Jazany qatańdatý – qoǵam talaby
Atap aıtqanda, Qazaqstan men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy halyqaralyq avtomobıl tasymaldary týraly kelisim men Ishki ister organdarynyń qyzmeti salasyndaǵy normalardyń artyq zańnamalyq reglamenttelýin bolǵyzbaý máseleleri boıynsha qujat tanystyryldy. Sondaı-aq «Esirtki, psıhotroptyq zattardyń jáne olardyń prekýrsorlarynyń zańsyz aınalymyna qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly», «Memlekettik statıstıka jáne derekterdi basqarý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne «Memlekettik statıstıka jáne derekterdi basqarý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalary birinshi oqylymda maquldandy.
Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy Nurtaı Sabılıanov memlekettik statıstıka jáne derekterdi basqarý máseleleri týraly qujat 1 kodekske jáne 3 zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi kózdeıtinin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, jumys tobyna 52 túzetý kelip túsip, jumys tobynyń otyrystarynda, sondaı-aq múddeli memlekettik organdar, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy, qoǵamdyq birlestikter men saraptama uıymdary ókilderiniń qatysýymen komıtettiń keńeıtilgen otyrysynda jan-jaqty qaraldy.
«Esirtki, psıhotroptyq zattar jáne olardyń prekýrsorlarynyń zańsyz aınalymyna qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy boıynsha baıandamashy, Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraǵasy Snejanna Imasheva: «Zań jobasynda Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik kodeksterge jáne «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» kodekske, sondaı-aq «Esirtki, psıhotroptyq zattar, sol tektester men prekýrsorlar jáne olardyń zańsyz aınalymy men teris paıdalanylýyna qarsy is-qımyl sharalary týraly» jáne «Quqyq buzýshylyq profılaktıkasy týraly» zańdarǵa da túzetýler engiziledi. Jalpy, bul qujat nashaqorlyq pen esirtki bıznesine memlekettik jáne qoǵamdyq qarsy is-qımyl júıesin jetildirýge baǵyttalǵan.
Sebebi tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, elde sıntetıkalyq esirtki saýdasy qyzyp barady. Eń ókinishtisi, olardyń taralý aýqymy epıdemııaǵa aınaldy. Sıntetıkalyq esirtki az ǵana ýaqyt ishinde búkil álemge keń taralyp ketti. Qazaqstan da bul «jańashyldyqtan» qalys qalǵan joq. Sıntetıkalyq esirtki, dástúrli esirtkilerine kokaın, geroın qaraǵanda arzan jáne qoljetimdi. Mundaı esirtkiniń óndirisi de qarapaıym, erekshe bir daıyndyq pen daǵdyny talap etpeıdi. Buǵan qosa, sıntetıkanyń barlyq komponenti zańdy jáne qoljetimdi. Máselen, jeke organıkalyq qosylystar, aseton, etıl spırti jáne sirke qyshqyly arqyly esirtki qospasyn jasap shyǵarýǵa bolady. Elimizde esirtki óndirýshiler «sıntetıkany» ónerkásiptik aýqymda jasap jatyr. Olarǵa kerekti jabdyqtar men hımıkattardy, prekýrsorlardy tasymaldaýdy pysyqaı dılerler turaqty shemalarǵa aınaldyrǵan.
