Júrgizilgen ekonomıkalyq zertteýler egemendik alǵan 33 jylda aýyl halqynyń sany 1991 jyly 42,4% bolsa, 2024 jyly 20 mln halyqtyń 62,1%-y (12,4 mln adam) qalada, 37,9%-y (7,5 mln adam) aýyldyq jerlerde turatynyn kórsetken. Búginde 17 oblystyń 166 aýdanyndaǵy 6 295 eldi mekenniń turǵyny, ásirese jastar qalaǵa qonys aýdaryp jatyr. Sonyń ishinde shekara mańyndaǵy 65 (3,4 mln adam) aýdan turǵynynyń basqa elderge qonys aýdarýy alańdatady. Shekara mańyndaǵy oblystardy geografııalyq ornalasýy men ekonomıkalyq áleýetin eskere otyryp, shartty túrde 5 topqa bólýge bolady. Reseımen shektesetin oblystar: Aqtóbe, Atyraý, BQO, Qostanaı, SQO, Pavlodar, Abaı, ShQO; Qytaımen shektesetin oblystar: Almaty, Jetisý, Abaı, ShQO; Qyrǵyzstanmen shektesetin óńirler: Almaty, Jambyl; О́zbekstanmen shektesetin oblystar: Túrkistan, Qyzylorda; Túrikmenstanmen shektesetin óńirler: Aqtóbe, Mańǵystaý.
Shekara mańynda ornalasqan aýdandar halqynyń qazirgi jaǵdaıyna júrgizilgen taldaýlar 2000-2023 jyldar aralyǵynda Reseımen shekaralas soltústik jáne shyǵys oblystarda turǵyndar: Aqmolada – 85 479 (19,8%), Qostanaıda – 13 9670 (30,6%), Pavlodarda – 67 654 (19,8%), SQO-da – 168 194 (28,5%), ShQO-da – 141 161 (22,5%) adamǵa azaıǵanyn kórsetken. Keıingi 23 jylda atalǵan oblystardan 602 158 adam basqa elderge qonys aýdarǵan. Sonymen qatar shekara aımaqtaryndaǵy 9 shaǵyn qalada: Jarkent (Jetisý); Jetisaı, Saryaǵash, Shardara (Túrkistan); Zaısan, Shemonaıha (ShQO); Býlaev, Mamlıýtka (SQO); Jitiqara (Qostanaı) 220,7 myń turǵyn bar. Shekara mańyndaǵy aýmaqtardyń demografııalyq jaǵdaıy halyq sanynyń qysqarýymen, onyń ishinde kóshi-qon boıynsha teris kórsetkishterdiń esebimen sıpattalady. Al halyqtyń qonys aýdarýynyń negizgi sebepteri – aýyldaǵy tabystyń tómendigi, turmys sapasynyń qanaǵattanarlyqsyz deńgeıi, kólik qatynasynyń nasharlyǵy, sondaı-aq áleýmettik jáne ınjenerlik jol ınfraqurylymymen jetkilikti deńgeıde qamtamasyz etilmeýi.
Bul faktorlar shekara mańyndaǵy aýmaqtardy damytý máselesiniń ózektiligin, ótkirligin taǵy bir aıǵaqtaıdy. Iаǵnı shekara mańyndaǵy aýyl-aımaqtardaǵy jergilikti ákimshilik basqarýdy jetildirý máselesine erekshe nazar aýdarý kerek. Bul tóńirektegi turǵyndardy jumyspen qamtý, densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qamsyzdandyrý, mádenıet, sport, agroónerkásiptik keshen, avtomobıl joldarynyń jaı-kúıi, áleýmettik jáne turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqurylym máseleleri tolyq sheshilmegen.
Elimiz damýdyń jańa kezeńine bet alǵan kezeńde Memlekettik qyzmet ister agenttigi jergilikti atqarýshy jáne ortalyq oryndaýshy organdaryna memlekettik qyzmet júıesin jetildirýdiń jańa tetikterin engizip jatyr. О́ıtkeni memlekettik basqarýdy damytýdyń 2030 jylǵa deıingi damý strategııasynda uzaqmerzimdik basymdyqtardyń biri kásibı memleket qurý bolyp belgilengen. Memlekettik qyzmet – halyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa, ıaǵnı jergilikti jerde turǵyndardyń ómir súrý deńgeıin jaqsartýǵa, olardyń talaby men maqsattarynyń oryndalýyna múmkindik jasaýǵa mindetti memlekettik júıe.
Búginde jergilikti ákimdikter naryqtyq ekonomıkanyń zamanaýı ádis-tásilderin meńgergen, básekege qabiletti jáne shekara mańyndaǵy 1 283 eldi mekendi damytýdyń áleýmettik-ekonomıkalyq baǵdarlamalarynyń ınnovasııalyq tıimdiligin anyqtaı biletin bilikti mamandarǵa zárý bolyp otyr. Eldi mekenderdi damytýdyń strategııalyq jobalaryn jasaý men júzege asyrýǵa ozyq oıly jas mamandardyń bilimin tıimdi paıdalaný kerek. Sonda ǵana shekara mańyndaǵy eldi mekenderdiń áleýmettik deńgeıin kótere alamyz.
Búginde «memlekettik jáne jergilikti basqarý» mamandyqtarynyń mártebesi oqytýshy ǵalymdardyń eńbegi, túlekteriniń sapasymen ólshenedi. Básekege qabiletti, suranysqa ıe mamandardy bilikti oqytýshy-ǵalymdar daıarlaıdy. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti halyqaralyq QS reıtınginde 230-orynda, al QS Asia ýnıversıtetteri reıtınginde 29-oryndy ıelenip otyr. Demek «memlekettik jáne jergilikti basqarý» mamandyqtarynyń túlekteri sapaly deńgeıde daıarlanyp jatyr deýge tolyq negiz bar, sol sebepti de suranysqa ıe bolyp otyr.
Osyǵan oraı oqý ordasyn «memlekettik jáne jergilikti basqarý» mamandyqtarymen bitirýshi magıstranttar men doktoranttardy shekara mańynda ornalasqan eldi mekenderdiń ákimshilikterine konkýrssyz, arnaıy kelisimshartpen 5-10 jylǵa jumysqa qabyldaý tetikterin engizý qajet dep sanaımyz. Daıarlanyp jatqan mamandardyń kásibıligi, uzaqmerzimdi áleýmettik-ekonomıkalyq strategııalyq mindetterdi belgileı bilýi, ınnovasııalyq ádister men tásilderdiń tıimdiligin anyqtaı alýy, naryq úderisterine túzetýler men tolyqtyrýlar engizýge qabiletin utqyr paıdalana otyryp, ulttyq múddelerimiz ben memlekettiń saıasatyn júzege asyra alatyn jergilikti basqarý júıesin qalyptastyrýymyz kerek. Eń bastysy, shekaradaǵy 65 aýdandaǵy 1 283 eldi mekenniń áleýmettik-ekonomıkalyq deńgeıin, halyqtyń turaqtanýy men demografııalyq deńgeıin retteýge kúsh salý. Ol úshin barlyq resýrstardy iske qosý mańyzdy.
Ońalbek ABRALIEV,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq UÝ professory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
