Keıingi 5 jylda ǵylymǵa bólingen qarjynyń kólemi 60%-ǵa ósip, odan ári óse tústi. Maqsatty baǵdarlamalar sheńberinde kóptegen ǵylymı zertteý ınstıtýty men joǵary oqý oryndary zamanaýı jabdyqtarǵa ıe boldy. Sondaı-aq jas mamandardy daıarlaý óz elimizde de, jetekshi sheteldik ǵylymı ortalyqtarda da belsendi júrgizilip otyr. Mamandardy shetelde taǵylymdamadan ótkizý jáne oqytý arnaıy baǵdarlamalar arqyly júzege asty. Bul rette, memleket pen qoǵam búginde ǵylymnan eldiń ekonomıkalyq, tehnologııalyq jáne áleýmettik ál-aýqatyn nyǵaıtýǵa baılanysty qaıtarym kútýge quqyly.
О́kinishke qaraı, ázirge Qazaqstan ǵylymy el ekonomıkasynyń damýyna eleýli úles qosyp otyrǵan joq. Qazir otandyq ǵylymı zertteýler nátıjeleriniń óndiriske enip, odan edáýir paıda keltirip jatqany saýsaqpen sanarlyq. Zamanǵa saı otandyq ǵylymı nátıjelerine baǵdarlanǵan óndiristiń sany tipten az.
Oǵan birden-bir mysal retinde bıýdjet qarajatynyń aıtarlyqtaı kólemin paıdalanyp, al olardan qaıtarym bolmaı turǵan elimizdegi bıotehnologııa salasyn aıtýǵa bolady. Keńes odaǵy kezinde Stepnogorsk qalasynyń bazasynda bıotehnologııalyq qorǵanystyq, ishinara beıbit maqsattaǵy ónim óndiretin qýatty kásiporyndar kesheni boldy. KSRO ydyraǵannan soń jáne de kásiporyn konversııalanǵannan keıin bul keshen is júzinde óz jumysyn toqtatty. О́ndiristi qaıta jańǵyrtýǵa memleket tarapynan orasan zor áreketter jasaldy, tehnopark quryldy, ınfraqurylym men jabdyqtaýǵa edáýir qarajat bólindi. Alaıda munyń bári oıdaǵydaı nátıje bermedi, óndiris óz baǵyty boıynsha nátıjeli jumys isteı almady.
Keıinnen Astana qalasynda Qazaqstandaǵy bıotehnologııalyq ázirlemeler men bıotehnologııalyq ónerkásiptiń kóshbasshysy bolýǵa arnalǵan bıotehnologııalyq ortalyq uıymdastyryldy. Bul oraıda da ulttyq bıotehnologııalyq ortalyqtyń jańa ǵımaratyn salýǵa, ony eń zamanaýı jabdyqtarmen qamtamasyz etýge kóp qarajat jumsaldy. О́kinishke qaraı, bul rette de ǵylymı jumystar zerthanalyq ázirlemelermen ǵana shektelip, bıotehnologııalyq óndiris ázirshe damymaǵan kúıinde qalyp otyr. Búgingi ǵylymı jetistikterdiń praktıkaǵa enýiniń óte tómen deńgeı bolyp turǵany Prezıdent tarapynan da ádil synǵa ushyrap otyr. Sondyqtan ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin praktıkaǵa engizý – ǵalymdardyń aldyna qoıylǵan memleket aldyndaǵy úlken jaýapkershilik.
Prezıdenttiń byltyrǵy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýyn iske asyrý aıasynda bıyl 29 naýryzda Parlament Senatynda «Otandyq ǵylymdy damytý jáne ǵylymı-tehnıkalyq progress» taqyrybynda senator Altynbek Nuhulynyń tóraǵalyǵymen dóńgelek ústel ótti. Áıtkenmen, bul otyrysta elimizdiń búgingi ǵylymynyń damýyna tereń taldaý jasalmady. Tyńdalǵan baıandamalarda tek qazirgi ǵalymdardyń aldynda turǵan problemalarmen ǵana shekteldi. Atap aıtqanda, dóńgelek ústeldiń aty aıtyp turǵandaı, ǵylymı zertteýlerdi túpkilikti tutynýshyǵa jetkizý maqsatynda Memleket basshysynyń Joldaýyn júzege asyrýdyń is-sharalary men ony oryndaý joldary naqty kórsetilmedi.
