Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
70 paıyzy – otandyq ónim
Byltyr Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda damyǵan memleketterde ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde sheshýshi ról atqaratyn qorǵanys-ónerkásip keshenin jan-jaqty nyǵaıtý qajettigin jetkizdi. Eń mańyzdy mindet – ımporttyq jetkizilimderge táýeldilikti tómendetýge múmkindik beretin lokalızasııanyń joǵary úlesi bar óndiris sıklin qurý. Bul rette oǵan qajetti materıaldyq-tehnıkalyq baza, bilik pen tájirıbe jáne mamandar bar ekenin eske salǵan Prezıdent tapsyrmanyń tııanaqtylyǵy quzyrly mekemelerdiń tapsyrysyna kelip tireletinin de erekshe qadap aıtty. Bul sózdiń jany bar. Sebebi zaýyttaǵy óndiristiń ómirsheńdigi kúshtik qurylymdardyń tapsyrysyna tikeleı baılanysty.
Zaýytqa shetelden oq ótkizbeýge arnalǵan bolat paraq, dońǵalaq, qozǵaltqysh men berilis qoraby keledi. Al jergilikti ónimniń úlesi 70 paıyzdan joǵary. Ári qaraı metaldan myqty tehnıka jasap shyǵarý zaýyt qyzmetkerleriniń kásibıligine baılanysty. Zaýyt jumysyn tanystyrǵan bas ınjener Tólendi Jurtybaevtyń aıtýynsha, bolat paraqty kesý, pishý, oıý, joıý, ıip, burǵylaý, balqytý, jabyndylaryn boıaý, qurastyrý, dánekerleý, qajetti bólshekterin jasaý sekildi qyrýar jumystyń bári zaýytta isteledi. Osyndaı tehnıkaǵa qajetti negizgi jáne daıyn bólshekterden basqa, elektr qondyrǵylary men symdar, panelderine deıin osy jerde montajdalady. Jergilikti ónimniń kórsetkishin kóbeıtýge jumys istep jatqan zaýytta qazir de usaq burandalar men oq ótkizbeıtin shyny terezeler, optıkalyq jaraqtar, ekıpajdardyń ózara baılanys quralyna deıin otandyq ónimnen quralǵan.
Shıkizat retinde paıdalanatyn bolat metall NATO-nyń talaptaryna sáıkes tańdalǵan. Onyń quramynda hımııalyq tizbektiń 18 túrli qurylymy bar. Iаǵnı oq ótkizbeıtin, kez kelgen temperatýraǵa tózimdi, ıilgish qasıetke baı elementter jınaqtalǵan. Osyndaı myqty quryshtalǵan bolat paraq lazermen jáne sýmen kesetin arnaıy stanoktardyń kómegimen kesiledi. Taǵy bir aıta ketetini, jumystyń kóbi qoldyń kúshimen emes, aqyl-oıdyń kómegimen júzege asady. О́ıtkeni metaldyń pishini arnaıy baǵdarlama arqyly syzylyp, avtomattandyrylǵan lazer kesip berip jatyr. Operator tehnıkanyń jumysyna baqylaý júrgizse bolǵany. Eń mańyzdysy – osyndaı zamanaýı baǵdarlamalardy tilin meńgerip, avtomattandyrylǵan tehnıkany basqarýdyń arqasynda bolat metaldan myqty tehnıka qurastyryp jatqandardyń barlyǵy jergilikti mamandar.
Bir tehnıka eki apta ishinde qurastyrylady. Sondaı-aq kólikti qaıtadan jóndeý de osy zaýytta júrgiziledi. Qyzmet kórsetý departamenti tek jóndeý emes, oqytý, úıretýdi de óz moıyndaryna alady. Demek zaýyt óz ónimin basynan aıaǵyna deıin qadaǵalaıdy degen sóz.
Synaqtan sátti ótkeni óndiriske qoıylady
Zamanǵa saı qorǵanys qabileti joǵary quryshtalǵan áskerı kólikterdiń qoldanysta júrgen eski tehnıkalardan aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Baıqaǵanymyzdaı, tehnıkalardyń astyńǵy formasy aǵylshyn tiliniń V árpi pishindes. Bul mına jarylǵan kezde jarylys tolqyny tehnıkanyń boıymen ketip qalý úshin arnaıy oılastyrylǵan. Al keńestik dáýirdegi tórtburyshty forma tolqyndy ózine alatyndyqtan adamdardyń ómirin tolyq saqtap qalý qaýpi joǵary bolady eken. Ekinshiden, eski tehnıkalardyń deni oq ótkizýge beıim keledi. Úshinshiden, zaýytta shyǵarylatyn brondy kólikterdiń bári elektrondy baǵdarlamamen qamtamasyz etilgen. Tipti jyldamdyǵy, qaýipti baqylaýy, ekıpajǵa jasalǵan yńǵaılylyq ta jan-jaqty qarastyrylady. Mysaly, kóliktiń ishindegi oryndyqtar adamdardyń otyrýyna yńǵaıly ǵana emes, tikeleı tolqyn áser etpeý úshin aspaly etip isteledi. Mına jarylǵan kezde ilinip turǵan oryndyq joǵary kóterilip-túsedi. Korpýsqa baılanǵan bolsa, mınanyń soqqysy adamdy óltirip jiberedi. Al eski tehnıkalarda qımyl-qozǵalys jasaýdyń ózi qıyn. Korpýsqa baılanǵan oryndyqta ekıpaj músheleri búktelip otyrýǵa májbúr.
