ÚKIMET
Sońǵy jyldary elimizde aýyl sharýashylyǵy, ásirese, mal sharýashylyǵy salasyna alańdaýshylyq baıqalady. Bul qaı eldiń de bolmasyn ekonomıkasynda mańyzdylyǵymen erekshelenetin aýyl sharýashylyǵyna degen qoǵamdyq kózqarastyń shynaıy qalyptasyp kele jatqandyǵy dep aıtýǵa bolady.
Sodan da bolar, elimiz táýelsizdik alǵaly agrarlyq óndiristi jaqsartý maqsatynda atqarylyp jatqan is-sharalar men ondaǵy kemistikterdi de baıqamaý múmkin emes.
Elimizdiń aýylsharýashylyq óndirisinde álemniń damyǵan elderinde tıimdiligimen erekshelengen kóptegen ozyq tehnologııalar men qundy mal, ósimdik tuqymdary keńinen qoldanys tabýda, atap aıtqanda, qoǵamdyq negizde iri qara mal tuqymdarynyń respýblıkalyq palatalary qurylyp, mal tuqymdaryn asyldandyrý is-sharalaryn basqarý, retteý, tıimdiligin baǵalaý máseleleri tikeleı sharýashylyq qurylymdar enshisine berildi. Sonymen qatar, jyldan-jylǵa aýylsharýashylyq óndirisine memlekettik sýbsıdııa túrleri men aýqymy artyp keledi. Egin, dándi daqyldar sharýashylyǵynda da ınnovasııalyq jetistikterdiń arqasynda buryn bolmaǵan rekordty kórsetkishterge qol jetkizilýde. Sonymen qatar, memleket tarapynan aıtarlyqtaı qoldaýlar men qarjylaı kómekterdi ıelene, aýylsharýashylyq qurylymdary óndirgen ónimderin erkin baǵada puldap satý arqyly da birshama qarjylyq jaǵdaılaryn jaqsartýda.
Degenmen, ázirge elimiz tabıǵı múmkindikterine saı aýyl sharýashylyǵy salasy damyp keledi dep aıtýǵa bolmaıdy. Osyǵan oraı, aýyl sharýashylyǵy óndirisinde sheshimin tappaı otyrǵan kúrdeli problemalar jeterlik sııaqty. Bul rette, aýyl sharýashylyǵy jer qatynastaryn retteý, memlekettik sýbsıdııalaýdy jetildirý jáne aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy shaǵyn, qosalqy sharýashylyqtar qyzmetteri tıimdiligin arttyrý sııaqty úsh máselege erekshe toqtalǵym keledi.
Aýylsharýashylyq jerleri aýyl ekonomıkasynda negizgi kapıtal, óndiris kózi bolyp esepteledi. Sodan da bolar aýyl reformasy aýylsharýashylyq jerlerin jekemenshikke jáne uzaq merzimge jalǵa berý, sondaı-aq, olardy bankterge kepildikke qoıý arqyly nesıe alý múmkindikterin zańdastyrý is-sharalarynan bastalýy kezdeısoqtyq bolmasa kerek. Biraq ta, ókinishke qaraı, búginde elimizde aýylsharýashylyq jerlerin jekemenshikke ıelengender úles salmaǵy óte tómen. Sondaı-aq, uzaq merzimge (49 jyl) jalǵa berilgen jerlerdiń de maqsatty paıdalaný deńgeıi, ásirese, Ortalyq, Soltústik Qazaqstan óńirlerinde, sondaı-aq, bankterge jerlerin kepildikke qoıyp nesıe alǵandar sany da kóńil kónshiter emes dep aıtýǵa bolady. Mysaly, jasyratyny joq, jalǵa alǵan aýylsharýashylyq jerlerin ózi de paıdalanbaı, ózgeniń paıdalanýyna da qolbaılaý jasap otyrǵandar barshylyq.
Osy atalǵan jaǵdaılarǵa baılanysty bolsa kerek aýylsharýashylyq jerleriniń qunarlylyǵyn saqtaý, jaqsartý, zııandy is-áreketterden, tabıǵı qubylystardan qorǵaý máseleleri de búginde nazardan tys qalyp otyr.