Osyǵan baılanysty biz osy maqalada keltirilgen ǵylymdaǵy problemalar týraly ǵana aıtyp qoımaı, sondaı-aq elimizde ǵylymı-tehnıkalyq progresti jedeldetýge alyp keletin otandyq ǵylymdy kezeń-kezeńimen damytýdyń jospary men ózekti problemalardy sheshý joldaryn usynyp otyrmyz. Bizdiń oıymyzsha, elimizde ǵylymdy damytý jáne ony tıisti qarjylandyrý úsh negizgi baǵyt boıynsha júzege asyrylýǵa tıis: 1) irgeli jáne izdenisti zertteýler – irgeli zertteýler granttarynyń sheńberinde; 2) qoldanbaly jobalar – qoldanbaly zertteýler granttary sheńberinde; 3) maqsatty qoldanbaly baǵdarlamalar – iri mamandandyrylǵan megagranttar jáne olardy kommersııalandyrý sheńberinde. Iаǵnı ǵylymı nátıjelerdiń ónimderin óndirip, túpki tutynýshyǵa jetkizýge baǵyttalǵan bolýy kerek.
Barlyq ǵylymı zertteýdi qarjylandyrý kezindegi eń mańyzdysy memleket naqty mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan álemdik ǵylymnyń damýynyń negizgi basymdyǵyn basshylyqqa ala otyryp, elimizdiń qazirgi talabyna sáıkes ǵylymı zertteýlerdiń negizgi baǵyttary men mindetterin, ıaǵnı naqty aıtqanda, búgingi kúnge qandaı zertteýler qajet ekendigi anyqtalýy kerek. Bul – ǵalymdar úshin de, memleket úshin de mańyzdy. Zertteýlerdiń negizgi basymdyqtary men baǵyttaryn ázirleý Ulttyq ǵylym akademııasynyń qatysýymen jasalyp, keńes dáýirinde bolǵan Úkimet janynan Ǵylym jáne tehnıka jónindegi memlekettik komıtetti qaıta jandandyryp, joǵaryda keltirilgen baǵyttardy tereń talqylap, bekitkeni durys dep esepteımiz. Bul usaq-túıek, elimizdiń ekonomıkasyna eleýli úles qosa almaıtyn jáne de «qalaǵanymdy jasaımyn» nemese «qolymnan kelgenin ǵana jasaımyn» dep eseptegen ǵalymdardyń zertteýlerine shekteý qoıý úshin qajet.
Keleshektegi qoldanbaly ǵylym sheshimderiniń basym bóliginiń negizi sanalatyn irgeli jáne izdestirý zertteýlerin júrgizý qajettigi búgingi kúni kúmán týdyrmaıdy. Olardyń úlesi jalpy ǵylymǵa bólinetin qarjynyń 20-25%-ynan kem bolmaýy qajet. Negizinen bul zertteýler 200-300 mln teńge kólemindegi granttar esebinen 3 jyldan 5 jylǵa deıin (irgeli 5 jyl, izdestirý 3 jyl) bolýǵa tıis. Bul jobalar konkýrstyq negizinde iriktelýi qajet, al qarjylandyrý Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi (ǴJBM) arqyly júzege asyrylýy kerek. Bul qarjylandyrý ǵalymdardyń shaǵyn ujymdarynyń (7-15 adam) jumysyn jáne zertteýlerdiń aǵymdy shyǵyndaryn (jalaqy, materıaldar, usaq jabdyqtar, jarııalanymdar, issapar shyǵystary) tóleýdi qamtamasyz etýi qajet. Mundaı jobalardy oryndaý nátıjeleri respýblıkalyq, joǵary reıtıngtik jýrnaldarda jarııalanymdarmen, patentterge ótinimdermen, patenttermen jáne t.b. kórsetilýge tıis.