«Biz qorǵanys qabileti joǵary tehnıka shyǵarýdy ǵana maqsat tutpaımyz. Kólik ishindegi ekıpaj músheleriniń ómirin saqtap qalý odan da mańyzdy. Tehnıka óndiriske qoıylmaı turyp konstrýktorlyq bıýro kóliktiń 3D modelin syzyp, ártúrli talapqa sáıkestigin tekseredi. Máselen, júrý qabiletinen bastap tabıǵat jaǵdaılaryna beıimdiligine deıin qarastyrylady. Odan keıin bir danasyn shyǵaryp, ómirlik jaǵdaıda túrli qarý-jaraqqa qaýqaryn kórý úshin birneshe jyl synaqtan ótkiziledi. Ony bizdiń mamandarmen birge tapsyrys berýshiler birge atqarady. Synaqtan sátti ótken tehnıka ǵana óndiriske qoıylady», deıdi T.Jurtybaev.
Bul zaýyt búginde Ortalyq Azııada ǵana emes, alys-jaqyn memleketterdiń ishinde áskerı dońǵalaqty tehnıka shyǵaratyn jalǵyz zaýyt dese bolady. Ujymdaǵy 260 mamannyń qolynan shyǵatyn «Arlan», «Alan», «Barys» dep atalatyn brondy kólikterge qazir eldegi barlyq kúshtik qurylym tapsyrys berip otyr. Tehnıkanyń barlyǵy -50⁰S den +50⁰S temperatýrasyna deıingi qatań klımat jaǵdaıynda paıdalanýǵa tolyǵymen beıimdelgen. Sondaı-aq tapsyrys berýshiniń qalaýynsha qarý-jaraqtyń barlyq túri, qajet dese, mınometti qondyrǵy jáne tankke qarsy basqarylatyn raketa júıesin ornatýǵa bolady. Bul mindetti zaýyttyń konstrýktorlyq bıýrosy atqarady. Olar jańa úlgilerdi ázirleýge, tapsyrys berýshilerdiń talaptarymen tehnıkalardy jańǵyrtyp beredi.
Álemdegi eń utqyr kólik
Zaýyttyń alǵashqy qarlyǵashy – mınaǵa qarsy kúsheıtilgen qorǵanysy bar «Arlan 4*4» kópmaqsatty brondalǵan mashınasy «Top Gear» halyqaralyq jýrnalynyń «álemdegi eń utqyr kólik» degen joǵary baǵasyn alǵan. Ballıstıkalyq shabýyldan saqtap, mınaǵa tótep berý úshin eki ret quryshpen qaptalǵan «Arlannyń» jaryqshaqtarǵa tózimdi ári jarylys kúshin beıtaraptandyratyn qabileti bar. Ári bıologııalyq jáne hımııalyq qarýǵa qarsy qorǵanys júıesi ornatylǵan. Kınetıkalyq áreketti jarylǵyshtarǵa, maıdan artıllerııasynyń jarqynshaqty-fýgastyq snarıadtaryna, qoldan jasalǵan ártúrli jarylǵysh zattarǵa da tótep beredi. Onyń korpýsyndaǵy ekiqabatty bron kez kelgen bronteser oq-dárilerdiń joıqyn soqqysyna shydaıdy eken. Bas ınjenerdiń aıtýynsha, kólik jylý beretin, kúndizgi kórý kameralarymen, lazerlik alysty ólsheýshi quraly kez kelgen klımattyq jaǵdaıda, túngi jáne kúndizgi ýaqytta baqylaýǵa, barlaýǵa jáne kózdep atýǵa múmkindik beredi. 280 attyń kúshi bar kólikke 11 adamǵa deıin otyrady. Kóliktiń joǵary jaǵyndaǵy munara da otandyq ónim. Kóliktiń kózi retinde qyzmet atqaratyn qurylǵysyna avtomattandyrylǵan kórý, baqylaý, anyqtaý apparattary qoıylǵan.
Bir sózben aıtqanda, tótenshe jaǵdaıda, quqyqtyq tártipti saqtaý, arnaıy jasaq jáne aıryqsha áreket etý tobynyń operasııasy, ishki qaýipsizdikke, shekarany sholǵyndaýǵa jáne qarýly qaqtyǵysty joıýda senimdi seriktes.
