Sýretti túsirgen – Igor Býrgandınov
Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetiniń basshysy, general-maıor Asqar Mustabekovtiń kirispe sózinen keıin Senat depýtaty, Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi Ǵalıasqar Sarybaev aspan álemin baǵyndyrýdaǵy «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń mańyzy jáne 63 jyl buryn tuńǵysh adamzat balasynyń túpsiz-tuńǵıyq juldyzdar patshalyǵyna bizdiń dalamyzdan attanǵany týraly áńgimeledi. Osy jyldar ishinde álem boıynsha ǵaryshqa 600-den astam, sonyń ishinde «Baıqońyr» aılaǵynan 170-ten astam adam attanǵanyn atap ótken senator solardyń ishindegi qazaqtan shyqqan úsh ǵaryshkerge aıryqsha toqtaldy.
«Toqtar Áýbákirov 1988 jyly keńes odaǵynda tuńǵysh ret áýede qalyqtap kele jatqan ushaqqa 2 ret janarmaı quıdyrý arqyly soltústik polıýske ushý saparyn erlikpen oryndady. 1989 jyly birinshi bolyp avıatasýshy kreıserdiń alańqaıshasyna «MıG-29k» reaktıvti ushaǵyn úlken sheberlikpen dál qondyrdy. Sondaı-aq ol reaktıvti ushaqtyń 50-den asa jańa túrin synaqtan ótkizdi. 1991 jyly 2 qazanda Baıqońyrdan «Soıýz TM-13» kemesimen ǵaryshqa ushty.
Talǵat Musabaev juldyzdar álemine alǵash ret 1994 jyldyń 1 shildesinen bastap 4 qarashaǵa deıin saıahattady. Ol Jerden «Soıýz TM-19» kemesiniń bort ınjeneri retinde ushty. Budan keıin 1998 jyly taǵy da attanyp, ǵaryshta 29 qańtardan bastap 25 tamyzǵa deıin boldy. Sapar barysynda Talǵat Amangeldiuly ashyq ǵarysh keńistigine bes ret shyqty.
2015 jyly 2 qyrkúıekte Aıdyn Aıymbetov «Soıýz TMA-18M» kemesimen «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan Halyqaralyq ǵarysh stansasyna attandy. Aıdyn Aıymbetov mańyzdy zertteýler júrgizdi. Búgingi tańda ol «Báıterek» Qazaqstan-Reseı birlesken aeroǵarysh kesheniniń prezıdenti», dedi senator.
Kezdesý barysynda Aıdyn Aıymbetov týraly derekti fılm kórsetilip, kópshilikke beımálim birqatar qyzyqty málimet aıtyldy. Jalpy, onyń ǵaryshqa ushýǵa daıyndyǵy 2008 jyly bastalypty. Sol kezde ǵaryshker-synaqshy Muhtar Aımahanov ekeýi 2009 jyldyń sońynda aspan álemine attanýǵa tıis ekıpaj quramyna kirýi múmkin úmitkerler retinde tirkeledi. Alaıda qarjy máselesine baılanysty bul jospar júzege aspaı, tek 2012 jyly «Baıqońyr» kosmodromyn paıdalanyp otyrǵan «Roskosmos» korporasııasy ǵaryshqa ushý úshin olarǵa Reseı azamattyǵyn alý kerek degen talap qoıady. Bala kúninen ǵaryshker bolsam, juldyzdar álemin kórsem dep armandaǵan eki azamattyń aldynda ne Otan, ne ǵarysh degen tańdaý turǵan edi. Sodan Muhtar Aımahanov ǵaryshqa sapar shegýdi tańdaıdy da, Reseı azamattyǵyn alady. Al Aıdyn Aqanulynyń patrıottyq sezimi basym bolyp, ózge elde sultan bolǵansha óz elinde ultan bolǵandy qup kóredi. Degenmen keıin ýaqyt kórsetkendeı, Muhtar Aımahanov aqyry ǵaryshqa ushqan joq. Ol tipti 2022 jyly «Roskosmostan» da ketip tyndy. Al Otanyn ózge elge aıyrbastamaǵan Aıdyn Aıymbetovtiń joly bolyp, 2015 jyly qazaqtan shyqqan úshinshi ǵaryshker atandy.
Ýnıversıtet magıstranttarymen kezdesýde Halyq qaharmany málim de beımálim ǵarysh álemi, ǵaryshker bolýdyń qyr-syry jaıynda áńgimelep, qatysýshylar tarapynan qoıylǵan suraqtarǵa jaýap berdi. Onyń aıtýynsha, buryn ǵaryshqa ushý úshin eń aldymen densaýlyqtyń myqtylyǵyna qaraıtyn. Al qazirgi tańda adamnyń bilimi basty orynda. «Ǵarysh sapary ońaı emes. Onda túrli qıyndyqtar, densaýlyqqa aýyr salmaq bolýy múmkin. Sondyqtan birinshi kezekte adamnyń densaýlyǵyna mán beriletin. Al qazir tehnıkanyń damýyna oraı eń aldymen adamnyń joǵary bilimine nazar aýdarylady. Densaýlyq – ekinshi kezekte. Joǵary bilim ne úshin kerek? Oqytýshylar men nusqaýshylar aıtqandaı, jer betinde 4 degen baǵaǵa bilgen nárseńdi ǵaryshta 3-ke bilesiń. Jerde 3-ke oqysań, ǵaryshta eshteńe bilmeısiń. Sondyqtan ǵaryshker bolý úshin emtıhandaǵy eń tómengi baǵa – bes. Odan tómen oqyǵan adam bul saparǵa jiberilmeıdi», deıdi Aıdyn Aıymbetov.
