«Keler jyl – tereń tarıhymyzǵa, quqyqtyq negizimizge, berekeli birligimizge qurmet kórsetetin jyl. Yntymaǵy jarasqan halqymyz osy aıtýly oqıǵalardy laıyqty atap ótedi dep senemin».
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń el halqyn 2015 jylmen quttyqtaýyndaǵy bul sózder qazaq ejelden qut-berekeniń basy dep biletin qoı túliginiń atymen atalǵan jyldyń qadir-qasıetin aıshyqty asha túsedi. Elbasynyń bir sóılemge syıyp ketken shymyr da jumyr tujyrymynda tereń tarıhymyz degende Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, Jeńistiń 70 jyldyǵy, quqyqtyq negizimiz degende Konstıtýsııanyń 20 jyldyǵy, berekeli birligimiz degende Prezıdent Jarlyǵymen jarııalanǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jyly aıtylyp tur. Memleket ómirindegi osy orasan mándi oqıǵalardyń eldik merekeler sıpatynda atalyp ótýi óte mańyzdy. Mine, sondyqtan da biz jyl basynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy Gúlshara ÁBDIQALYQOVAǴA ótinishimizdi jetkizip, bıylǵy basty belesterdiń baǵamdalýy, mereıli datalardyń merekelený sıpaty týraly suhbat berýin suraǵan bolatynbyz. Árıne, Memlekettik hatshymen jıi kezdese bermeıtindikten, áńgimede osy bıik laýazymdy qyzmettiń quzyretine kiretin basqa máseleler de qamtyldy. Endi sol suhbatqa nazar salyńyz, qadirmendi oqyrman.
– Qurmetti Gúlshara Naýshaqyzy, jylqy jyly búkil elimiz úshin damýdyń kelesi kezeńine bastaıtyn oqıǵalarmen aıshyqtaldy. О́tken jyldyń sizdiń jeke ózińiz úshin de jaqsylyǵy jetkilikti boldy. El úshin sińirip júrgen eńbegińiz laıyqty baǵalanyp, Memlekettik hatshy qyzmetine taǵaıyndaldyńyz. Mundaı laýazym bıigine buryn-sońdy qazaq qyzy kóterilip kórmegenin atap aıtqym keledi. Qutty bolsyn!
– Rahmet.
– О́tken jyldy oıdaǵydaı shyǵaryp saldyq. Elimizdiń ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası, mádenı-rýhanı ómirinde kóptegen jarqyn jańalyqtar, nátıjeli de tabysty kórsetkishter, ońdy oqıǵalar boldy. Elimiz keler kúnderge erkin qadam basýda. Jańa jyldyń alǵashqy kúnderi de bastaldy. Memleketimizdiń joǵary laýazymdy tulǵalarynyń biri retinde eski jylǵa esep bergende ótken jyldyń este qalar eleýli oqıǵasy retinde neni atar edińiz?
– Áńgimemizdi bastamas buryn Otanymyzdyń bas gazeti «Egemen Qazaqstannyń» barsha oqyrmandaryn jańa jylmen quttyqtap qoıýǵa ruqsat etińiz. Jaqynda ǵana taralymy 203 myńnan asqan, siz basqaratyn gazet áli de talaı asýlardy alady dep senemin. Esigimizden engen qoı jylyn halqymyz beıbit ómirdiń, berekeli tirliktiń bastaýyna balap, bul jyldan mol úmit kútetini belgili. Osydan eki múshel ýaqyt buryn elimiz táýelsizdikke qol jetkizip, búgingideı qaryshtap damýdyń dańǵyl jolyn bastady. Olaı bolsa, bıylǵy qoı jyly da halqymyz úshin jaqsy nátıjelerdiń, jarqyn jetistikterdiń jyly bolady degen úmittemiz.
