Adaldyqtyń aıqyn sharty

Elimizde jemqorlyqqa qarsy strategııa túzilgen. Onyń negizgi basymdyqtarynyń biri – sybaılas jemqorlyqqa qarsy máde­nıet deńgeıin qalyptastyrý. Al jemqorlyqqa qarsy mádenıet – bul adamnyń sanaly jáne adam­ger­shilikpen sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy turý qabileti degen sóz.

Tulǵanyń sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy mádenıeti onyń qoǵam qaýipsizdigi men ıgiligine bul indettiń zııany týraly bilimin qamtıtyn qasıeti. Ol ındıvıd­tiń jaı ǵana sybaılas jemqor­lyqty tózbeýi emes, ony joıýǵa, onymen kúresýge talpynýy. Iаǵnı sybaılas jemqorlyqqa qar­sy mádenıet degenimiz – jem­qorlyqqa qarsy belsendi aza­mat­tyq pozısııa. Mundaı máde­nıet tulǵada quqyqtyq aıada is-áreket etýi úshin belgili bir bilik­tilikterdiń bolýyn talap ete­di, olar: jemqorlyqty áleý­met­tik zulym retinde tanı bilýi, sy­baı­las jemqorlyqpen kúres negiz­derin jáne onyń qoǵam ómi­ri­niń kez kelgen salasynda deń­ge­ıin tómendetý úshin barlyq múm­kindikti paıdalana bilýi. Sol sebepti de jemqorlyqqa qar­sy mádenıet bul indetke qarsy sa­na­nyń fenomeni sanalady.

Qoǵamdyq sananyń túrli nysany bar, olardyń kómegimen adamdar qorshaǵan tabıǵatty, qoǵam men ózderin sezinedi. Al «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy sana» uǵymy qoǵamdyq sananyń barlyq nysanyn qamtıdy. Bul ıntegratıvti uǵym, sebebi ol ózine ártúrli ǵylym salasynan aqparatty sińiredi, ártúrli oqý pánderinde zerdelenedi jáne ol týraly bilimdi tujyrymdaýda zertteletin qubylysty túsinýdiń jańa deńgeıine shyǵady. Osy­laısha, jemqorlyqqa qarsy sana qoǵamdyq sananyń ózge de nysandarymen tikeleı ózara baılanysta bolady jáne qoǵamdyq sanaǵa tán barlyq qasıet jáne sıpattamany meńgeredi.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy sana – bul adamdardyń keselge áleýmettik zulymdyq retindegi qatynasyn bildiretin uǵym, teo­rııa, túsinik pen sezim, kózqaras pen emosııalardyń jıyntyǵy. Mundaı sana adamgershilik jáne adamgershilikke jat qylyqty, quqyqtyq jáne quqyqtyq emes, zańdy jáne zańsyzdyqtyń shegin kórsetip beredi. Ol sy­baı­las jemqorlyqqa qarsy minez-qu­lyqty qamtamasyz etý úshin m­o­ral­dyq-adamgershilik, ıdeo­lo­gııalyq, quqyqtyq sharalardy talap etedi.

Jemqorlyqqa qarsy máde­nıet – bul jappaı sana jáne onyń jekelegen elementteri emes, jemqorlyqty qabyldamaý negi­zinde jatatyn osy júıe­men tipti sáıkes kelmeıtin qundylyq­tar júıesi. Demek bul degenimiz adamgershilik pen azǵyndyq, quqyqtyq jáne quqyqtyq emes, aqyldy jáne aqymaqtyq, tamasha jáne beıbereket prızmasy arqyly adamı qaty­nastar álemine kózqaras. Mun­­daı mádenıet kez kelgen adam­nan joǵary moraldyq, qu­qyq­tyq, saıası jáne basqa má­de­nıetter negizinde sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy tura bilý qabi­letin talap etedi. Qazirgi ýaqyt­ta bul mádenıet shynaıy qajet­ti qubylys mártebesin ıelene­di, ony áleýmettendirý úderi­sin­d­e qoǵamnyń barlyq áreket­ke qabi­letti músheleri ıgerýge tıis.

Jemqorlyqsyz qoǵam qurýda otbasy tárbıesiniń mańyzy zor. Sebebi jemqorlyqqa qarsy mádenıetti nasıhattaý qoǵamnyń túrli salasyn qamtıdy, onyń ishinde, ásirese bilim berý meke­me­lerine júkteletin jaýapker­shilik asa joǵary.

Elimizdiń sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy is-qımyl baǵdar­la­masynda «Otbasy jáne bilim berý salasy bul úderiske múddelilik tanyta otyryp qatysýy kerek. Bul jumysty mektepke de­ıingi bala tárbıesinen bastaǵan abzal», delingen. Munda óske­leń urpaqtyń jastaıynan qu­qyqtyq sanasy men mádenıetin qa­lyptastyrý, otansúıgishtik baǵyt­taǵy qundylyqtar negizin­de tárbıeleý mindeti qoıy­lyp otyr. О́ıtkeni, azamat­tar­­dyń óz qu­qyqtaryn jaqsy bilýi qoǵam­daǵy sybaılas jem­qor­lyq­qa qarsy mádenıettiń qalyp­tasýy­na birden-bir yqpal ete­tin fak­tor. Elimizdiń ár azama­ty qan­daı da bir zańnamany sáı­ke­sin­she qoldana bilse, mem­le­ket­tik qyz­metkerdiń óz laýazymyn zańsyz qoldanýyna jol bermese, ıaǵnı zańdy quqyqtary men múd­delerin qorǵaý úshin tıimdi qol­dansa elimiz dertten arylyp, álem­degi damyǵan elder qatary­nan oryn alýyna úlken úles qosar edi.

«Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys». Prezıdenttiń Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda aıqyndap bergen aksıomasy osy úsh uǵymmen beki­tilgen. Bul úsh uǵymdy Mem­leket basshysy «ozyq ári tabysty elge aınalýdyń basty kilti» dep atady. Al adal tabysty aıqyndaıtyn sharttyń biri búginde jemqorlyqtan ada qoǵammen baılanysty.

Aıjan ESENBAEVA,

Qaraǵandy oblysynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sotynyń bas mamany