Túrkistan rýhanı birligindegi «Shaǵataı bási»

Ony uıymdastyrǵan – áıgili sanatker, qalamger, qaıratker Abdýraýf Fıtrat. Fıtrattyń ózbek jáne tájik halqyna sińirgen eńbegin A.Baıtursynulynyń qazaqqa sińirgen eńbegimen salystyrýǵa bolady. Ol jańa ózbek tilin júıeledi hám ózbek jáne tájik ádebıeti tarıhyn alǵashqylardyń biri bolyp jazdy. «Shaǵataı básine» deıingi Fıtrattyń dúnıetanym baspaldaqtaryn qalyptastyrǵan oryndar – Buharadaǵy Mir-Arab medresesi men Ystanbul ýnıversıteti. Fıtrat 1909–1913 jyldar aralyǵynda Túrkııada oqıdy. Bul ol eldegi «Jas túrikter» qozǵalysynyń mereıi ústem shaǵy bolatyn.

Abdýraýf Fıtrat 1913 jyly Buharaǵa qaıta oraldy. Elin aǵartý isine biryńǵaı jumyldy. Birneshe eńbek jazdy. 1917 jyly Bakýdegi aǵaıyn­dy Orýdj baspahanasynan «Oqý» atty oqýlyq shyǵardy.

Qoqanda Túrkistan avtonomııasy jarııalanǵanda jazǵan onyń myna sózi asa taǵylymdy: «Elý jyldan beri ezildik, taqyr boldyq. Qolymyz bylǵandy, tilimiz kesildi. Aǵzamyz buzyldy. Namysymyz qorlandy. Adamshylyǵymyz aıaq astynda qaldy. Tózdik, sabyr ettik. Kúsh ulǵaıǵanda, ár buıryqqa moıynsyndyq. Bútin birligimizdi qoldan berdik. Jalǵyz pikirdi bermedik, jasyrdyq, ımanymyzǵa orap saqtadyq. Ol – Túrkistan táýelsizdigi edi»  (Fıtrat A. Chın sevısh. – Toshkent: Ǵ.Ǵýlom nomıdagı Adabıet va sanat nashrıetı, 1996. – 256 b.).

Reseıdegi túrki halyqtary ómi­rin­degi asa aýyr 1918 jyly jazǵan «Ámir-Temir qabiri» atty pesasynda A.Fıtrat keıipkeri: «Ýa, aldııar! Ezilgen, janshylǵan, tonalǵan túrki halqynyń bir uly saǵan medet surap kelip tur! Saǵan baǵy oırandalǵan, gúli taptalǵan, bulbulynyń úni óshken Turan shyraqshysy kómek surap kelip tur! Turannyń qapqazdyq ókili janyp ketti, ázerbaıjany joıyldy, túrikmeni aldandy, tatary tonaldy, ózbegi janshyldy, qa­zaǵy ashtan óldi! Estımisiń, aldııar!» , deı­di baba arýaǵyna taǵzym etip (Fıtrat A. Tanlangan asarlar. 1-jıld. Sherlar, nasrıı asarlar va dramalar. Toshkent: Manavııat nashrıetı, 2002. – 320 b.).

Mine, joǵaryda biz úzindi keltirgen sózderine jáne basqa da poezııalyq, prozalyq, dramatýrgııalyq, tanymdyq shyǵarmalaryna qarap, Abdýraýf Fıtrattyń «Shaǵataı bási» uıymyna qandaı ázirlikpen kelgenin baıyptaýǵa bolady. Atalǵan uıym qyzmetin zerdeleýde biz myna problemalardy qarastyrýdy jón kóremiz: 1. «Shaǵataı bási» nege Tashkentte quryldy? Onyń baǵyt-baǵdary qandaı edi?; 2. «Shaǵataı bási» men jalpy túrki, sonyń ishinde qazaq rýhanııatynyń nendeı qarym-qatynasy bar?