Al qoldanbaly zertteýler qoldanbaly jobalar sheńberinde, sondaı-aq iri qoldanbaly maqsatty baǵdarlamalar sheńberinde qarjylandyrylýy qajet. Qoldanbaly jobalar qoldanbaly granttyq zertteýler sheńberinde oryndalýy kerek, olardy qarjylandyrý ǵylymǵa bólinetin qarjynyń jalpy somasynan 20-25%-dan kem bolmaýy kerek, uzaqtyǵy 3 jyldan 5 jylǵa deıin bolǵany durys. Qoldanbaly jobalar ǴJBM jáne múmkindiginshe beıindi mınıstrlikterdiń qarajaty esebinen qarjylandyrylýǵa tıis. Qoldanbaly jobalardyń maqsaty naqty ónimderdi, preparattardy jáne olardy óndirý tehnologııalaryn ázirleý, eksperımenttik modelder jasaý, eksperımenttik úlgiler alý, monografııalar, ádistemelik usynymdar, nusqaýlar daıyndaý jáne t.b. bolýy kerek. Al qoldanbaly jobalar da irgeli zertteýlerdiń jobalary sııaqty konkýrstyq negizinde ǴJBM jáne beıindi mınıstrlikter qalyptastyratyn mamandandyrylǵan arnaıy tapsyrmalary boıynsha iriktelýge tıis. Qoldanbaly jobalardy qarjylandyrý kólemi 200-300 mln teńgeni quraýy qajet. Konkýrstyq qujattamada irgeli jáne qoldanbaly jobalardan kútiletin nátıjelerdiń naqty arajigi ajyratylyp kórsetilgeni durys.
Qoldanbaly zertteýlerde – ınnovasııalyq otandyq joǵary tehnologııalyq ónimderdi jasaýǵa jáne olardyń óndirisin uıymdastyrýǵa baǵyttalǵan iri maqsatty baǵdarlamalarǵa basty nazar aýdarylýǵa tıis. Mundaı maqsatty baǵdarlamalardy qarjylandyrý eldiń damý josparyna sáıkes keletin jáne qoǵamnyń eń ózekti máseleleri men qajettiligin eskere otyryp qalyptastyrylatyn memlekettik tapsyrystar negizinde júzege asyrylýy qajet. Memlekettik tapsyrys negizinde tehnıkalyq tapsyrmalar arqyly qalyptastyrylýy kerek. Sondaı-aq mundaı baǵdarlamalarǵa mindetti talap, ol «Ázirlemeler jáne óndiristi uıymdastyrý» bolýy jáne ol baǵdarlamanyń ataýy men mindetterinde de naqty kórsetilýge tıis. Iri maqsatty baǵdarlamalarǵa ǵylymdy qarjylandyrýdyń jalpy kóleminiń 50%-ǵa deıingi mólsherin qarastyryp jáne osy bólingen qarjynyń belgili bir mólsherin ǵylymı zertteýler nátıjelerin kommersııalandyrýǵa bólgen durys. Qazirgi ýaqytta maqsatty baǵdarlamalardy túpkilikti qaraý jumystary Úkimet janyndaǵy Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııaǵa (JǴTK) júktelgen, alaıda bul jerde memlekettik tapsyrys qurylymyn pysyqtaý emes, tek ǴJBM usynǵan sheshimderdi bekitý ǵana júzege asyrylyp otyr. Sondyqtan memlekettik tapsyrysty ázirleýge jáne ony qoǵamnyń únemi ózgerip otyratyn qajettilikterine qaraı júıeli túrde túzetýge jaýapty mamandandyrylǵan mınıstrlikke qaramaıtyn arnaıy uıym bekitken durys. Maqsatty baǵdarlamalarǵa eń kem degende 5 mıllıard teńge jáne de odan joǵary qarjy bólinýge tıis. Mundaı baǵdarlamalar respýblıka boıynsha jylyna 30-40-tan aspaýy kerek, al qazir 100-den asa baǵdarlama oryndalyp jatyr. Maqsatty baǵdarlamalarǵa qoıylatyn negizgi talap – otandyq ónimdi jáne óndiris tehnologııasyn ázirleý, memlekettik uıymdardan barlyq quqyqtyq jáne ruqsattyq qajetti qujatty alý, ázirlengen ónimderdi óndiriske shyǵarýǵa arnalǵan iri qural-jabdyqtardy satyp alý, ıaǵnı el ekonomıkasyna naqty úles qosý úshin ónimder men tehnologııalardy óndiriske engizip, ony kommersııalandyrýǵa baǵyttalǵan. Baǵdarlamanyń oryndalý nátıjesi qatań baqylanýǵa tıis jáne qoıylǵan mindetterdi oryndamaǵan jaǵdaıda mekeme uıymdar basshylarynan jáne baǵdarlamanyń ǵylymı jetekshilerinen jumsalǵan qarajattyń keminde 50%-yn memleketke qaıtarýdy talap etý qajet. Sondaı-aq bul baǵdarlamalar bitkennen keıin, olardyń nátıjesin, ıaǵnı ónimin óndiriske engizip, satylymyn da qatań baqylaý kerek.
