda jumys istese de tańdaý – óz erkinde. Biraq sheshim qabyldar aldynda memlekettik baǵdarlamalarǵa nazar aýdarsa, izdense, artyq etpeıdi. Mysaly, «Serpin», «Bolashaq» baǵdarlamasymen jastar elde, shetelde tegin bilim alsa, memlekettik baǵdarlamaǵa nazar aýdarmaı, soltústikte nemese shetelde shyǵyndalyp, óz qarajatyna bilim alyp júrgender kóp.
– Jastardyń shetel asyp, eńbek etkeni, bilim alǵany bizge tıimsiz deýge bolmaıdy. Kerisinshe, olar shetelde sapaly bilim alyp, ysylyp, jaqsy maman retinde qalyptasyp oralsa, bizge olja. Bizge О́zbekstannan, Tájikstan men Qyrǵyzstannan jumys isteýge keletinder bar. Atalǵan elderden shamamen bizde 300 myńǵa jýyq adam eńbek etip júr. Elimizdiń azamattary da kúni búginge deıin Reseıde eńbek etti. Ári olardyń basym kópshiligi – biliktiligi bar mamandar. Munaıshy, IT salasyn ıgergenderge de suranys boldy. Jastar eńbekqor, jumystan qashpaıdy. Árkim óz bolashaǵy, otbasy úshin eńbek etip júr. Al eńbek kóshi-qony tabıǵı úderis dep aıtar edim. IT sala bizde jaqsy damyǵan. Mamandar jetkilikti. Sol úshin de О́zbekstan bizden, basqa da alys-jaqyn elderden maman tartyp, IT salany órkendetýge tyrysyp jatyr. Osylaı bizge de shetelden kelip, birneshe salada eńbek etip júrgen bilikti mamandar bar. Bizdikiler sol mamandardan bilmegenin úırenedi. Bul – qorqatyndaı emes, qalypty qubylys, – deıdi E.Abýlhatın.
Qaı memleket bolsyn, bilimdi, biliktiligi joǵary mamandarǵa esigin aıqara ashady. Damyǵan elderdiń qaı-qaısysy da tájirıbeli mamandy shetke ysyrmaıdy. Bilikti maman bizge ǵana emes, búkil elge qajet. Búginde el azamattaryna Qatarǵa baryp jumys isteýge múmkindik qarastyryldy. Ulybrıtanııaǵa maýsymdyq jumystarǵa barýǵa bolady. Sol sekildi Ońtústik Koreıamen jumys boıynsha kelisim júrip jatyr. Bul baǵytta jaǵymdy jańalyq kóp, keleshekte áli de utymdy sheshimder qabyldanatyn sekildi. «Team Qazaqstan» jobasynyń jetekshisi, Ulttyq quryltaı múshesi Oljas Súleımenmen áńgimeleskende, ol da shetelge bilim alýǵa, adal eńbek etýge barǵandardy qoldaý kerek degen paıymdy quptaıtynyn aıtty.
– Ulttyq quryltaıda san-salanyń bilgirleri óz salasyndaǵy, óz óńirindegi qordalanǵan ózekti máselelerdi ortaǵa saldy, talqylady. Quryltaıda Prezıdent jastardy bilimge umtylýǵa, jumyssyzdyqpen kúresýge shaqyrdy. Jasandy ıntellektini damytý týraly oı-pikir aıtyldy. Iá, jasandy ıntellekti – keleshekte aınalysatyn emes, búgin qolǵa alatyn dúnıe. Qazir elde jasandy ıntellektiniń qyr-syryn jetik biletin jastar az emes. Sátti jobalar jeterlik. Jumys, bilim jóninde oı qozǵaǵanda taǵy bir mańyzdy máselege nazar aýdarýymyz kerek. Otanyn súıetin azamattar eldiń, jerdiń qadirin jyraqta júrgende eki ese túsinedi. Shetel asqan jastar sol jerde qalyp ketedi degen qate túsinik bar. Negizi, durys tárbıe kórgen azamat halqyna, óziniń ólkesine janashyr bolady. Jastar qazir el ishinde ǵana emes, halyqaralyq deńgeıde básekege saı bolýy qajet. Oǵan jastardyń qarym-qabileti, óresi jetedi. Eger jastar shetelge shyǵyp adal eńbek etse, otbasyn asyrasa, onyń ózi – elge paıda. Tájirıbe jıyp biliktiligin arttyrady, tanym-túsinigi keńeıedi, – deıdi O.Súleımen.
Qoryta kele, shetel asyp, bilim alýǵa umtylǵandar men adal tabys tabýdyń qamymen júrgenderge múmkindik mol ekenin túsindik. TMD elderinen bólek, ekonomıkasy áldeqaıda qýatty memleketterge baryp, zańdy túrde jumys isteýge de jol ashylyp keledi. Eńbek mıgrasııasyna qatysty ekijaqty kelisim arqyly retteletin sharýalardy úılestirý, usyný memlekettiń enshisinde bolsa, sol múmkindikti paıdalanýǵa, adal eńbekpen adal tabys tabýǵa kim-kimniń bolsa da múmkindigi bar.