Árbir jyl ótken saıyn biz onyń qorytyndysy qandaı, qanshalyqty tabysqa jettik, qalaı shyǵaryp saldyq dep, derek pen dáıekke nazar aýdaramyz. Bul jóninen kelgende, kóńil toǵaıtar, qýana aıtar jańalyqtarymyz, jetistikterimiz jetip jatyr. Onyń bárin buqaralyq aqparat quraldary elep-ekshep, tııanaqtap tizip, halyqqa jetkizdi. Eń bastysy, el yntymaǵy, bereke-birligi óziniń dástúrli deńgeıinen túsken joq. Tabysymyzǵa tabys, qýanyshymyzǵa qýanysh qosyldy. Táýelsizdik tuǵyry odan ári bekı tústi. Ekonomıkalyq qýatymyz, eldik muratymyz órshil maqsattardy júzege asyrýda jiger men órleý tanytty.
Byltyrǵy jyldyń basty oqıǵasy – qarasha aıynda ótken «Nur Otan» partııasynyń» saıası keńesinde Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev halyqqa óziniń jańa Joldaýyn jarııa etýi. Bul Joldaýdyń máni men maqsaty, mazmuny men ıdeıasy erekshe, ózgeshe. Jalpyulttyq qoldaý men halyqtyq qostaýǵa ıe bolǵan Joldaýdy eldiń ekonomıkalyq-áleýmettik damýynyń jańa bıiktigi, jarqyn tuǵyry dep qabyldaǵan alys-jaqyn shet elderdiń ózi osy Joldaýdy qazirgi aýmaly-tókpeli dúnıedegi ómirdi jaqsylyqqa qaraı jańǵyrtar baǵdarlama dep qabyldap jatyr.
Sizben suhbatqa ázirlengende Prezıdent Joldaýynan myna sózderdiń astyn syzyp, daıyndap otyr edim. Elbasymyz: «Alda úlken de jaýapty jumystar tur. Tolysqandyqtyń jahandyq synynan ótý úshin bizdiń toptasa bilýimiz qajet. Biz barlyq qazaqstandyqtar arasyndaǵy senimdi nyǵaıtýǵa tıispiz! Bir-birimizge taǵatty bolýymyz kerek! Bular – Qazaqstannyń bolashaǵyna kiltter. Etnosaralyq kelisim – ómirsheńdik ottegi... Turaqtylyq pen kelisim degenimiz ne? Ol otbasylyq ál-aýqat, qaýipsizdik, baspana. Beıbitshilik – áke men ana qýanyshy, ata-analar densaýlyǵy jáne bizdiń balalarymyzdyń baqyty... Biz jalpyulttyq ıdeıamyz – Máńgilik Eldi basty baǵdar etip, táýelsizdigimizdiń damý dańǵylyn Nurly Jolǵa aınaldyrdyq. Qajyrly eńbekti qajet etetin, keleshegi kemel Nurly Jolda birligimizdi bekemdep, aıanbaı ter tógýimiz kerek» dep atap kórsetti.
Bul úzindiler – Joldaýdyń altyn arqaýy. Elbasynyń osy aıtylǵan mindetteri bizdiń búkil jumysymyzdyń altyn kilti dep bilemin.
– Suhbatymyzdy osy jyldyń mazmundyq ári maǵynalyq ereksheligimen jalǵastyrsaq dep oılap otyrmyn. Bıyl Elbasynyń eren sheshimine oraı, elimiz Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jyly men Ata Zańymyzdyń 20 jyldyǵyn, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn jáne Jeńistiń 70 jyldyǵyn keń aýqymda merekeleýdi mejelep otyr. Bizdiń oıymyzsha, bul aıtýly belesterdi búkil halyq bolyp atap ótý jaı ǵana toı ótkizý emes, kerisinshe elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq, rýhanı-mádenı órleýiniń ózindik bıik kórsetkishin, memlekettiliktiń tereń tamyryn tanytýdyń ónegesine aınalady dep oılaımyz. Siz Memlekettik hatshy retinde qoǵam ómiriniń áleýmettik-gýmanıtarlyq salalaryna qatysty keń aýqymdy máselelerdi úılestirip kelesiz. Osyǵan oraı, 2015 jylǵy jumystyń negizgi basymdyqtary men mindetteri osy mereıtoılardy ótkizýdiń aıasynda belgilenetin bolar?