Menińshe, bul máseleniń túıini aýylsharýashylyq jerlerin tıimdi nemese múldem paıdalanbaýshylarǵa áserli is-áreketter men qajet jaǵdaıda jerdi memleket qoryna qaıtaryp alý tetikteriniń qaýqarsyzdyǵynda jatyr. Sondyqtan da, birinshiden, keleshekte jergilikti atqarýshy organdarǵa ózderi bergen aýylsharýashylyq jerlerin olardy paıdalanýda zań buzýshylyq faktileri oryn alǵanda, tıisti aldyn ala eskertý is-sharalary nátıjesiz bolǵanda, olardy memlekettik qorǵa (sotsyz) qaıtaryp alý quqyǵy zańdastyrylsa, ekinshiden, aýylsharýashylyq jerlerine salyq mólsheri onyń bonıtetimen qosa, jaıylymdyq, shabyndyq jerlerdiń mal azyǵyndyq ósimdikter qoryna baılanysty jáne maqsatty paıdalanbasa jer ıelenýshige qarjylaı tıimsizdik keltiretin deńgeıde qalyptastyrylsa, úshinshiden, jalǵa paıdalanylatyn aýylsharýashylyq jerleriniń qunarlylyǵyn saqtaý, jetildirý, zııandy jaǵdaılardan qorǵaý mindetterin, elimizdegi múlikterdi jalǵa paıdalaný týraly azamattyq zań aktilerindegi ustanymdarǵa saı, ıaǵnı jalǵa bergen múliktiń paıdalaný jaramdylyǵyn jaldaýshy qamtamasyz etedi degendeı, memleket óz quzyryna alsa, jalpy aýylsharýashylyq óndirisine degen jaýapkershilik pen onyń tıimdiligi eselep artar edi. Mysaly, Germanııada azyq-túlik naryǵynda aıtarlyqtaı baǵa ósýi men turaqsyzdyǵy qalyptasqanda tıisti ókiletti organ óz sheshimimen ony qalypty jaǵdaıǵa keltirip, sodan keıin onyń negizdiligin quqyq qorǵaý organdary qatysýmen saralap, tıisti sheshimge keledi eken. Sonymen qatar, aýylsharýashylyq jerlerin paıdalanýǵa bergende onyń kólemin, oǵan suranys bildirgen kásipkerdiń jerdi maqsatty, tıimdi paıdalanýǵa baılanysty materıaldyq-tehnıkalyq, ıntellektýaldyq múmkindikterine sáıkestendirýdiń de mańyzy zor.
Mysaly, ekonomıkasy qaryshtap damyǵan shetelderde aýylsharýashylyq jerlerin jalǵa berý tásili keńinen qoldanylady, ıaǵnı jasyratyny joq, bul arqyly memleket aýylsharýashylyq óndirisine tıisti memlekettik qoldaý, baqylaý men retteý tetikterin zańdy túrde paıdalanýǵa quzyrly bola alady eken. О́rkenıetti elderdiń qaısysynda bolmasyn aýylsharýashylyq óndirisi memlekettik qarjylaı qoldaýsyz joǵary deńgeıge jetip otyrǵan joq degenimizben, onyń deńgeıi men qarjylandyrý tetikteri óndiriletin ónimder kólemi jáne sapalyq kórsetkishterimen tikeleı baılanysty bolatyndyǵyn eskerý kerek sııaqty.
Sondyqtan da bolsa kerek, bizde de aýyl sharýashylyǵyna degen sýbsıdııa kólemi men túrleri jyldan-jylǵa artyp kele jatqanymen, óndiriletin ónimderdiń sandyq-sapalyq kórsetkishterinde aıtarlyqtaı oń ózgerister baıqalmaı otyr. Osyǵan oraı, Elbasymyz da aýylsharýashylyq óndirisin memlekettik sýbsıdııalaý júıesin jetildirýdiń qajettiligin birneshe márte atap ótken bolatyn.