Depýtat keltirgen derekke sensek, 2019 jyly – 3, 2020 jyly – 8 zańsyz esirtki zerthanasy joıylsa, 2023 jyly 81 jasyryn zerthananyń jumysyna tosqaýyl qoıyldy. Jyl bastalǵaly 31 jasyryn esirtki zerthanasy joıylsa, 10 tonnadan astam prekýrsor alyndy. Osylaısha, paıdalanýǵa daıyn 1 tonna esirtki jasaý óndirisiniń joly kesilgen. Bul esirtki qylmysyna qarsy kúresti prekýrsorlar men zerthanalyq jabdyqtardy zańsyz jetkizýdiń jolyn kesýden bastaý kerek ekenin kórsetip otyr. Alaıda qoldanystaǵy eskirgen zańnamada olardyń kontrabandasy úshin jaýapkershilik belgilengenimen, prekýrsorlardyń zańsyz aınalymy úshin jaýapkershilik qarastyrylmaǵan. Sol úshin Qylmystyq kodekstiń 301 jáne 303-baptaryna prekýrsorlardy zańsyz daıyndaǵany, óńdegeni, satyp alǵany, saqtaǵany, tasymaldaǵany jáne jóneltkeni úshin qylmystyq jaýapkershilikti, ıaǵnı olardyń zańsyz aınalymy úshin, sondaı-aq olarmen jumys isteý qaǵıdalaryn buzǵany úshin jaýaptylyqty kózdeıtin túzetýler engizý usynylyp otyr. «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» kodeksi de qoldanystan shyǵyp barady. «Tramadol», «tropıkamıd», «azottyń totyǵy», «somnol», «pregabalın» sekildi medısına preparattaryn esirtkige táýeldi adamdar sıntetıkalyq esirtkiniń áserin kúsheıtý úshin paıdalanady. Saldarynan olarǵa medısınalyq emes suranys aıtarlyqtaı ósti. Sondyqtan jobada osy medısınalyq preparattar quramy bar kúshti áser etetin zattardyń zańsyz aınalymy, olarmen jumys isteý qaǵıdalaryn buzǵany, sondaı-aq olardy urlaǵany úshin qylmystyq jaýaptylyqty engizý usynylady.Sonymen qatar prekýrsorlar men kúshti áser etetin zattardy daıyndaýǵa nemese óńdeýge arnalǵan quraldar men jabdyqtardyń zańsyz aınalymy da qylmystyq jazaǵa tartylýy kerek.
Bir basynda birneshe mindetteme bar
Úkimet pen sala basshylarynyń atyna joldanǵan depýtattyq saýal ádettegideı kóp boldy. Máselen, depýtat Magerram Magerramov qoǵamdyq kóliktegi jolaýshylardyń ómiri men qaýipsizdigi máselesin kóterdi. Onyń aıtýynsha, qoǵamdyq kólik júrgizýshilerine mıllıondaǵan adamnyń ómirin senip tapsyramyz. Alaıda bizde ýákiletti tulǵalar óz mindetterin oryndaý kezinde qoǵamdyq kólik júrgizýshisiniń ómirin saqtaý jáne qaýipsizdigin qorǵaý jóninde tıisti sharalardy qaperine almaıdy. Eń soraqysy, dál qazirgi jaǵdaıda avtobýs júrgizýshisin oqshaýlaý sharalary joq. Soǵan qaramastan júrgizýshi bir mezette birneshe qyzmetti qatar atqarýǵa mindetteledi. Iаǵnı qoǵamdyq kólik júrgizýshileri avtobýstardy basqarýǵa, jol aqysyn tóletýge, kólik quralyndaǵy tártiptiń saqtalýyna jáne jolaýshylardyń san saýalyna jaýap berýge mindetti alýǵa májbúr. Qysqasy, qoǵamdyq kólik júrgizýshisi men jolaýshylardy tasymaldaýdyń qoldanystaǵy tártibi múldem qaýipsiz emes.