– О́zińiz aıtqandaı, bıylǵy jyl elimiz úshin mereıli belester men merekeli toılardyń toǵysqan kezeńine aınalǵaly otyr. Eldiktiń osynaý torqaly toılaryn el bolyp abyroımen ótkizip, Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń kemel saıasatynyń arqasynda shyrqaý bıikke órlegen Qazaq eliniń tatýlyqtyń naǵyz talbesigi, turaqtylyqtyń berik tuǵyry ekenin álemge dáleldeý bárimizge syn men mindet.
Elbasynyń uıǵarymyna oraı, bıylǵy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jylyn, Qazaqstan Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵyn, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn jáne Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyn merekeleýdi ózara úılesimdi baılanysta júzege asyrýdy usynyp otyrmyz. О́ıtkeni, atalǵan aıtýly datalardyń barlyǵy bizdi búgingideı derbestikke jetýge jetelegen, yqpal etken, dara jol ashqan ultymyzdyń ár kezeńindegi, ár belesindegi taǵylymdy tarıhy, ortaq shejiresi. Sondyqtan, bul qasıetti belesterdi bóle-jara qasterlep, derbes atap ótýimizge eshqandaı negiz joq.
Mysaly, jiktep aıtar bolsaq, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jylyn ótkizýdi elimizdegi etnosaralyq kelisim men birliktiń, ishki saıası turaqtylyq pen dinı taǵattylyqtyń, beıbitshilik pen ıgiliktiń tirek-tuǵyry retinde atap kórsete alamyz.
Al Qazaqstan Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵy jahandyq syn-qaterlerden týyndaıtyn qaýipterdiń der kezinde aldyn alýǵa, qoǵam múddeleriniń iske asyrylýyn qamtamasyz etýge qabiletti qalyptasqan memlekettiń buljymas baǵdaryna aınalýǵa tıis.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy ulttyń biregeıligin bekemdeýge qyzmet etip, qazirgi zamanǵy memleketke atyn bergen baıyrǵy qazaq jerinde meken etetin Qazaqstan halqynyń ortaq ári tereń tamyrlaryn jan-jaqty aıǵaqtaıtyn bolady.
Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı ótetin saltanat qazaqstandyq patrıotızmniń órleýine qýatty serpin berip, adamzat tarıhynyń eń surapyl soǵysyndaǵy atalarymyz ben ákelerimizdiń ǵasyrlar boıy óshpeıtin qasıetti erligin kórsetedi.
Atalǵan is-sharalar respýblıkalyq jáne óńirlik deńgeıde osy negizde jáne ózara baılanysta ótetin jyldyń barlyq is-sharalarynyń tuǵyryna, mazmunyna jáne basty dińgegine aınalady.
Tutastaı alǵanda, bul mereıtoılar eldik tuǵyrymyzdyń beriktigin, Elbasynyń ólsheýsiz eńbeginiń tolaıym nátıjesin álemge tereń tanyta túsetin memlekettik aýqymdaǵy merekeler.
– Elimizdiń áleýmettik salasyna biraz jyldardan beri basshylyq jasaı júrip, siz respýblıkamyzda adamı kapıtaldy damytý máselesine basa nazar aýdaryp kele jatqanyńyz kópshilikke málim. Álbette, bul salany ilgeriletýdiń mańyzdy sharttarynyń biri halyqty áleýmettik qamtamasyz etý jáne densaýlyq saqtaý júıelerin zamanǵa saı beıimdeý, reformalaý dep oılaımyz. Memlekettik hatshy laýazymynda bul máseleler sizdiń jumysyńyzdyń kún tártibindegi negizgi máseleler qataryna qosylǵan bolar?