Sonymen birge adamnyń bilimimen qosa, psıhıkalyq-emosııalyq jaǵdaıyna da basa mán beriledi. О́ıtkeni uzaq ýaqyt boıy ǵarysh kemesiniń tar aıasynda ómir súrý adam sanasyna úlken salmaq salatyn kórinedi. «Bul – óte mańyzdy másele. О́zderińiz karantın kezinde kórdińizder, adamdar syrtqa shyqpaı páterde otyrǵanda bul olardyń psıhıkasyna keri áser etkeni belgili. Al endi ǵaryshkerlerdiń jaǵdaıyn oılap kórińiz. Jarty jyl boıy kólemi ári degende úsh bólmeli pátermen teń, esik-terezesi joq tar qapasta ómir súrý ońaı emes. Olar bul jerde alǵa qoıylǵan tapsyrmalardy oryndaıdy, zertteýler júrgizedi. Mundaı psıhıkalyq-emosııalyq qysymǵa alǵashqyda keıbir ǵaryshkerler daıyn bolmaı shyǵady. Úırenip ketý úshin birshama ýaqyt kerek», deıdi Halyq qaharmany.
«Sizder osy ómir súrip otyrǵan ortadaǵy aýanyń ısi jaıynda oılanyp kórmegen shyǵarsyzdar, dep sózin jalǵady ol. – Al birneshe aı boıy ǵaryshta temirdiń qursaýynda, tehnıkalyq atmosferada ómir keshetin árbir ǵaryshker jer betindegi aýanyń qandaı jupar ıiske toly ekenin jaqsy biledi. О́ıtkeni ǵarysh kemesinde bul jupardyń biri de joq. Ol jerde árbir ǵaryshker temir, rezeńke, tehnıkalyq maı, t.b. zattardyń ısin ǵana sezedi. Meniń ózim tipti ártúrli metaldyń ózine tán bólek ısi bolatynyn sol jaqta júrip sezindim. О́ıtkeni basqa ıis bolmaǵannan keıin solardy ajyrata bastaısyń. Keıin jerge qonǵan soń, kapsýlanyń lıýgi ashylǵanda qazaq dalasynyń juparǵa toly ısi ishke lap qoıady. Sol kezdegi sezimdi tilmen aıtyp jetkizý múmkin emes. Bul aýanyń ısi qandaı uly nyǵmet ekenin bilesiń. Topyraq, gúlder, aǵashtar, jýsannyń ısine eshteńe jetpeıtinin túsinesiń. Ony umytý múmkin emes».
Ǵaryshtaǵy erekshe qubylystyń biri – salmaqsyzdyq. Aıdyn Aıymbetovtiń aıtýynsha, aspan keńistigine engennen keıin bolatyn osy qubylysqa úırený jáne jerge oralǵannan keıin qaıtadan tartylys zańyna beıimdelý – ǵaryshkerler úshin eń aýyr tıetin áserlerdiń biri. «Qazir sizder oryndyqta jaı ǵana otyrsyzdar, biraq sonyń ózinde bulshyq etterińizdiń 70 paıyzy jumys istep tur. О́ıtkeni deneńizdi tik ustaý kerek. Jerdiń tartylys zańynan týyndaıtyn salmaqtan omyrtqamyz maıysyp, qısaıyp turady. Al ǵaryshtaǵy salmaqsyzdyq jaǵdaıynda birde-bir bulshyq et jumys istemeıdi. О́ıtkeni sen aýada qalqyp júresiń. Omyrtqańyz burynǵydaı qısyq emes, birtindep túzele bastaıdy. Nátıjesinde, adamnyń boıy da uzarady. Mysaly, men 10 kúnnen keıin 7 sm-ge uzardym. Sondyqtan skafandr da soǵan laıyqty sozylmaly keledi. Salmaqsyzdyq jaǵdaıynda adam aǵzasyndaǵy qannyń 30 paıyzyn ózi «jep» qoıady. О́ıtkeni ol jaqta aǵzaǵa kóp qan kerek emes. Qańqaǵa salmaq túspegendikten, súıektegi kalsıı joǵala bastaıdy. Iаǵnı súıek mort synǵysh bolady. Birneshe aı osyndaı jaǵdaıǵa úırenip, keıin jerge oralǵanda gravıtasııa zańy jumys isteıdi de, omyrtqa súıekteri qaıtadan aýyr salmaqtan bir-birine jabysady. Bulshyq etterge salmaq túsedi. Birneshe kún ótkesin adam ózdiginen júrýge jaraǵanymen, joǵaryda aıtylǵan aǵzadaǵy ózgerister tolyq qalpyna kelýi úshin keminde jarty jyl ýaqyt kerek», deıdi ol.