Bul jerde meniń oıymsha, elimizde búgingi qoldanystaǵy sharýashylyq qurylymdary boıynsha «Ala qoıdy bóle qyryqqan júnge jarymaıdy» degendeı, sýbsıdııalaý júıesi, basqasyn aıtpaǵanda, elimiz agroónerkásip kesheni boıynsha teń naryqtyq ınfraqurylymdyq ortany qalyptastyrmaı áli de biz kútkendeı tıimdi bola almaıdy. Bir ǵana mysal, asyl tuqymdy mal bastaryn baǵýǵa yntalandyrý úshin de ( satyp alǵany úshin beriletin sýbsıdııa emes) sýbsıdııa bólý qajettiligin túsiný qıyn, ıaǵnı kásipker tabystylyq aýqymyn arttyrý úshin joǵary ónimdilik mal bastaryn ósirýge ózdiginen qulyqty bolýy kerek. Demek, sharýashylyq qurylymdary boıynsha memlekettik sýbsıdııalaý júıesi tek qana asyl tuqymdy mal bastaryn, joǵary sortty dándi daqyldar, ósimdikter tuqymdaryn satyp alýǵa qoldanylyp, bul maqsatqa arnalǵan qalǵan memlekettik qarjy tıisinshe respýblıkalyq, oblystyq deńgeılerde ortalyqtandyrylǵan qarjy qory esebinen jalpyǵa ortaq, ıaǵnı jaıylymdyqtar men shabyndyqtardy sýlandyrýǵa, aýylsharýashylyq jerleri qunarlylyǵyn, malazyǵyndyq ósimdikter qoryn, mal azyǵy qunarlylyǵyn (quramajem daıyndaý), sýarmaly jerler paıdalaný, sondaı-aq, shaǵyn aýylsharýashylyq qurylymdary tıimdiligin arttyrýǵa baılanysty is-sharalar qarjylandyrylsa, keleshekte aýylsharýashylyq óndirisi tyń beleske kóteriledi dep esepteımin. Bul oraıda, burynǵy ozyq tájirıbelerdi eskerip, aýyldyq aımaqtar boıynsha joǵaryda atalǵan máselelerdi sheshý maqsatynda, mamandandyrylǵan, arnaıy materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtarmen jasaqtalǵan óndiristik birlestikter qyzmetterin qalyptastyrýdyń mańyzy zor. Sondyqtan da, aýylsharýashylyq óndirisin memleket sýbsıdııalaý júıesin túbegeıli jetildirmesek, keleshekte mal ónimderin syrttan satyp alý tıimdi bolatyn jaǵdaıǵa urynýymyz ábden múmkin.
Álemdik tájirıbeler kórsetip otyrǵandaı, qaı ýaqytta bolsa da, aýylsharýashylyq óndirisiniń negizin iri sharýashylyqtar qalyptastyrǵan, ıaǵnı olar eńbek ónimdiligin arttyrýda, ınnovasııalyq jetistikterdi paıdalanýda, álemdik naryqta da aıtarlyqtaı beriktigimen erekshelenedi.
Osyǵan oraı óz is-tájirıbeme súıenip aýyl sharýashylyǵy aýdandary deńgeıinde memleket-jekemenshik qaýymdastyǵy negizinde aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshi, jabdyqtaýshy jáne óńdeýshi qurylymdary kooperasııalaryn qurýdy shaǵyn sharýashylyq qurylymdar tıimdiligin arttyrýdyń birden-bir utymdy joly dep esepteımin. Atap aıtqanda, bul sharýashylyq birlestiginiń ereksheligi: birinshiden, jergilikti atqarýshy organdardyń, ónimder óndirýshi, materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaýshy jáne óńdeýshi sharýashylyq qurylymdarynyń, ekinshiden, aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerdiń múlkine, jerine, óndirgen ónimderine menshiktik quqyǵy saqtala, materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýda, aýylsharýashylyq ónimderin óndirýde, óńdeýde jáne ótkizýde birlesken qyzmetter júıesi qalyptasady, úshinshiden, birlestik (kooperasııa) quraltaıshylarynyń tabys kólemi oǵan tikeleı qatysty qyzmetter úlesimen anyqtalady.