– О́tken jyldyń sońynda Elbasynyń Jarlyǵyna sáıkes, Memlekettik hatshynyń ókilettigi aıasynda qaralatyn máselelerdiń qataryna elimizdegi áleýmettik-gýmanıtarlyq damý, otbasylyq-demografııalyq saıasat jáne dene shynyqtyrý salalaryn úılestirý baǵyttary engizildi. Sondyqtan, bul máseleler de, ózińiz aıtqandaı, bizdiń quzyretimizdiń sheńberinde talqylanýda.
Elbasynyń dástúrli Joldaýlarynyń qaı-qaısysy da birinshi kezekte halyqtyń áleýmettik máselelerine, onyń ishinde bilim, densaýlyq saqtaý, jumyspen qamtý sııaqty ómir súrýge qajetti salalardy órkendetýge baǵyttalyp otyrady. Dálirek aıtsaq, bul Joldaýda da adamnyń ómir sapasyn jaqsartýǵa qajetti barlyq áleýmettik máseleler tolyǵymen qamtylǵan. Sonyń ishinde, «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýdyń áleýmettik júginiń asa salmaqty ekenine nazar aýdarǵan bolarsyz. Solaı ekenin «Egemen Qazaqstannyń» betindegi mazmundy maqalalardan, salıqaly suhbattardan kórip te otyrmyz.
Mysaly, baspanany tikeleı, deldaldarsyz jáne nesıege barynsha tómen prosentpen usyný, apatty mektepter men úsh aýysymda oqytý problemalaryn sheshý, mektepke deıingi mekemelerde oryn tapshylyǵyn túbegeıli qysqartý, joǵary oqý oryndarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn qalyptastyrý jáne basqa da máselelerdi sheshý joldary taıǵa tańba basqandaı anyq kórsetildi. Eń bastysy, Elbasy atalǵan ıgilikti bastamalardy iske asyrýdyń naqty tetikteri men qarjy kózderin aıqyndap, sheshý joldaryn belgilep, Úkimetke tıisti tapsyrma berdi. Aıtalyq, turǵyn úı qurylysyn qarjylandyrýǵa qosymsha 180 mıllıard teńge, balalar baqshasy qurylysyna qosymsha 20 mıllıard teńge, apatty mektepter qurylysyna qosymsha 70 mıllıard teńge bólinetini, sondaı-aq shaǵyn jáne orta bıznes úshin 2015-2017 jyldary jalpy somasy 155 mıllıard teńge nesıe jelileri paıdalanylatyny jańasha áleýmettik jańǵyrýdyń naqty baǵyttary aıqyndalǵanyn kórsetedi.
О́tken jyldyń qarasha aıynda sizderdiń gazetterińizde jarııalanǵan «Adamı kapıtal – tabysqa bastaıtyn jol» atty maqalamda men naq osy salalardyń ózekti máselelerine, onyń ishinde demografııa, densaýlyq, bilim berý, jumyspen qamtý taqyryptarynyń kókeıkesti problemalaryna toqtalǵanym esterińizde bolar.
– Árıne, esimizde. Bizdiń gazette maqalańyz jarııalanǵan kúni sizdi Memlekettik hatshy qyzmetine taǵaıyndaý jónindegi Elbasy Jarlyǵyna qol qoıylǵany da esimizde.
– Iá, solaı bolǵany ras. Gazettegi maqalada atap kórsetkenimdeı, balabaqshalar men mektepterdiń, aýrýhanalardyń jetispeýi sonyń saldarynan bilim alýǵa, densaýlyq saqtaýǵa, áleýmettik nysandar qyzmetine qoljetimdiliktiń teńsizdigi, eńbek resýrstarynyń jetispeýi áleýmettik qyzmet sapasynyń deńgeıine keri áseri áleýmettik salaǵa ájeptáýir salmaq túsirýde. Sol sebepti, bul máselelerdi sheshý úshin búginde memleket tarapynan tıisti jumys júrgizilýde.