Revolıýsııalyq alasa profıldi brondy dóńgelekti «Barys 6h6» kólik tamasha qorǵanysty, mobıldilikti jáne atys qýatyn qamtamasyz etetin qasıetimen erekshelenedi. Jerdegi mınadan, qoldan jasalǵan jarylǵysh zattardan, búıirdegi jarylystan qorǵanysty ozyq túrde qamtamasyz etedi. Mashınanyń túbin qorǵaıtyn tegis korpýsy sulbany 2.4 metrge deıin azaıtýǵa múmkindik beretinin aıtqan T.Jurtybaev, bul tehnıkaǵa búginniń ózinde Iordanııa, Taıaý Shyǵys elderinen tapsyrys berýge tilek bildirip jatqandar baryn jetkizdi. Saǵatyna 110 km-ge júıtkıtin bul kólikte 450 attyń kúshi bar. «Taǵy bir ereksheligi, tek túzý jolda emes, qumdy, batpaqty, tasty jerlerde ońaı qozǵalady. Bulardyń da joǵary jaǵyna túnde atý, kórý, baqylaý quraldary ornatylǵan munara qoıylady», deıdi bas ınjener.
Kólik óndiriske eki jyldan beri shyǵarylsa, qazir synaqtan ótip jatqan gabarıti úlken «Barys 8*8» mashınasynyń júris qory – 500 km. Ballıstıkalyq shabýyldarǵa ońaı tótep beredi. 7,62h54 RP kalıbrli bronbuzǵysh oqqa, ekvıvalenti 14 kılotrotılge teń jarylysqa shydamdy. Qazir bul mashına túrli klımattyq jaǵdaılarda, kez kelgen táýlik mezgilinde, jolsyz jerlerde tapsyrmalardy oryndaýǵa synalyp jatyr. Kólikterdiń korpýsy men terezeleri de 7,62 kalıbrli vıntovkanyń oǵyn ótkizbeıtini zerthanada tekserilip, tıisti standarttar berilgen.
Beıbitshilik mıssııasyndaǵy mindet
«Barys 6h6» tehnıkasymen túıdeı qurdas, óndiriske shyǵarylǵaly eki jyl bolǵan «Alan 4*4» kóliginde 300 attyń kúshi bar. 9-10 adamdyq ekıpajǵa arnalǵan tehnıkanyń júrý jyldamdyǵy – 160 km. Onyń da mınalyq atý quraldaryna arnalǵan qorǵanys qabileti myǵym. «Arlanǵa» qaraǵanda shaǵyn bolǵanymen, joǵary jyldamdyqpen júıtkıtin bul kólikter qazir Taıaý Shyǵystaǵy beıbitshilik mıssııasynda mindetin atqaryp jatyr. Aıta ketý kerek, bazalyq kólikter beıbit maqsatta ǵana emes, soǵys jaǵdaıynda da ózin dáleldeı bilgen. Bas ınjenerdiń sózinshe, Ázerbaıjan eli Ońtústik Afrıkada jasalǵan osyndaı tehnıkany urys kezinde qoldanǵan. Soǵysta kólik janǵan, jarylǵan, dońǵalaǵy ushyp, synyp ketken jaǵdaılar bolǵanymen, ishindegi áskerler júz paıyz tiri qalǵan eken.
Keıingi jyldarda otandyq tehnıkalarǵa degen tapsyrysqa qatysty túrli syn aıtylyp júrgeni de jasyryn emes. Osydan 4 jyl buryn zaýyt daǵdarystyń az-aq aldynda qalǵan. О́ıtkeni zaýyttyń negizgi tutynýshysy – Qorǵanys mınıstrligi memlekettik tapsyrysty 30-dan 11 tehnıkaǵa deıin qysqartyp tastasa, 2021 jylǵa eshqandaı tapsyrys bermegen. Keıingi jyldary kúshtik qurylymdar ózgeniń qańsyǵyna tańsyq bolyp, áskerimizdi eskirgen tehnıkalarǵa toltyryp jatqany da aýyq-aýyq aıtylyp jatty. Degenmen qazir otandyq óndiristen shyǵarylyp jatqan tehnıkaǵa tapsyrys kóbeıip keledi. Soǵan sáıkes jańa áskerı brondy kólikterdiń qatary kóbeıip, tehnıkalardyń túrlendirý isi de qolǵa alyna bastady. Bas ınjenerdiń aıtýynsha, buǵan Prezıdent bergen pármenniń de paıdasy tıip otyr. Keıingi bir jarym jyl ishinde Memleket basshysy zaýytqa eki ret at basyn tirep, óndiris kólemin ári qaraı jandandyrý qajettigi týraly tapsyrma bergen. Búginde memleketten jylyna 120 kólikke tapsyrys tússe, zaýyttyń óndiris qýaty odan da kóp.