Eskeretin jaıt, bul kooperasııalyq qurylym qyzmetterin úılestirý, retteý jáne memlekettik qoldaý máselelerimen tıisti jergilikti atqarýshy organdar aınalysady.
Aýyl sharýashylyǵy óndirisinde ózekti máselelerdiń biri retinde aýyldyq aımaqtardaǵy jeke, otbasy sharýashylyqtary erekshelikterin aıtýǵa bolady. Statıstıkalyq málimetter boıynsha, elimizdiń qosalqy, otbasy sharýashylyqtarynda iri qara malynyń 76,6%, qoıdyń 41,2%, jylqynyń 21,7%-y ósirilip, mal, qus etiniń 70,0%, sútiniń – 83,3%, taýyq jumyrtqasynyń 33,4%, qoı júniniń 63,4%, qarakól eltirisiniń 77,8%-y óndiriledi eken. Sonymen qatar, kókónis, kartop ónimderiniń basym bóliginiń de jeke sharýashylyqtarda óndiriletindigi jıi aıtylady. Osyǵan oraı, elimizdiń aýylsharýashylyq óndirisin damytýda basty maqsat nege aýyldyq eldi mekenderdegi jeke qosalqy, otbasylyq sharýashylyqtar qyzmetterin jandandyrýǵa baǵyttalmaıdy degen oı eriksiz keledi.
Biraq ta, jeke qosalqy, otbasy aýylsharýashylyq ónimderin óndiretin sharýashylyqtar boıynsha turaqty esep-qısap qujattarynyń óz máninde júrgizilmeýinen, olarda óndirilgen ónimder kóleminiń naqtylyǵy da aıtarlyqtaı kúmán keltiretindigin, ekinshiden, bul qurylymdardaǵy óndirilgen aýylsharýashylyq ónimderi úles salmaǵynyń joǵarylyǵy negizinen, jekeshelendirýden keıingi ótpeli kezeńde aýylsharýashylyq (astyqtan basqa) ónimderi kóleminiń kúrt tómendeýinen múmkin bolyp otyrǵanyn da jasyrýǵa bolmaıdy. Negizinde búginde jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtarynda óndiriletin ónimder kólemin naqty anyqtaý múmkin de emes dep aıtýǵa bolady.
Sonymen qatar, bul qurylymdar aýyl reformasynda da, birshama aýyl turǵyndary qonys aýdarý faktilerin aıtpaǵanda, basqadaı ózgeriske ushyraı qoıǵan joq. Sondyqtan jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtarda ónimder óndirý kólemi burynǵydan eselep artyp otyr dep aıtý qıyn.
Demek, aýyldyq jeke qosalqy, otbasylyq sharýashylyqtar, olarda eńbek, ónimdilik kórsetkishterin arttyrý múmkindikteriniń obektıvti shekteýliligi men turaqsyzdyǵyna baılanysty keleshekte de aýyl turǵyndarynyń aýylsharýashylyq ónimderine degen ózindik, ishki qajettiligin qamtamasyz etetin jáne aýyldaǵy tómengi tabystylyq deńgeıin tolyqtyrýshy faktor retinde qala beredi dep oılaımyn. Osyǵan oraı, aýyldyq jerlerdegi otbasy, qosalqy sharýashylyq qurylymdarynyń mártebe, dárejelerin anyqtaýdyń áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzdylyǵy da artyp otyr.
Sonymen qatar, máseleniń mańyzdylyǵynan bolsa kerek taıaýda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine salyq salý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly Qazaqstan Respýblıkasy Zańynda jeke qosalqy sharýashylyqtarda ónimder óndirý normasyn anyqtaý týraly aıtylǵan. Bul da joǵaryda aıtylǵan problemalardy retteýge baǵyttalǵan shara dep oılaımyn.
Kákimjan SARHANOV,
Qazaq aýyl sharýashylyǵy óndirisi ekonomıkasy men aýyldyq aýmaqtardy damytý ǵylymı-zertteý ınstıtýty fılıalynyń dırektory, a.sh.ǵ.d.