Alǵash «Shaǵataı» ataýyna keleıik. Ol – Shyńǵyshannyń ekinshi ulynyń aty. Al Fıtrat qoldanylymyndaǵy «shaǵataı» – mádenı-rýhanı birlik (tıp) ataýy. Qarapaıym tilmen aıtsaq, ol – Shaǵataı ulysynyń (Orta Azııa, Jetisý, Shyǵys Túrkistan) mádenıet (til, ádebıet, t.b.) ataýy. Túrkitanýshy-lıngvıst A.Amanjolov bul termın haqynda: «Túrkitaný ádebıetterinde «shaǵataı tili» (nemese syńarjaq usynylǵan «eski ózbek tili») degen termın Aqsaq Temir mırasqorlary zamanynda óz damýynyń klassıkalyq túrine jetken HIV-HVI ǵasyrdaǵy ortaazııalyq ádebı «túrki» tilin kórsetedi. «Shaǵataı» tiliniń HI-HIII ǵasyrdaǵy shyǵystúrkistandyq túrki ádebı tilimen jáne HIII-HIV ǵasyrdaǵy altynordalyq túrki ádebı tilimen bir izden taımaı jalǵasýynda eshqandaı daý joq. …Orta túrki («shaǵataı») tilinde jazylǵan ortaazııalyq jazba ádebı shyǵarmalardyń dástúrleri HVIII-HIH ǵasyrda túrkitildes ózbek, uıǵyr, túrikmen, qazaq pen qaraqalpaq halyqtarynyń jazba ádebı tiliniń qalyptasýyna meılinshe zor áserin tıgizedi», dep jazady (Amanjolov A. Orta Azııa túrki  ádebı tili // Kitapta: Qazaq tili. Ensıklopedııa. – Almaty. IDK–TIRO redaksııalyq-baspa ortalyǵy, 1998. – 303-304 b).

Ǵalymnyń «shaǵataı tili» – «eski ózbek tili» emes, orta til degeninde mán bar. Mysaly, 1992 jyly О́zbekstanda shyqqan «Savodhonlar luǵatı» (oryssha: «Staro ýzbekskıı tolkovyı slovar») eńbegin alyp qaraıyq (Savodhanlar lýǵatı. Týzývchı: M.Rýstamıı, S.Hasan. – Toshkent: Ezývchı, 1992. 112 b.). Sózdikke engen shaǵataı tili sózderiniń kóbi derlik búgingi qazaq ádebı tiliniń aktıv qoldanysynda júr deýge negiz bar.

«Shaǵataı bási» – pikirtalasty kózdegen, aqyl-oıdyń qaınaýyn tilegen uıym. Munda bás shyndyq pen aqıqatqa tigilse kerek. Jeńgen jan ǵylym men aǵarýdyń abyroıyna bólenedi, kózi ashylǵan eldiń esinde qalady. Abdýraýf Fıtrat paıymy osyǵan saıady dep esepteımiz.

Tarıhqa júginsek, Túrkistan avtonomııasy 1917 jyly 27 qarashada Qoqan qalasynda jarııalandy (quryldy) da, 1918 jyly 11 aqpanda ol bolshevıkter tarapynan qulatyldy (qýǵyndaldy). Avtonomııa ómirge kelgende, Abdýraýf Fıtrat:

Sen úshin qaıta týdym, ómir súrem,

Sen úshin qurbanmyn, qasıetti Túrki oshaǵy! – dep jazdy. Bul avtonomııany qurý isine qazaqtan Mustafa Shoqaı, Muhamedjan Tynyshbaıuly, t.b. qatynasqany málim. Bolshevıkter demokratııalyq jaǵdaıda qurylǵan Túrkistan avtonomııasyn (keıin keńes qol­danylymynda ádeıi shatastyrylyp «Qoqan avtonomııasy» delingen) aıaý­syz qulatyp, ony qoldaǵan eldi qyryp-joıǵannan soń, 1918 jyly 22 kókekte (Lenın týǵan kúnine dóp kelgen) tezdetip RSFSR quramyndaǵy Túrkistan avto­nomııaly sovettik sosıalıstik res­pýblıkasyn qurdy. Demokratııalyq avtonomııanyń kúshtep qulatylǵanyn óz kózimen kórip, qabyrǵasy qaıysqan Haıretdın Bolǵanbaı bolshevıkterdi «tula boılary qan sasıdy» dep sıpattaıdy. Onyń osy oqıǵaǵa qatysty maqalasy kórkem shyǵarmaǵa bergisiz. Qalamger: «Ol kúnderi adam-haıýan óziniń bet-aýzyn Túrkistan halqyna ashyq kórsetti. Ol kúnder – Túrkistan tarıhynda sııamen emes, qanmen jazylatyn kúnder. …Tozańdaı kinási joq esepsiz musylman halqynyń qany sýdaı shashylyp, jańa ǵana qyltıyp ósip kele jatqan bostandyq gúliniń adam pishindi jyrtqyshtar tabanynda taptalǵan kúnder – ol kúnder. …Iаpyrmaı, osy syqyldy úlken masqara, zor sumdyq kúnderin de Túrkistan halqy bir ýaqyt umyta ma eken? Joq, myń qabat joq! Neshe búgin súıegine quldyq sińip, tamyryna iriń tolsa da, bul kúnderdi umyta qoımas!.. Tym bolmasa, neshe myńdaǵan sábıdiń kinásiz  qanyn sýdaı shashqan bul sumdyqty ne dep aıtýǵa sóz taba almaımyn. Men túgil, bul masqaralyqty jazbaqshy bolǵan tarıhshylar oǵan unamdy at qoıa almas», deıdi (Bolǵanbaıuly H. Tula boılary qan sasıdy // «Birlik týy» gazeti, 15.03.1918).