Qazir «Ǵylym qory» AQ arqyly ǵylymı zertteýlerdi kommersııalandyrýdyń jekelegen jobalary jumys isteıdi. Kommersııalandyrý jobalarynyń basty maqsaty – ǵylymı ázirlemelerdiń nátıjelerin is júzinde qoldanýǵa járdemdesý, olardy naryqqa shyǵarý jáne tabys tabý. Mundaı jobalar tehnologııalyq jelilerdi iske qosýǵa, jabdyqtardy satyp alýǵa, eksperımenttik óndiristi aýqymdy óndiriske aınaldyrýǵa, ónimderdi satýdy uıymdastyrýǵa baǵyttalǵan. Qazirgi ýaqytta kommersııalandyrý jobalaryn qarjylandyrý Ǵylym qorynyń qarajaty esebinen júzege asyrylady. Sonymen qatar jobany oryndaýdyń barlyq merzimine 300-350 mıllıon teńge ǵana qarajat bólinedi. Búginde bul somma kommersııalandyrý problemalaryn sheshý úshin jetkiliksiz.
Sondaı-aq kommersııalandyrý jobalaryna jeke seriktes tarapynan qosa qarjylandyrý talaby qoıylady, bul rette ártúrli qatysýshyǵa ártúrli talap qoıylǵan. Muny orynsyz dep esepteımiz. Jeke seriktes tarapynan qosa qarjylandyrý menshik nysanyna qaramastan, (memlekettik kásiporyn, startap-kompanııa, jeke qurylym) barlyq konkýrsqa qatysýshy úshin talap birdeı bolýǵa tıis, sebebi atalǵan uıymnyń barlyǵy da memleket úshin qyzmet etedi. Joǵaryda atalǵan megagrant baǵdarlamada kórsetilgendeı, kommersııalandyrýdy, sol baǵdarlamanyń fýnksııasyna kirýine baılanysty ǵylym qorynan kommersııalanýdy alyp tastaǵan jón. Bul óz kezeginde memleketten bólingen qarjyny da únemdeýge ákeledi. Soǵan qosa ǵylym qory qarjylandyryp, kommersııalandyrýǵa bólinip otyrǵan qarjynyń keıingi birneshe jyldyń qorytyndysy boıynsha eleýli nátıje bermeı otyrǵany belgili.