Sońǵy jyldary elimizde aýyl sharýashylyǵy, ásirese, mal sharýashylyǵy salasyna alańdaýshylyq baıqalady. Bul qaı eldiń de bolmasyn ekonomıkasynda mańyzdylyǵymen erekshelenetin aýyl sharýashylyǵyna degen qoǵamdyq kózqarastyń shynaıy qalyptasyp kele jatqandyǵy dep aıtýǵa bolady.
Sodan da bolar, elimiz táýelsizdik alǵaly agrarlyq óndiristi jaqsartý maqsatynda atqarylyp jatqan is-sharalar men ondaǵy kemistikterdi de baıqamaý múmkin emes.
Elimizdiń aýylsharýashylyq óndirisinde álemniń damyǵan elderinde tıimdiligimen erekshelengen kóptegen ozyq tehnologııalar men qundy mal, ósimdik tuqymdary keńinen qoldanys tabýda, atap aıtqanda, qoǵamdyq negizde iri qara mal tuqymdarynyń respýblıkalyq palatalary qurylyp, mal tuqymdaryn asyldandyrý is-sharalaryn basqarý, retteý, tıimdiligin baǵalaý máseleleri tikeleı sharýashylyq qurylymdar enshisine berildi. Sonymen qatar, jyldan-jylǵa aýylsharýashylyq óndirisine memlekettik sýbsıdııa túrleri men aýqymy artyp keledi. Egin, dándi daqyldar sharýashylyǵynda da ınnovasııalyq jetistikterdiń arqasynda buryn bolmaǵan rekordty kórsetkishterge qol jetkizilýde. Sonymen qatar, memleket tarapynan aıtarlyqtaı qoldaýlar men qarjylaı kómekterdi ıelene, aýylsharýashylyq qurylymdary óndirgen ónimderin erkin baǵada puldap satý arqyly da birshama qarjylyq jaǵdaılaryn jaqsartýda.
Degenmen, ázirge elimiz tabıǵı múmkindikterine saı aýyl sharýashylyǵy salasy damyp keledi dep aıtýǵa bolmaıdy. Osyǵan oraı, aýyl sharýashylyǵy óndirisinde sheshimin tappaı otyrǵan kúrdeli problemalar jeterlik sııaqty. Bul rette, aýyl sharýashylyǵy jer qatynastaryn retteý, memlekettik sýbsıdııalaýdy jetildirý jáne aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy shaǵyn, qosalqy sharýashylyqtar qyzmetteri tıimdiligin arttyrý sııaqty úsh máselege erekshe toqtalǵym keledi.
Aýylsharýashylyq jerleri aýyl ekonomıkasynda negizgi kapıtal, óndiris kózi bolyp esepteledi. Sodan da bolar aýyl reformasy aýylsharýashylyq jerlerin jekemenshikke jáne uzaq merzimge jalǵa berý, sondaı-aq, olardy bankterge kepildikke qoıý arqyly nesıe alý múmkindikterin zańdastyrý is-sharalarynan bastalýy kezdeısoqtyq bolmasa kerek. Biraq ta, ókinishke qaraı, búginde elimizde aýylsharýashylyq jerlerin jekemenshikke ıelengender úles salmaǵy óte tómen. Sondaı-aq, uzaq merzimge (49 jyl) jalǵa berilgen jerlerdiń de maqsatty paıdalaný deńgeıi, ásirese, Ortalyq, Soltústik Qazaqstan óńirlerinde, sondaı-aq, bankterge jerlerin kepildikke qoıyp nesıe alǵandar sany da kóńil kónshiter emes dep aıtýǵa bolady. Mysaly, jasyratyny joq, jalǵa alǵan aýylsharýashylyq jerlerin ózi de paıdalanbaı, ózgeniń paıdalanýyna da qolbaılaý jasap otyrǵandar barshylyq.
Osy atalǵan jaǵdaılarǵa baılanysty bolsa kerek aýylsharýashylyq jerleriniń qunarlylyǵyn saqtaý, jaqsartý, zııandy is-áreketterden, tabıǵı qubylystardan qorǵaý máseleleri de búginde nazardan tys qalyp otyr.