Baıqasańyzdar, keıingi jyldary órkenıettik ıgilikter ómirimizge dendep engen saıyn adamdardyń memlekettik basqarý qyzmetterin izgilendirýge degen áleýmettik suranysy eselene túsýde. Adamdarǵa degen qurmet, adamdarǵa degen qamqorlyq, olardyń óz betinshe jetilip-tolysýyna degen úlken múmkindikteriniń qalyptasýy áleýmettik áleýeti zor memlekette ǵana múmkin bolmaq. Soǵan sáıkes, biz áleýmettik-gýmanıtarlyq qadamdardy basymdyq retinde paıdalanýǵa erekshe kóńil bóle berýimiz kerek. Mundaı izgilendirý qadamdaryn paıdalanýdyń maqsaty – qoǵamnyń áleýmettik salasyn meılinshe básekege qabiletti deńgeıge shyǵarý jolynda áleýmettik-qajettilik ózgeristerdiń ózindik súrleýin, dańǵyl jolyn anyqtaý bolyp tabylady.
– Siz aıtyp otyrǵan áleýmettik-gýmanıtarlyq qadamdardy deni saý urpaq, dertten aman qoǵam ǵana laıyqty júzege asyra alady dep oılaımyn.
– Árıne, halqymyz «Birinshi baılyq – densaýlyq» degen sózdi tegin aıtpaǵan. Bul turǵyda elimizde edáýir jumystar júrgizilýde. 2015 jyly «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamasy aıaqtalyp, nátıjeleri qorytyndylanbaq. Sondaı-aq, Memleket basshysy 2017 jyly mindetti medısınalyq saqtandyrý qorynyń jumysyn qamtamasyz etý boıynsha aldymyzǵa mańyzdy mindet júktedi. Endigi jerde densaýlyq saqtaýdyń Biryńǵaı ulttyq júıesin odan ári ilgeriletý, mindetti medısınalyq saqtandyrýdy engizý úshin ózge de baǵdarlamalyq qujattarmen hronologııalyq rette salystyra otyryp, ómir súrýdiń osy salasyn damytýdyń Tujyrymdyq baǵdaryn ázirleý qajettigi týyndap otyrǵanyn aıta ketýimiz kerek.
– Sózdiń reti kelgende aıta ketsem, halyqtyń «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» degen sózi bar. Bul rette jalpy halyqty, ásirese jastardy salamatty ómir saltyn ustanýǵa beıimdeý tıimdirek bolmaı ma?
– Durys aıtasyz. Elbasy árbir azamattyń óz densaýlyǵynyń jaǵdaıyna jaýapty bolýǵa tıis ekenin aıtyp, osy máselege halyqtyń nazaryn udaıy aýdaryp kele jatqany aıan. Mysaly, mynadaı faktilerge kóńil aýdaryp kórelik. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, adam densaýlyǵynyń 50%-y adamnyń ustanatyn ómir saltyna, 20%-y genetıkalyq shejiresine, 20%-y áleýmettik-turmystyq faktorlarǵa, al 10%-y ǵana densaýlyq saqtaý júıesiniń damý deńgeıimen baılanysty bolady eken. Budan shyǵatyn basty qorytyndy, biz otandastarymyzǵa salamatty ómir saltyn ustaný, durys tamaqtanýǵa beıimdelý, jat ádetterden arylý, dene shynyqtyrýmen júıeli aınalysý sııaqty qaǵıdattardy sińirip, aqparattyq túsindirý jumystaryn barynsha kúsheıtýimiz qajet. Bylaısha aıtqanda, biz damýdyń qazaqstandyq jolyn qalyptastyrǵanymyz sııaqty qazaqstandyq ómir súrý saltyn da búkil álemge úlgi etýimiz kerek.