Osy ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeleri joǵaryda kórsetilgen barlyq kezeńnen ótkende ǵana tutynýshyǵa jetetinin taǵy da atap ótkim keledi: 1) túbegeıli jańa sheshimderdi, irgeli zertteýlerdiń negizinde, olardyń áser etý mehanızmderin dáleldeýge baǵyttalǵan irgeli zertteýler jáne t.b.; 2) zerthanalyq jaǵdaılarda irgeli zertteýlerdiń nátıjelerin praktıkamen tikeleı baılanystyratyn qoldanbaly zertteýler (jańa ónimderdi, preparattardy, tehnologııalardy jáne t.b. ázirleý); 3) ǵylymı ázirlemelerdi ónerkásiptik aýqymǵa deıin jetkizý – ónerkásiptik úlgiler men olardy óndirý tehnologııalaryn jasaý, ónimniń aýqymdy óndirisin uıymdastyrý, ony naryqqa shyǵarý (kommersııalandyrý). Zertteýlerdiń mundaı sıkli úzilmeı keminde 10 jyldy, al medısına úshin keminde 15 jyldy quraýǵa tıis. Sol kezde ǵana daıyndalǵan ázirlemeler tolyǵymen synaqtan ótip, óndiriske ený arqyly el ekonomıkasyna eleýli úlesin qosa alady.
Ǵylymı jobalar men baǵdarlamalardy qarjylandyrý barysynda, olardy irikteý kezindegi óte mańyzdy kezeń, ol – ǵylymı saraptama júrgizý. Qazirgi ýaqytta ǵylymı saraptamanyń uıymdastyrylýy men sapasyna qatysty kúmán keltiretin jaǵdaılar az emes. Sońǵy konkýrstardyń tájirıbesi kórsetkendeı, ulttyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptama ortalyǵynyń (UMǴTSO) saraptamasynyń qazirgi qurylymy tıimsiz. О́ıtkeni saraptama ádiletsiz ári baıaý júrgiziledi jáne de tym qymbat. Granttyq qarjylandyrý jobalarynyń, sondaı-aq maqsatty baǵdarlamalardyń ǵylymı saraptamasyn ulttyq ǵylym akademııasy bazasynda ishinara nemese tolyq júrgizý oryndy dep esepteımiz. Prezıdent janyndaǵy ulttyq ǵylym akademııasynyń bólimderi janynan ǵylym baǵyttary boıynsha quzyretti ǵalym-mamandardan beıindi saraptamalyq keńester qurǵan abzal. Saraptamalyq keńester saraptamany júzege asyrý úshin qosymsha mamandardy tartýy kerek, biraq olardyń biliktiligin jáne qaralatyn jumystardyń beıinine sáıkestigin mindetti túrde eskerý qajet. Ǵylymı usynystardyń sońǵy núktesin, UǴA janyndaǵy ǵylym baǵyttary boıynsha jumys isteıtin ǵylymı keńester júzege asyrýǵa tıis. Ulttyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptama ortalyǵynyń qurylymyna formaldy belgiler boıynsha usynystardy tekserý, oryndalatyn jobalar men baǵdarlamalardy tehnıkalyq súıemeldeý, sonymen qatar olardyń oryndalýyn baqylaý fýnksııalaryn qaldyrý qajet.
Joǵary bilikti mamandar – ǵylymı jobalar men baǵdarlamalardy tabysty júzege asyrýdyń jáne olardy praktıkaǵa engizýdiń eń mańyzdy sharty. Keıingi jyldardaǵy tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, dıssertasııalyq keńesterdi ǵylymı zertteý ınstıtýttarynan ýnıversıtetterge berý ózin tolyǵymen aqtaı almaı otyr. ǴZI bazasynda burynǵysynsha joǵary bilikti mamandardyń basym bóligi jumys isteıdi, olardyń sany ýnıversıtetterge qaraǵanda áldeqaıda kóp. Kóptegen ǵylymı zertteý ınstıtýtynda tolyqqandy zertteý bazalary bar, sondyqtan ýnıversıtetter doktoranttary men magıstranttarynyń ǵylymı jumystaryn oryndaý úshin atalǵan ǵylymı bazalardy jıi paıdalanady. Ýnıversıtetter bazasynda burynnan jumys isteıtin keńesterdi saqtaı otyryp, ǴZI bazasynda dıssertasııalyq keńesterdiń qyzmetin qalpyna keltirý, ne birlesken dıssertasııalyq keńester qurý oryndy. Sondaı-aq bolondyq bilim berý júıesin saqtaı otyryp, PhD doktorantýranyń sheńberinen tys, ǴZI bazasynda dıssertasııalyq keńes bekitken taqyryp boıynsha dıssertasııalyq jumys oryndalýy múmkin bolatyn izdenýshilik ınstıtýtyn jańartý máselesin qarastyrý qajet dep esepteımiz.