Menińshe, bul máseleniń túıini aýylsharýashylyq jerlerin tıimdi nemese múldem paıdalanbaýshylarǵa áserli is-áreketter men qajet jaǵdaıda jerdi memleket qoryna qaıtaryp alý tetikteriniń qaýqarsyzdyǵynda jatyr. Sondyqtan da, birinshiden, keleshekte jergilikti atqarýshy organdarǵa ózderi bergen aýylsharýashylyq jerlerin olardy paıdalanýda zań buzýshylyq faktileri oryn alǵanda, tıisti aldyn ala eskertý is-sharalary nátıjesiz bolǵanda, olardy memlekettik qorǵa (sotsyz) qaıtaryp alý quqyǵy zańdastyrylsa, ekinshiden, aýylsharýashylyq jerlerine salyq mólsheri onyń bonıtetimen qosa, jaıylymdyq, shabyndyq jerlerdiń mal azyǵyndyq ósimdikter qoryna baılanysty jáne maqsatty paıdalanbasa jer ıelenýshige qarjylaı tıimsizdik keltiretin deńgeıde qalyptastyrylsa, úshinshiden, jalǵa paıdalanylatyn aýylsharýashylyq jerleriniń qunarlylyǵyn saqtaý, jetildirý, zııandy jaǵdaılardan qorǵaý mindetterin, elimizdegi múlikterdi jalǵa paıdalaný týraly azamattyq zań aktilerindegi ustanymdarǵa saı, ıaǵnı jalǵa bergen múliktiń paıdalaný jaramdylyǵyn jaldaýshy qamtamasyz etedi degendeı, memleket óz quzyryna alsa, jalpy aýylsharýashylyq óndirisine degen jaýapkershilik pen onyń tıimdiligi eselep artar edi. Mysaly, Germanııada azyq-túlik naryǵynda aıtarlyqtaı baǵa ósýi men turaqsyzdyǵy qalyptasqanda tıisti ókiletti organ óz sheshimimen ony qalypty jaǵdaıǵa keltirip, sodan keıin onyń negizdiligin quqyq qorǵaý organdary qatysýmen saralap, tıisti sheshimge keledi eken. Sonymen qatar, aýylsharýashylyq jerlerin paıdalanýǵa bergende onyń kólemin, oǵan suranys bildirgen kásipkerdiń jerdi maqsatty, tıimdi paıdalanýǵa baılanysty materıaldyq-tehnıkalyq, ıntellektýaldyq múmkindikterine sáıkestendirýdiń de mańyzy zor.
Mysaly, ekonomıkasy qaryshtap damyǵan shetelderde aýylsharýashylyq jerlerin jalǵa berý tásili keńinen qoldanylady, ıaǵnı jasyratyny joq, bul arqyly memleket aýylsharýashylyq óndirisine tıisti memlekettik qoldaý, baqylaý men retteý tetikterin zańdy túrde paıdalanýǵa quzyrly bola alady eken. О́rkenıetti elderdiń qaısysynda bolmasyn aýylsharýashylyq óndirisi memlekettik qarjylaı qoldaýsyz joǵary deńgeıge jetip otyrǵan joq degenimizben, onyń deńgeıi men qarjylandyrý tetikteri óndiriletin ónimder kólemi jáne sapalyq kórsetkishterimen tikeleı baılanysty bolatyndyǵyn eskerý kerek sııaqty.
Sondyqtan da bolsa kerek, bizde de aýyl sharýashylyǵyna degen sýbsıdııa kólemi men túrleri jyldan-jylǵa artyp kele jatqanymen, óndiriletin ónimderdiń sandyq-sapalyq kórsetkishterinde aıtarlyqtaı oń ózgerister baıqalmaı otyr. Osyǵan oraı, Elbasymyz da aýylsharýashylyq óndirisin memlekettik sýbsıdııalaý júıesin jetildirýdiń qajettiligin birneshe márte atap ótken bolatyn.