Ǵaryshkerlerdiń densaýlyǵyna keri áser etýi múmkin taǵy bir qaýip – ǵarysh radıasııasy. Radıasııalyq tolqyndar kúsheıetin kezde Jerden radıogramma arqyly eskertý jiberiledi. Mundaı kezderi tipti kózdi jumyp turǵanda da adamnyń kózine juldyzshalar kórinedi eken. Aıdyn Aıymbetov munyń radıasııalyq elementterdiń kórý júıke júıelerine áseri ekenin aıtady. «Árbir ǵaryshker ózimen birge jeke dozımetr alyp júredi. Radıasııa mólsheri artatyn bolsa, ǵarysh kemesinde arnaıy jasyrynatyn oryndar bar», deıdi ol.
Al ǵarysh saparynyń eń qaýipti bóligi – jerge oralý kezeńi. «Ekıpajdy Halyqaralyq ǵarysh stansasynan jerge jetkizetin kapsýlanyń ishinde ǵaryshkerler embrıon sekildi jatady. Qozǵalmaıtyndaı etip beldikti barynsha qatty tartyp baılaıdy. Bul apparattyń asa úlken jyldamdyqpen atmosferaǵa kiretin ýaqyty sekýndpen esepteledi. Ǵaryshtaǵy 1 sekýndtyń mólsheri jerdegi 300 shaqyrymǵa teń. Eger atmosferaǵa 1 sekýnd buryn kirse, jerge 300 km jetpeı qalady. 1 sekýnd keshigip kirse, jerge kelip soǵylýy múmkin. Sonymen qatar apparat atmosferaǵa lıýk jaǵymen emes, órtten qorǵalǵan jaǵymen kirýge tıis. Eger lıýk betimen kirse, aýamen úıkelý saldarynan órt paıda bolyp, ekıpaj qaza tabady. Jerdiń aýa qabatyna engende biz ıllıýmınatordan syrtqa qarap otyrdyq. Aldymen ushqyndar paıda bolyp, kúsheıe kele ol jalynǵa aınaldy. Dál sol kezde jermen radıobaılanys úzildi. Sodan bastap apparat jerge qonǵansha ǵaryshkerlerdiń óli ne tiri ekenin eshkim de bilmeıdi», deıdi Aıdyn Aıymbetov.
Halyq qaharmanynyń aıtýynsha, basqa da damyǵan memlekettermen birge ǵaryshty ıgerý – elimizdiń aldynda turǵan basty mindetterdiń biri. О́ıtkeni ǵarysh – bolashaq ǵylym damýynyń lokomotıvi. «Qazir Ilon Masktyń esimi bárimizge tanys. Onyń ǵaryshty ıgerý, birneshe ret ǵaryshqa baryp kele alatyn keme jasaý, azamattyq orbıta stansalaryn salý, t.b. ıdeıalary keleshektiń enshisindegi ǵylym jetistikteri. Biz de osy kóshten qalmaýymyz kerek. Qazir Aıdyń betinen de ǵarysh aılaǵyn salý týraly oılar kóterilip jatyr. Jerden ushyp shyqqan ǵarysh kemesi Aıǵa toqtap, janarmaı quıyp alyp, odan ári qaraı ushyp ketý múmkindigine jetýimiz kámil. Osy jáne basqa da ǵaryshtyq zertteýler ózge ǵylym salalarynyń damýyna yqpal etedi», deıdi ol.
Aıdyn Aıymbetov qazirgi tańda «Qazǵarysh» agenttigi basqa da uıymdarmen tórtinshi otandyq ǵaryshkerdi ushyrý kelissózderin júrgizip jatqanyn jetkizdi. Biz odan bul jaýapty saparǵa kimdi laıyq kóretinin suradyq. Buǵan Halyq qaharmanynyń jaýaby bylaı boldy: «Eger kelesi joly ǵaryshqa kimdi ushyrý kerek dese, men saıasatkerlerdi jiberýdi usynar edim. Olardyń arasynda el men eldiń arasyna jik salyp, bir-birimen urystyryp otyrýǵa áýes jandar kóp. Al kókke kóterilip, Jerge syrttan qarasań, onyń betinde eshqandaı shekara joq ekenin kóresiń. Bárimiz – Jer atty bir úıdiń turǵyndarymyz. Halyqaralyq ǵarysh stansasynda 6 adam boldyq. Árqaısymyz ár eldiń azamaty edik. Biz qaıtqanda qazaq jerine qonǵanymyzben, naqty bir eldiń aýmaǵyna emes, Jerge, ortaq úıimizge oraldyq dep eseptedik. Ǵaryshqa bir ret ushqan jan adamzattyń bári shyn máninde bir-birine baýyr ekenin túsinedi».
