Sáýirdiń ortan belinen asa, aıaǵyna jetpeı, qazaq dalasy qubylyp shyǵa keledi. Osy aıdyń alǵashqy jartysynda kún qyza túsedi de, dala kóktep, jer gúldep ketkenimen, orta tusynan oısyraı kún aldap soǵady, surapyl ne yzǵyryq turady. Bylaısha aıtqanda, «ákeńdi tanytyp» jiberedi. Byltyr udaıy bir apta surapyl boran soǵyp, mal-jandy qyryp kete jazdaǵany astanalyqtardyń esinde shyǵar. Bıyl áıteýir qara sýyq, yzǵyryqpen ǵana ótip jatyr. Shamasy besqonaq, ne otamaly degen amaldar osylar bolsa kerek. Budan keıin mamyrdyń basynda qazaq dalasynyń quty tobylǵy gúldeıdi. Tobylǵyjarǵan týady. Qazirgi qazaq kerek qylmaǵanymen, bul da – bitpeıtin áńgime.
Japondarda naýryz aıynda sakýra gúldese, bizdiń qazaq jazırasynda búr atatyn tobylǵy odan artyq bolmasa, kem emes. Japondar taý qyrattarynda sakýra gúldegen ýaqytty ulttyq merekege aınaldyrǵan. Sebebi sakýra – japon araldarynyń sımvoldyq ereksheligi. Bizdiń tobylǵy da sondaı. Tek qazaq dalasyna tán aıryqsha ósimdik buta. Qazaqta tobylǵyjarǵan degen maýsym aty kádimgideı. Bir derekterde tobylǵyjarǵan amal aty delinedi. Bizdiń jaqta tobylǵynyń gúldegenin aıtady. Áıteýir erteden beri ataýsyz qalmaǵan. Biraq qazirgi qazaq umytqan.
Siz tobylǵynyń gúldegenin kórdińiz be? Japondardyń sakýrasy onyń qasynda ádiram qalady. Tobylǵy týraly estiseńiz de, kórseńiz de, dál gúldegen shaǵynda qyzyqtap, tamashalap, yq jaǵynan juparyna eltimegen bolarsyz. Shynymen barǵan bolsańyz, raqat sezimin kesherińiz anyq. Ol úshin mamyrdyń ortasynda quralaıdyń salqyny urmaı dalaǵa shyǵyp, serýendep kórińiz. Bul ýaqytta álemdegi basqa sumdyqtyń bárin biletin keıbir qazaq oqymystylary japon araldarynda gúldeıtin sakýrany eske alyp otyrady. Al bizdiń tobylǵyjarǵan she? Onyń qyzyǵy da, qýanyshy da, muńy men syry da, tipti fılosofııasy da sakýradan myń ese artyq qoı. Bir apta, assa eki apta ǵana búr atady da, tobylǵynyń gúli mamyr sońynda ushyp joǵalady. О́mirdiń ótpeli baıansyzdyǵyn, basyńdaǵy kúıdiń kóp turmasyn bildiredi munysy. Al topyraqtan tamyr tartqan aǵashynyń aıtary odan da zor. «Qanshama gúl men japyraq, jas butalardyń órken jaıýy úshin janymdy tósep turmyn», deıdi. «Tobylǵy sapty qamshy alyp, tumar moıyn at minip, qonys qaraǵan» (Aqtamberdi jyraý) qazaq qashan ózine qaıtady? Aqtamberdi jyraýdan áride ertegi-mıfterde kezdesetin tobylǵy sapty qamshy týraly támsilderdi taratyp aıtsaq, bálen myń jyldyq tarıhy baryna kóz jetkizemiz. Ertegige senbesek, arheolog ǵalymdar osydan alty myń jyl buryn jylqy alǵash qazaq dalasynda úıretilgenin dáleldedi (Botaı mádenıeti). Týra sol dáýirde qamshy ustasa da, saby tobylǵydan bolǵan, bolmaǵany belgisiz shyǵar. Solaı-aq delik. Biraq bizdiń dáýirge deıingi myńjyldyqtardy eseptemegende, kemi eki myń jyl buryn qamshyǵa sap qylǵan tobylǵysynyń gúldegenin kórip, topyraǵyna qashan tabynady qazaq? Dalamyzdyń asqan bir ereksheligi tobylǵyny aıtyp meıirlenetin kún qashan týar eken? Ázirge onyń atyn shyǵaryp, jyl saıyn dańqyn bir kóterip qoıatyn ataýly syılyq – el kóleminde ótetin «Altyn tobylǵy» ádebı baıqaýy. Basqasyn bilmeımin, munyń ataýynyń ózi keremet. Altyn tobylǵy. «Jastar arasynda qomaqty bir ádebı júlde bolýǵa tıis degen bastama kóterildi. Aqberen Elgezek aǵań ekeýmiz syılyqtyń ataýyn qalaı qoıatynymyzdy oılanǵanda, qazaq dalasynyń ereksheligi retinde esimizge tobylǵy tústi. Oılastyra kelgende, «Altyn tobylǵy» degen ataýdy uıǵardyq», deıdi «Ana tili» gazetiniń bas redaktory, aqyn Erlan Júnis.