Bul jerde meniń oıymsha, elimizde búgingi qoldanystaǵy sharýashylyq qurylymdary boıynsha «Ala qoıdy bóle qyryqqan júnge jarymaıdy» degendeı, sýbsıdııalaý júıesi, basqasyn aıtpaǵanda, elimiz agroónerkásip kesheni boıynsha teń naryqtyq ınfraqurylymdyq ortany qalyptastyrmaı áli de biz kútkendeı tıimdi bola almaıdy. Bir ǵana mysal, asyl tuqymdy mal bastaryn baǵýǵa yntalandyrý úshin de ( satyp alǵany úshin beriletin sýbsıdııa emes) sýbsıdııa bólý qajettiligin túsiný qıyn, ıaǵnı kásipker tabystylyq aýqymyn arttyrý úshin joǵary ónimdilik mal bastaryn ósirýge ózdiginen qulyqty bolýy kerek. Demek, sharýashylyq qurylymdary boıynsha memlekettik sýbsıdııalaý júıesi tek qana asyl tuqymdy mal bastaryn, joǵary sortty dándi daqyldar, ósimdikter tuqymdaryn satyp alýǵa qoldanylyp, bul maqsatqa arnalǵan qalǵan memlekettik qarjy tıisinshe respýblıkalyq, oblystyq deńgeılerde ortalyqtandyrylǵan qarjy qory esebinen jalpyǵa ortaq, ıaǵnı jaıylymdyqtar men shabyndyqtardy sýlandyrýǵa, aýylsharýashylyq jerleri qunarlylyǵyn, malazyǵyndyq ósimdikter qoryn, mal azyǵy qunarlylyǵyn (quramajem daıyndaý), sýarmaly jerler paıdalaný, sondaı-aq, shaǵyn aýylsharýashylyq qurylymdary tıimdiligin arttyrýǵa baılanysty is-sharalar qarjylandyrylsa, keleshekte aýylsharýashylyq óndirisi tyń beleske kóteriledi dep esepteımin. Bul oraıda, burynǵy ozyq tájirıbelerdi eskerip, aýyldyq aımaqtar boıynsha joǵaryda atalǵan máselelerdi sheshý maqsatynda, mamandandyrylǵan, arnaıy materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtarmen jasaqtalǵan óndiristik birlestikter qyzmetterin qalyptastyrýdyń mańyzy zor. Sondyqtan da, aýylsharýashylyq óndirisin memleket sýbsıdııalaý júıesin túbegeıli jetildirmesek, keleshekte mal ónimderin syrttan satyp alý tıimdi bolatyn jaǵdaıǵa urynýymyz ábden múmkin.
Álemdik tájirıbeler kórsetip otyrǵandaı, qaı ýaqytta bolsa da, aýylsharýashylyq óndirisiniń negizin iri sharýashylyqtar qalyptastyrǵan, ıaǵnı olar eńbek ónimdiligin arttyrýda, ınnovasııalyq jetistikterdi paıdalanýda, álemdik naryqta da aıtarlyqtaı beriktigimen erekshelenedi.
Osyǵan oraı óz is-tájirıbeme súıenip aýyl sharýashylyǵy aýdandary deńgeıinde memleket-jekemenshik qaýymdastyǵy negizinde aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshi, jabdyqtaýshy jáne óńdeýshi qurylymdary kooperasııalaryn qurýdy shaǵyn sharýashylyq qurylymdar tıimdiligin arttyrýdyń birden-bir utymdy joly dep esepteımin. Atap aıtqanda, bul sharýashylyq birlestiginiń ereksheligi: birinshiden, jergilikti atqarýshy organdardyń, ónimder óndirýshi, materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaýshy jáne óńdeýshi sharýashylyq qurylymdarynyń, ekinshiden, aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerdiń múlkine, jerine, óndirgen ónimderine menshiktik quqyǵy saqtala, materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýda, aýylsharýashylyq ónimderin óndirýde, óńdeýde jáne ótkizýde birlesken qyzmetter júıesi qalyptasady, úshinshiden, birlestik (kooperasııa) quraltaıshylarynyń tabys kólemi oǵan tikeleı qatysty qyzmetter úlesimen anyqtalady.