Sóıtip, bolshevıktik qalyptaǵy avtonomııa quryldy. Oǵan jergilikti ult azamattary tartyldy. Biraq tarıh sabaǵynan habardar ult qaıratkerleri qýyrshaq bolǵysy kelmedi. Árıne, olar resmı «bolshevık» te, «basmashylarmen kúresýshi» de, «kommýnıst» te boldy, biraq jany el dep aýyrdy, júregi Túrkistan dep soqty. Bular H.Bolǵanbaı aıtqan aqıqatty bilmedi emes, bildi, sondyqtan ishteı egildi. Qaıǵyra júrip, Túrkistandy qıyndyqtan shyǵarar amaldy tam-tumdap qalyptastyrdy. Álıhan bolshevızmge deıin Túrkistanǵa qosylý «moıynǵa tas baılap, sýǵa sekirýmen birdeı» dese, endi jastarǵa «qaraqtarym, ózderiń bilińder, áıteýir Alash muraty ólmesin» dep, amanatyn jetkizdi. 20-jyldary «Qazaqstanǵa qosyla almaımyz, onda otarshyldardyń sarqyty kóp» degen túrkistandyq qazaq qaıratkerlerine Smaǵul: «Qazaqstanda kolonızator bar­lyǵy – qosylmaýǵa dálel emes, qosylýǵa dálel. …Túrkistan azamattary bizdiń qotyrymyz bolsa, bizben birge jaz­syn», dep oı saldy (Sadýaqas­­uly S. Shart kerek pe? // «Eńbekshil qazaq» gazeti, 04.08.1922). Anyǵyraq qarasaq, S.Sadýaqasuly sózinde Túrkistanǵa degen senim bar.

Qıyn shaqta Fıtrattyń – Buqaradan, Mirjaqyp, Maǵjan, Halel, Muhtar, Danııal, Dinshe, taǵy basqalardyń – Qazaq­­stannan (jeke avtonomııalyq respýb­lıka), Qoshkeniń – Ombydan Tashkentke at basyn burýynyń sebebi – sol qaýipsizdik máselesi. Sonan soń – T.Rysqulov syndy qaıratkerlerdiń táýelsiz Túrkistan respýblıkasy ıdeıasyna sengendigi. Endeshe, Túrkııada shyńdalý mektebinen ótken ǵylymı-shyǵarmashylyq áleýeti mol A.Fıtrat «Shaǵataı bási» uıymyn Tashkentte ashýy zańdy edi.

«Shaǵataı bási» uıymynyń tarıhı qyzmeti «pantıýrkızm» retinde synalǵan 20-jyldardyń aıaǵynda Abdýraýf Fıt­rat: «Chıgatoı gýrýngı» uıymy saıasatpen shuǵyldanǵan joq, ol tek til, emle, ádebıet máselelerin qarastyrdy», dep jazýǵa májbúr boldy. Biraq osy sóziniń ózinde mol maǵlumat bar edi. Bile-bilgenge rýhanııatty júıeleýdiń ózi – saıasat. Alaıda ol – ulttyq muratty negizdeý saıasaty.

О́zbek ǵalymy H.I.Iаkýbov: «Shaǵataı básin» uıymdastyrýshylar tóńkeristen keıingi ádebıet negizin shaǵataılyq, túrkishildik qaǵıdatyna saı qurǵysy keldi. Olar ádebıettiń jańa mazmunyna, ózbek tilin orys jáne ınternasıonaldyq sózdermen baıytý sharasyna qarsy turdy. Túrki tilderin jalpy shaǵataı tiliniń dıalektisi dep eseptedi. Uıym 1922 jylǵa deıin ómir súrdi», dep jazady (Ýzbekskaıa lıteratýra HH veka. Moskva: «Vostochnaıa lıteratýra», 2010. -225s.).