«Amanat» partııasy fraksııasynyń depýtattary otandyq ónimdi qoldaý máselesine nazar aýdardy. Solardyń biri – memlekettik satyp alýdy retteıtin normatıvtik-quqyqtyq aktilerde «sút ónimderi» ulttyq rejimnen alyp qoıý tizimine engizilmeýi. Saldarynan sút ónimderin óndirýshi bolyp tabylmaıtyn, arada deldal retinde jumys jasaıtyn ónim berýshiler memlekettik satyp alýlardyń jeńimpazy atanyp jatyr. Basqa elderden keletin ónimderdiń baǵasy arzan bolǵanymen, sapasy otandyq sút ónimderimen salystyrǵanda birneshe ese tómen. Bul úderis otandyq ónimderdiń básekelestigin tómendetýge jáne elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine keri áserin tıgizetini sózsiz. О́z kezeginde, bul ónim berýshiler kóp jaǵdaıda Eýrazııalyq ekonomıkalyq Odaqqa múshe elderden jáne ózge memleketterden shyǵarylatyn ónimderdi alyp kelýi múmkin. Al memlekettik satyp alýlar men kvazımemlekettik sektordyń satyp alýlarynda otandyq taýarlardyń úlesin arttyrý týraly Prezıdenttiń tapsyrmasy atqarýshy bılik tarapynan óz deńgeıinde oryndalmaı keledi. Sondaı-aq josyqsyz ımporttaýshylar tarapynan dempıng faktilerine tergeý júrgizip, qajet bolǵan jaǵdaıda shıki sút pen onyń konsentratyn ákelýge tyıym salý qajet.
Tasqynǵa jol bergender jaýapkershilikke qashan tartylady?
Depýtat Abzal Quspan Bas prokýrorǵa joldaǵan saýalynda sý tasqynynyń aldyn almaǵan nemese salǵyrttyq tanytyp, jol bergen joǵary laýazymdy tulǵalardy jaýapkershilikke tartý máselesin kóterdi. «Bul jerde men jergilikti atqarýshy organnyń, ıaǵnı ákimderdiń jaýapkershiligi týraly aıtyp otyrmyn. Nege jergilikti atqarýshy organ? О́ıtkeni ózen boıyndaǵy sý jaıylmalarynan jer bergen, saıajaılardy is júzinde turǵyn úıge aınaldyrǵan, ıaǵnı jaryq, gaz tartyp, azamattardy turaqty tirkeýge ruqsat bergen, ol Úkimet emes, basqa emes, jergilikti atqarýshy organ, ıaǵnı ákimdikter. Al keltirilgen shyǵyndardy óteý salmaǵy árkez memleket moınyna artylady», dedi ol.
Onyń aıtýynsha, Qylmystyq kodekstiń úshinshi babynda «asa iri zalal» jáne «aýyr zardap» degen uǵymdar bar. Bıyl sý tasqynynda memlekette, azamattarda asa iri kólemde shyǵynǵa uryndy, adamdarymyzdan aıyryldyq.
«Prezıdenttiń sý tasqynyna baılanysty naqty tapsyrma berdi, sondyqtan men bir top depýtat bolyp aıaqtaı baryp jaǵdaıdy zerttegen eki óńir – BQO jáne Atyraý oblysynyń Qulsary qalasy mysalynda, tekserýdi Bas prokýratýra deńgeıinde, keshendi túrde uıymdastyrý qajet dep esepteımin», deıdi A.Quspan.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligine saýal joldaǵan depýtat Naýryz Saılaýbaı sharýalar 80% tozyǵy kelgen tehnıka paıdalanyp júrgenin tilge tıek etti. Onyń aıtýynsha, otandyq tehnıkalardyń baǵasy sharyqtap tur. Shetelden aýyr tehnıka alyp keletinderge qoıylatyn talap kóp. Osylaısha, bıdaı men etin muhıt asyryp, shetelge eksporttaımyn degen sharýalardyń armany aıaqasty etilip jatyr.
«О́til alymdary men alǵashqy tirkeý salyqtary da aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn aınalyp ótken joq. Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń aqparaty boıynsha, osy alymdardy aınalyp ótý úshin 413 júk kóligin zańsyz tirkegen azamattar memleketke 3 mlrd 156 mln teńge shyǵyn ákelgen. Bul tek ustalǵandary ǵana, ustalmaǵandary qanshama. Qar sýymen kúresýde osy jańa zamanaýı tehnıkalardyń aýadaı qajet ekenin de kórip otyrmyz. Sondyqtan talaı jyldan beri eki palata da kóterip kele jatqan bul máselede bir toqtam jasap, sharýalar úshin durys sheshim shyǵaratyn kún keldi», deıdi depýtat.