Eskeretin jaıt, bul kooperasııalyq qurylym qyzmetterin úılestirý, retteý jáne memlekettik qoldaý máselelerimen tıisti jergilikti atqarýshy organdar aınalysady.
Aýyl sharýashylyǵy óndirisinde ózekti máselelerdiń biri retinde aýyldyq aımaqtardaǵy jeke, otbasy sharýashylyqtary erekshelikterin aıtýǵa bolady. Statıstıkalyq málimetter boıynsha, elimizdiń qosalqy, otbasy sharýashylyqtarynda iri qara malynyń 76,6%, qoıdyń 41,2%, jylqynyń 21,7%-y ósirilip, mal, qus etiniń 70,0%, sútiniń – 83,3%, taýyq jumyrtqasynyń 33,4%, qoı júniniń 63,4%, qarakól eltirisiniń 77,8%-y óndiriledi eken. Sonymen qatar, kókónis, kartop ónimderiniń basym bóliginiń de jeke sharýashylyqtarda óndiriletindigi jıi aıtylady. Osyǵan oraı, elimizdiń aýylsharýashylyq óndirisin damytýda basty maqsat nege aýyldyq eldi mekenderdegi jeke qosalqy, otbasylyq sharýashylyqtar qyzmetterin jandandyrýǵa baǵyttalmaıdy degen oı eriksiz keledi.
Biraq ta, jeke qosalqy, otbasy aýylsharýashylyq ónimderin óndiretin sharýashylyqtar boıynsha turaqty esep-qısap qujattarynyń óz máninde júrgizilmeýinen, olarda óndirilgen ónimder kóleminiń naqtylyǵy da aıtarlyqtaı kúmán keltiretindigin, ekinshiden, bul qurylymdardaǵy óndirilgen aýylsharýashylyq ónimderi úles salmaǵynyń joǵarylyǵy negizinen, jekeshelendirýden keıingi ótpeli kezeńde aýylsharýashylyq (astyqtan basqa) ónimderi kóleminiń kúrt tómendeýinen múmkin bolyp otyrǵanyn da jasyrýǵa bolmaıdy. Negizinde búginde jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtarynda óndiriletin ónimder kólemin naqty anyqtaý múmkin de emes dep aıtýǵa bolady.
Sonymen qatar, bul qurylymdar aýyl reformasynda da, birshama aýyl turǵyndary qonys aýdarý faktilerin aıtpaǵanda, basqadaı ózgeriske ushyraı qoıǵan joq. Sondyqtan jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtarda ónimder óndirý kólemi burynǵydan eselep artyp otyr dep aıtý qıyn.
Demek, aýyldyq jeke qosalqy, otbasylyq sharýashylyqtar, olarda eńbek, ónimdilik kórsetkishterin arttyrý múmkindikteriniń obektıvti shekteýliligi men turaqsyzdyǵyna baılanysty keleshekte de aýyl turǵyndarynyń aýylsharýashylyq ónimderine degen ózindik, ishki qajettiligin qamtamasyz etetin jáne aýyldaǵy tómengi tabystylyq deńgeıin tolyqtyrýshy faktor retinde qala beredi dep oılaımyn. Osyǵan oraı, aýyldyq jerlerdegi otbasy, qosalqy sharýashylyq qurylymdarynyń mártebe, dárejelerin anyqtaýdyń áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzdylyǵy da artyp otyr.
Sonymen qatar, máseleniń mańyzdylyǵynan bolsa kerek taıaýda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine salyq salý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly Qazaqstan Respýblıkasy Zańynda jeke qosalqy sharýashylyqtarda ónimder óndirý normasyn anyqtaý týraly aıtylǵan. Bul da joǵaryda aıtylǵan problemalardy retteýge baǵyttalǵan shara dep oılaımyn.
Kákimjan SARHANOV,
Qazaq aýyl sharýashylyǵy óndirisi ekonomıkasy men aýyldyq aýmaqtardy damytý ǵylymı-zertteý ınstıtýty fılıalynyń dırektory, a.sh.ǵ.d.