Qalaı taýyp qoıǵan dep tańǵaldyq biz. Rasynda, qazaq dalasynda ǵana ósetin qamshyǵa sap tobylǵy at pen qylysh zamanynda syrt elderge eksporttalatyn aǵash túri bolǵany jóninde derek bar. Tobylǵyny altynǵa aıyrbastasa kerek Babyr zamanynda. Orta ǵasyrlarda altynǵa aıyrbastalǵan tobylǵy osy kúnge óziniń túsimen qyzyl tobylǵy atalmaı, altyn atalýy kezdeısoq emes. Anyǵynda qyzyl da emes, túsi tek qazaq jylqysyna tán tory tobylǵy gúldegende ártúrli jarqyraıdy, bir ǵajaby altyndaı jyltyrap shyǵa keledi. Aqsary nemese sap-sary gúlder kún nurymen shaǵylysyp, sıqyrymen baýraıdy. «Tobylǵy túbi quralaı, tańdap bir atar ma ekenbiz?» degen Aqtamberdi jyraýdyń sózinde mán bar. Saharada kóshpeli sary altyndaı aýdarylyp-tóńkerilip júzetin kıik jaz aılarynda tobylǵydan kórinbeı ketedi. Ekeýi tústes, mamyrda tobylǵy jarǵanda altyndaı jyltyrasa, kún ysı kele, gúli ushyp ketkende, kıik te qyzaryp, shymqaı tarta bastaıdy. Anyqtap kóz toqtatpasa, aıyrǵysyz bolyp qalady.
Altynnyń býy bolsa, munyń ańqyǵan keremet ısi bar. Arqada ósken biz kóktemde báısheshek atqanyn, sarǵaldaqtardyń boı salǵanyn kórip bir qýansaq, tobylǵy gúldegende rahattanatynbyz. Yq jaǵynan júrgende jupar ańqyp beredi, ondaıda attan túsip, qumarlanyp ıiskemeý múmkin emes. Aqyn Keńshilik Myrzabekov qana ádemi jymdastyryp jyrlaı alǵan bundaı qyzyqty shaqtyń áýeni men álegin:
«Dúr etip lezde búr jarǵan kezde dúzgen, tal,
Tobylǵy saıǵa toryńdy saılap qyzben bar.
Qolań shaǵyr men qolamta kúlgin kókpektiń
Arasynda arshyn tuıaqtar tıgen izder bar.
Tuıaqtar teýip tastaǵan taspa topyraq
Qııaqtar kómip, ańqasy keýip jatyp ap,
Shańqaı túste shekesi shyp-shyp qyzǵanda
Qalqalaıdy kep qyzǵanshaq túıejapyraq.
Tobylǵy saıǵa, toryńdy saılap bar sonda,
Jaraýy jetse, topaıdaı toryń alshańdar.
Izge uıa salǵan japyraqtan bir qus pyr etip,
Jazataıymda qaıter eń qulap qalsańdar?», dep bozbala men boıjetken kezdesýiniń máneri, mahabbattyń áýeni retinde tobylǵy saıdy ataıdy. Jáne qandaı bıik mádenıetpen jymdastyryp órip shyǵady. «Qumaryńdy osynshama arttyratyn dala qushaǵynda elitip qulap qalsańdar qalaı bolady ózi?» degendeı ǵana sıpaı qamshylap ótedi. Dala kórmegen qazaq eki-úsh oqysa baıybyna barýy múmkin óleń. Gúldep turǵan tobylǵy saıdy kórmegen bolsa, qaıdan túsinsin, biraq?..
Sozaq jaǵynyń týmasy, jýrnalıst-jazýshy Joldybaı Bazar aǵam ol mekenderde tobylǵy bıik ósetinin aıtady. Jáne onyń túbinen kóktegen qyzǵaldaqtar tobylǵynyń boıynan da bıiktep, tóbesinde shoqtaı janyp turatynyn áńgimelep, aýzymnyń sýyn qurtqan. Negizi tóbe-betkeıde tyrbıyp ósetin usaqtaryn esepke almaǵanda, qalyń ósken keı tobylǵydan attyly adam kórinbeıdi. Shoqy-qyrattyń qoıyn-qonyshyna uıysyp bitetin bul ósimdik qaraǵannan bıik ári shoq-shoq bolyp oqshaý ornalasady.