– Dál mundaı maqsat qoıý qazirshe artyqtaý da shyǵar, bálkim. Degenmen, sondaı bıikke umtylǵanymyz jaqsy. Prezıdent elimizdiń aldyna álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirý jóninde órshil maqsat qoıdy. Ulttyń básekege qabilettiligi týraly aıtar bolsaq, eń áýeli, elimizdegi jalpy jáne kásibı bilim berý jaı-kúıi, jalpy zııatkerlik áleýettiń keleshegi oıǵa oralady. Babalarymyz aıtatyn «Bilekti birdi jyǵady, bilimdi myńdy jyǵady» degen sózdiń naǵyz zamany endi kelgen joq pa?
– Árbir qoǵamnyń damý deńgeıi eń áýeli, densaýlyǵy myqty, bilimdi azamattarynyń sanymen ólshenetini anyq. Osy eki negizgi faktordy qamtamasyz etýde memlekettiń atalǵan salalardy damytýǵa salǵan ınvestısııasynyń kólemine baılanysty bolatyny álemde ózin dáleldegen aksıomalyq tujyrym.
Sizdiń gazetińizge shyqqan maqalada atap ótkenimdeı, búgingi tańda elimizde úsh aýysymmen oqıtyn 103, al apatty jaǵdaıda turǵan 176 mektep bar. Qalyptasqan jaǵdaıdy retke keltirýge arnalǵan besjyldyq jospar iske asyrylýda. Mektepterdiń apattyq jaǵdaıyn anyqtaıtyn arnaıy kartasy ázirlendi. Naq osyndaı oqý shańyraqtarynda bilim alý jetkinshekterdiń erteńgi kúni básekege qabiletti maman bolyp shyǵýyna kedergi keltiretini beseneden belgili. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta respýblıkalyq bıýdjet jáne memleket-jekemenshik arasyndaǵy áriptestikti jolǵa qoıyp, ıgilikti iske bıznes ókilderin tartý arqyly 258 mektepti paıdalanýǵa berý mejelenýde.
Aýyl – ultymyzdyń altyn besigi, asyl dińgegi ekeni anyq. Aýyldyq jerlerde Qazaq eliniń bolashaq Shoqandary, Abaılary, Sátbaevtary ósip kele jatqanyna eshqandaı kúmánim joq. Sol sebepti, aýyldyq aýmaqtarda bilim deńgeıin kóterýge kóp kóńil bólýimiz kerek. Bul oraıda, shalǵaı aýyldardaǵy bala sany az mektepter de bilim sapasynyń artýyna tosqaýyl bolyp jatqanyn jasyrmaýymyz kerek. Búginde respýblıka aýmaǵyndaǵy 7 700 mekteptiń 4 000-yn dál osyndaı mektepter quraıdy. Qalyptasqan problemany sheshýde aýyl mektepterinde aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy paıdalaný usynylýda. Iаǵnı, bul ádis oqýshylarǵa zaman talabyna saı bilim berýde qala men aýyl arasyndaǵy aqparattyq-tehnıkalyq teńsizdikti azaıtýǵa jol ashady. Keleshekte halyq sany basym eldi mekenderde ınternattardy qaıta jańǵyrtý isi qolǵa alynbaq. Jalpy alǵanda, aýyl mektepteriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtyp, olardy biliktiligi joǵary kadrlarmen qamtamasyz etý jumysy júrgiziledi.
Sonymen birge, biz elimizde iske asyrylyp jatqan Údemeli ındýstrııalyq baǵytqa saı joǵary tehnologııalardy ıgergen, avtomattandyrylǵan óndiriste jumys isteı alatyn, jańa tehnologııalardy qoldana alatyn mamandar daıarlaýǵa basa nazar aýdarýymyz kerek.