Sonymen qatar medısına men aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan farm jáne bıopreparattar jasaý jónindegi otandyq ázirlemelerdiń máselelerine jeke toqtalǵan jón dep esepteımiz.
Qazaqstanǵa ımporttyq dárilik zattardyń orasan zor aǵyny kelip otyr. Sonymen qatar qazir elimizde medısınalyq preparattardyń jeke óndirisi 13%-dy ǵana quraıdy. 2022 jyly elimizde 97 farmasevtıkalyq óndirýshi kompanııa jumys istedi, onyń ishinde 34-i dárilik zattar (DZ) óndirisine mamandandyrylǵan, 63-i – medısınalyq buıymdar (MB) óndirýshiler. Biraq bul jerde osy óndirýshilerdiń barlyǵy sheteldik sýbstansııamen (shıkizat) jumys isteıtinin atap ótkim keledi, ıaǵnı otandyq óndiris tek fasovka úderisimen ǵana shekteledi. Búgingi tańda otandyq, biregeı, memleketimizde tirkelgen, Qazaqstannyń óz sýbstansııasynan tolyqqandy óndirilgen dárilik zattar tek birli-jarym ǵana.
Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan otandyq bıopreparattardy óndirý de aıtarlyqtaı jolǵa qoıylmaǵan. Tuqymdyq materıaldyń orasan zor jetispeýshiliginen sharýashylyqtar tuqymdy shetelden satyp alýǵa májbúr. Bul rette ımporttyq tuqymdyq materıaldyń 50% -ǵa deıin mólsheri sańyraýqulaq jáne bakterııalyq ósimdik aýrýlarynyń qozdyrǵyshtarymen zalaldanǵan. Soǵan qosa karantındik aramshópter tuqymdary da toqtaýsyz ósip jatyr. Bul, óz kezeginde ónimniń 40- 50%-ǵa deıingi mólsheriniń joǵalýyna ákelip otyr. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrý, organıkalyq eginshilikti keńeıtý, mal sharýashylyǵynyń azyqtyq bazasyn nyǵaıtý, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń aýrýlarymen kúresý sııaqty iri problemalardy sheshý – otandyq ǵalymdardyń basty mindetteri. Qazir aýylsharýashylyq mınıstrligine qarasty karantındik mekeme óz dárejesinde qyzmetterin atqara almaı otyr. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi karantındik mekeme elimizge syrttan ákelinetin bıopreparattar men aýylsharýashylyq tuqymdyq dánderiniń sapasyn qatań baqylaýy qajet jáne de buryn bolǵan tuqym ınspeksııasyn shuǵyl qaıtadan jandandyrý kerek. Osyndaı óte mańyzdy problemalardy sheshýge otandyq ǵalymdardyń kúsh-jigeri baǵyttalýy jáne memleket tarapynan qoldaý kórsetilýge tıis.
Osylaısha, ǵylym qoǵamǵa naqty paıda ákelýi qajet. Qazirgi ýaqytta elimizde ǵylymı zertteýlerdi jaı oryndap shyǵý ǵana emes, sondaı-aq olardyń nátıjelerin óndiriske engizý arqyly ekonomıkaǵa tikeleı paıda tıgize otyryp, halqymyzdyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa múmkindik jasaıtyn zertteýler keregi anyq. Osy joǵaryda aıtylǵan máselelerdi eskergende ǵana ǵylym qoǵamǵa óz nátıjesin beredi. Sonymen qatar ǵylymı zertteýlerdiń tıimdiligin jáne onyń praktıkalyq nátıjesin arttyrý barysynda zertteýshi ǵalymdardyń oı-órisin de búgingi naryqtyq zamanǵa baılanysty ózgertken abzal. Ǵylymı ázirlemeler tek sórede shań basyp jatpaı, elimizdiń ıgiligi men tabysty damýynyń naqty quraly bolýǵa tıis.
Amankeldi SADANOV,
Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń bas dırektory