Saıajaı ıeleriniń ótemaqysy ádiletti baǵalanýǵa tıis
Qarǵyn sý qara shańyraǵyn aǵyzyp áketken aǵaıynnyń aryzy kóbeıip barady. Depýtat Nartaı Sársenǵalıev osylaı dep otyr. Jeriniń 800 shaqyrymynan Jaıyq ózeni aǵyp ótetin Batys Qazaqstan oblysyndaǵy aǵaıynnyń máselesi kúıip tur. Aımaqta sý tasqynynan 1 292 turǵyn úıge zaqym kelgen. Sonyń 116-sy – Qaratóbe, 243-i – Syrym, 218-i – Bórli, 649-y – Terekti, 43-i – Báıterek, 6-ýy – Tasqala aýdanynda, al 17 úı Oral qalasynda ornalasqan. Sý astynda qalǵan úıdiń syz tartatyny, qabyrǵasy kógerip kópshilikti kúrkildegen jótelge dýshar qylatyny saraptamasyz-aq sanaly adam túsinetin dúnıe. Batys Qazaqstan oblysyndaǵy taǵy bir kúrdeli ahýal saıajaı máselesine qatysty bolyp otyr. «Derkól, Shaǵan jáne Jaıyq ózenderindegi sý deńgeıiniń kóterilýi saldarynan 14 839 saıajaı ýchaskesin sý basqan. Onyń 14 466-sy – Oral qalasynda, 112-si – Báıterek, 245-i – Bórli, 16-sy Terekti aýdandarynda ornalasqan. Bul jaqta myńdaǵan adam turady. Saıajaı degeniń qazaq úshin demalys kúnderin ótkizetin emes, turaqty turatyn orynǵa aınalǵaly qashan. Sonyń ótemaqysyna qatysty túsinispeýshilik áli toqtamaı tur. О́ıtkeni aǵyndy sýdyń astynda qalǵan saıajaı ıesine qansha aqsha beriledi nemese qashan, qaı jerden basqa úı usynylady? Bul derekter ázirge ortalyqtandyrylmaǵan. Aqparat jurtqa jedel jetýi kerek», deıdi depýtat.
Depýtat sý astynda qalǵan baspana men saıajaılardy baǵalaýǵa tıis komıssııa jumysyn birizge keltirip, árbir aımaqtaǵy komıssııanyń ár úı boıynsha qorytyndysy, negizdemesi, foto-beıne dáleldemeleri naqty bir jerge jınaqtalýǵa tıistigin jetkizdi. Baspanasy qıraǵan saıajaı ıeleriniń ótemaqysy ádiletti baǵalanyp, árbir úıdiń, saıajaıdyń, tehnıka men tórt túliktiń ótemaqysy qashan tólenetini ár qorytyndynyń ishine júktelý kerek. Bul aqparattar adamdarǵa qoljetimdi bolýy shart. Sonymen birge aýmaqtarǵa dereý sanıtarlyq-profılaktıkalyq sharalar júrgizilip, tótenshe jaǵdaıdaǵy úı berý, qaýipsizdikti qamtamasyz etý men ótemaqy tóleý tetikterin qaıta qaraıtyn ýaqyt keldi. Bul boıynsha qoldanystaǵy tótenshe jaǵdaı saldarynan turǵyn úısiz qalǵan azamattarǵa turǵyn úı berýge qatysty qaýly men jeke turǵyn úı qorynan jalǵa alynǵan turǵynjaı úshin azamattardyń jekelegen sanattaryna tólemder taǵaıyndaý týraly ýákiletti mınıstrliktiń buıryǵyna ózgeris engizý mańyzdy.