– Táýelsizdik jyldarynda elimizde demografııalyq ahýaldy jaqsartýǵa baılanysty birshama jumystar júrgizildi. Elimizde genderlik saıasatqa, otbasy ınstıtýtyna, ana men balaǵa aıryqsha kóńil bólinýde. Prezıdent Jarlyǵyna sáıkes, siz sonymen birge, Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi Ulttyq komıssııanyń tóraıymy bolyp tabylasyz. Bıylǵy jyly Komıssııa aldynda qandaı máseleler ózekti bolmaq?
– Elbasynyń áıelder qaýymyna qarata aıtqan: «Sizder – otbasynyń, demek, memlekettiń tiregisizder» degen ulaǵatty sózin árbir ana, árbir qyz-kelinshek jadyna berik túıýge tıis dep oılaımyn. Rasynda da, árbir otbasynyń tiregi sanalatyn analarǵa degen qamqorlyq, olarǵa jasalatyn qoldaý deńgeıi eldegi demografııalyq ahýaldyń jaqsarýyna edáýir serpin beretini aqıqat.
Memleket basshysynyń halyqty barynsha saqtaý jáne onyń sanyn 20 mıllıonǵa jetkizý jáne odan da ári arttyrý jónindegi keleli mindetin oryndaý otbasynyń materıaldyq ál-aýqatyn ósirýmen baılanysty bolmaq. Bul úderiste ózińiz aıtyp otyrǵan Áıelder isi jáne otbasylyq demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııaǵa mańyzdy oryn berilmek.
Ulttyq komıssııa atqarǵan jumystardyń nátıjesi Elbasynyń qatysýymen 8 naýryz qarsańynda dástúrli ótetin «Kóktem shýaǵy» jáne Otbasy kúnine oraılastyrylǵan «Mereıli otbasy» sııaqty merekelik is-sharalarda qorytyndylanyp, kópshilikke jarııalanyp otyrylatyn bolady.
– «Qazaqstan jolynyń» biregeı tájirıbesi jáne búgingi búkilálemdik jaǵdaı kórsetip otyrǵandaı, kez kelgen elde turaqty ekonomıkalyq ósý men áleýmettik damý tek qana qoǵamdaǵy kelisim men birliktiń arqasynda júzege aspaq. Osyǵan oraı, Memleket basshysynyń «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy Qazaqstan qoǵamyn ortaq qundylyqtarǵa toptastyrýdaǵy, jastardy patrıotızmge, otansúıgishtikke tárbıeleýdegi negizgi baǵyttaýshy quralǵa aınalmaq. Solaı emes pe?
– Jaqynda ǵana qabyldanǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy jylyn ótkizý tujyrymdamasynda «Máńgilik El» – bul qazaqstandyq memlekettiligimizdiń kóne tarıhynan bastaý alatyn jalpyulttyq ıdeıa» dep sıpattaldy. Bul dál, anyq ári ádiletti berilgen sıpattama dep oılaımyn. О́ıtkeni, VIII ǵasyrda Tonykók babamyz: «Túnde uıyqtamadym, kúndiz otyrmadym, tórt buryshtaǵy halyqtyń bárin beıbit ettim: bastyny eńkeıttim, tizelini búktirdim!» dep, «Máńgilik El» qursaq degen asyl muratyn tasqa qashap jazyp ketkeni barshaǵa málim. Ata-babanyń sol asqaq armany búgingi órken jaıǵan táýelsiz memleketimizde Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń kóregen saıasatynyń arqasynda oryndalýda.
«Máńgilik El» – óskeleń urpaqty táýelsizdikti qorǵaýǵa, memlekettilikti nyǵaıtýǵa úndeıtin, otansúıgishtikke baýlıtyn ulttyq ıdeıa. Biz osy arqyly azamattyq jáne ulttyq qundylyqtardyń ortaq júıesin qalyptastyra almaqpyz.