At ústinde kún keshken qazaq ómirin tobylǵymen ólshegen desem, ásireleı beredi ekensiń dersiz. Qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyr degen turaqty sóz tirkesin biletin shyǵarsyz. Endeshe sol qamshyńyzǵa sap bolǵan jalǵyz aǵash emes pe? Ony aıtasyz, Aqtamberdiniń «bıeniń súti sary bal, qymyzdan asqan dám bar ma?» degenin eskersek, atasynyń asy qymyzdyń da dámi tobylǵy arqyly kiredi. Bárinen buryn erterekte aýylda temiretkini tobylǵynyń maıymen emdep jazatyn. Tobylǵyny ákep bir shetinen qısaıtyńqyrap ustap tutatsa, mólt-mólt etip maı tamshylaıdy da, sony temiretkige jaǵatyn. Túgin tartsań, maıy shyǵady degen sózdiń maǵynasyn men sonda túsingem. Keıin bilsek, qan qysymyn túsiretin birden-bir shóp-dári tobylǵynyń shaıy eken. Mamyrda búr atqan álgi gúlder shildeniń sońy, tamyzdyń basyna qaraı qop-qońyr túınek shaı bolyp bitedi. Tobylǵynyń basyn saýyp kelip jiberse, saý etip túse beredi.
Tere berse tobylǵynyń qasıeti óte kóp. Mólt-mólt etip tobylǵy kózinen aqqan tamshydaı jyrlar da jetkilikti. Qazaqtyń aqyn qyzy Marfýǵa Aıthojına:
«Sen kelip eń tobylǵy gúldegende,
О́rnek bolyp qalypty bul da óleńge.
Týǵan jerdiń kózindeı, qaıran qurbym,
Endi qaıtyp ózińdi bir kórem be?», deıdi «Tobylǵy gúldegende» óleńinde. Týǵan jerdiń kózindeı tobylǵynyń gúli ushyp ketken soń, «endi qaıtyp bir kórýge jazar ma, jazbas pa?» degen suraq aqyn janynda qurbysyna qımastyqpen qosa órilgendeı.
«Kóktem degeniń kógildir arman,
Kógerter kez bul kóńildi qalǵan.
Sáýirdiń aıy sáýle shasharda
Tobylǵyjarǵan, tobylǵyjarǵan...
Qyratqa barsam jolyma jaqyn,
Bulaqqa barsam tolyp aǵatyn.
Tobylǵyjarǵan búrshik jarmasa
Tobylǵy syndy toryǵady aqyn» dep bastalatyn Ǵalym Jaılybaıdyń «Tobylǵyjarǵan» jyry tutasymen osy maýsym men amaldyń qasıetin ashady. Týǵan jerdiń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońyp, barlyq qubylysyna qaqtalyp ósken adam ómiri men tabıǵattyń eteneligin túısindiredi. О́leń boıynan arna tepken sezimder aqyn bolmysyna týǵan topyraǵynan bitken túısikterden oıanǵan sııaqty. Tobylǵyjarǵan búrshik jarmasa, tobylǵydaı toryǵatynyn aıta ma, áıtpese.
«Uqtyrǵan erte týar aılarym,
Alaǵaılaryn, bulaǵaılaryn,
Janymda jelgen jeldirmelerim,
Mamyrda órgen Quralaılarym», deıdi Ǵalym aqyn. Quralaıdan (amal) keıin tobylǵynyń gúli de kelmeske ketedi. Sáıkestikti kórmeısiz be? Osy jyrdy tolyǵymen oqyǵanda, tobylǵyjarǵan amalyn da, maýsymyn da, meıramyn da qosa emeýrin etkenin sezinemiz.
Jańbyrdan soń kún jarqyraǵanda tobylǵy qyzaryp kórinse de, qazaq tory deıdi. О́z túsi ǵoı, óıtkeni. Qyzyl men qońyr arasyndaǵy eń oıly, tym muńly boıaý – tory. Jylqysy da, tobylǵysy da tory qazaqtyń (bálkim, ózi de). Jer betinde sýǵa batyp ketetin tastaı qatty jalǵyz aǵash – osy. Qazaq tegin kıeli sanamaǵan. Sýdyń astynan alyp shyǵyp, maıly qabyǵyn arshyp, keptirmeı-aq tutatsa, jana beredi tobylǵy.
Dalada tobylǵy endi búrshik atyp, gúldeı bastaǵan shyǵar. Topyraqtyń qunary tobylǵy boıyn qýalap syrtqa teýip, kún nurymen máńgi shyraqtaı nurlanady. Japondar sakýrasyn tegin aspandatyp otyr deısiz be? Qaı topyraqtyń balasy bolsa, ol sonyń óskinimen tamyrlas. Bir-birinen janǵa qýat alyp, sonymen kóktep, ósip-órkendeıtin shyǵar-aý.