«Shaǵataı bási» jalǵyz A.Fıtrat uıymy emes, sondyqtan onyń jumysyna Chýlpon, Elbek (Mashrık Iýnýsov), Batý (Mahmýd Hadıev), Abdolla Avlonı, t.b. qatynasty. Túrkistandyqtardan qazaq Názir Tórequlov ta atsalysqan tárizdi. Z.Ý.Toǵan «Hatıralarynda» (estelik): «Názir men Chýlpon jas kúninen aralas­ty, óıtkeni Ferǵanada alǵash atalǵan qalamgerdiń ákesi gýbernator aýdarmashysy, al sońǵy atalǵan aqynnyń ákesi baı saýdager boldy, ekeýi de túriktiń «Tıýrk ıýrdý» gazetin oqýshy edi», deıdi.

Fıtrattyń oı-paıymdary Ǵumar Qarash, Shákárim, Mirjaqyp pikir­le­rimen sáıkes keledi. Mysaly, Abdýraýf Túrkııa saparynan keıin jazǵan «Bola­shaq» atty maqalasynda Buhara men Mysyr dinı oqýlarynyń sapasy men mánin taldaıdy. Álem (sonyń ishinde Mysyr da) izdenip, oqýdyń ońtaıly tásilin tapqanda, qujyrasynda sa­ýat ashý úshin ǵana tabandaı 7 jylyn sarp etetin shákirtterge jany ashyp, ozyq elderdiń bilim ádistemesin usynady. Sóıtip, jaýapty adamdardy ónerge (Ybyraı Altynsary aıtqan tehnıka-tehnologııaǵa) bet burýǵa shaqyrady. «Dıqanshylyqtyń da ǵylymı negizi bolýy kerek», deıdi. Arbany temir jolǵa aıyrbas­taýdy oılanǵan jón dep túıin­deıdi.

О́zbek zııalylary Alash qaı­rat­­ker­­­leriniń «Aıqap», «Qazaq» basy­lym­­da­ry sekildi 1913-1915 jyldary Sa­mar­­qandta «Aına» atty jýrnal shy­ǵar­dy. Reformatorlyq, jádıtshildik bas­pasóz. Osynda Fıtrattyń «О́mir jáne ómirdiń muraty» atty maqala jarııalap, barǵa qanaǵat tutatyndardy, tabı­ǵat­tyń bir bólshegine aınalyp, damýdy qalaıtyndardy, qoǵamdyq sanamen tuta­sa­tyn­dardy bólip zerdeleıdi.

Ádebıet tarıhyna kelsek, «shaǵataı ádebıetin» úshke bólip qarastyrady: das­tan ádebıeti, ıasaýılik ádebıet, saraı ádebıeti. Ámir-Temirdiń «Týzýkı Temýr» («Temir túzikteri») murasyn, Álisher Naýaı men Qusaıyn Baıqaranyń túrkilik tııanaqtaryn júıeli taldaıdy.

Jalpy, A.Fıtrat qurǵan «Shaǵataı bási» uıymynyń túrki halyqtarynyń rýhanı ómirine qandaı áseri boldy degen suraqqa bylaısha jaýap qaıyramyz:

Birinshiden, Fıtrat oılary – ózbek jádıtshildigi men Túrkııa reformasynyń ózbek-túrik-tájik (parsy) mádenı-rýhanı konteksindegi sıntezi. Sondyqtan muny izdenistiń bir joly dep qarastyramyz. Ol izdenisti túrik zııalylary Túrkistan basylymdarynan oqyp bildi.

Ekinshiden, Fıtrat kórkem ádebıette túr­­ki halqy qalamgerleriniń ishinde al­ǵash­­­­qylardyń qatarynda týǵan eliniń shyn­­dyǵyn, qasiretin, ózge eldiń jaǵ­da­ıyn sýretteı otyryp nemese jat jurt­tyq kózimen qarap beıneleý soq­pa­ǵyn bas­tady. Buǵan – «Chın sevısh» (Shyn súıý), «Hınd ıhtılolchıları» (Úndi kelis­peý­shi­lik­teri), t.b. shyǵarmalary kýá. Osy týyn­dy­lardyń mátin astarynan avtordyń álem otar­shyldyǵyn parallel júrgizip zerde­legeni ańǵarylady.

Sonymen HH ǵasyrdyń basyndaǵy jal­py túrki mádenı-ádebı serpilisi aıa­synda «Shaǵataı bási» uıymy Túr­kis­tan rýhanı birligine tilektestikti, jal­py­adamzatqa ortaq izdenis pen óristi ańǵartady.