Elbasynyń Ulytaý tórinde bergen suhbaty halqymyzdyń kókeıindegi kóp oıdy qozǵap, ulttyq tarıhymyzdy qadirlep, qasterleýdiń ozyq úlgisin kórsetti. Sonymen qatar, Nursultan Ábishulynyń el tarıhyn eksheýdegi, onyń jalpyórkenıettik damýdaǵy Qazaqstannyń ornyn naqtylaýdaǵy, osy oraıda barshamyzdyń aldymyzda turǵan asyl mindet – ulttyq qundylyqtardy barynsha tanytyp, damytyp, nasıhattap, jas urpaqtyń sanasyna jetkizýdegi tamasha taǵylymdy tapsyrmasy boldy dep baǵalaımyz.
Táýelsizdigimizdi álemge odan ári tereń tanyta túsýdegi, ejelden el bolyp, memlekettiligimizdiń júzdegen jyldyq kezeńge ketetindigin kórsetýdegi, ultymyzdyń birligi men yntymaǵyn odan ári uıystyrýdaǵy bul asa kóregen saıası qadam bárimizge jaýapty mindetter júkteıdi.
Tarıhymyzdy ózimiz tereń tanyp, ózgege tanyta bilý úshin kóp jumystar atqarylýy shart. Bul qazirgi qoǵamdyq ǵylymdardyń aldyna, sonyń ishinde tarıhshylarymyzǵa úlken jaýapkershilik artady.
– Búgingi jahandaný jaǵdaıynda memlekettilikti nyǵaıtýdyń basty tetikteri: jastardy otansúıgishtikke tárbıeleý, halyqty áleýmettik mesheýlikten aryltý, quqyq buzýshylyqtyń, sonyń ishinde sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý jáne basqa da áleýmettik jańǵyrý máseleleri Prezıdent janyndaǵy konsýltatıvtik-keńesshi organdardyń quzyretine kiredi. Atalǵan komıssııalardyń bıylǵy jylǵy jumys josparlary qandaı bolmaq?
– Memleket basshysy janyndaǵy jumysyn Memlekettik hatshy úılestiretin 12 komıssııanyń mindetterin iske asyrý tetikterinde qoǵamnyń ózekti problemalaryn taldaý-saraptaý quramdasy negizgi faktorǵa aınalýǵa tıis dep oılaımyn.
Osyǵan oraı, keshendi úshtik: komıssııanyń – memlekettik organdardyń – azamattyq qoǵamnyń is júzindegi ózara is-qımylyn kúsheıtýge nazar aýdarǵaly otyrmyz. Jergilikti jerlerdegi negizgi oqıǵalardyń ortasynda bolyp, qoǵamnyń kókeıkesti problemalaryn zerdeleý maqsatynda birqatar komıssııalardyń otyrystaryn óńirlerde, kásiporyndarda, úkimettik emes sektorda kóshpeli basqosýlar negizinde ótkizý tájirıbesin engizý josparda bar.
– Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinen bastap Memleket basshysy rýhanııatymyzdyń damyp, odan ári órkendeýine basa nazar aýdardy. Mádenı-rýhanı qundylyqtar halyqtyń bolmys-bitimi, ulttyq portreti, jan dúnıesiniń sharaınasy. Osy máselede aldymyzda turǵan mindetter qandaı? Álemdik órkenıet kóshindegi ulttyq mádenıetimizdiń ózindik úles salmaǵy qandaı dárejede bolýy múmkin?
– Jalpy alǵanda, eldiń, ulttyń jáne tutastaı memlekettiń bolashaǵy sol elde ómir súrip jatqan qoǵamnyń óz tarıhyn, memlekettik tilin, tól mádenıetin sińirýi men seziný deńgeıine baılanysty ekeni ras. Bul faktorlar halyqtyń syrtqy ıdeologııaǵa qarsy tótep beretin rýhanı ımmýnıtetin kúsheıtip, oqtyn-oqtyn aldan tosyp turatyn jahandyq jáne óńirlik geosaıası syn-qaterlerdiń aldyn alýǵa, boljamdaýǵa jáne joıýǵa alǵyshart bolady.
Eske túsirip kórelik, táýelsizdiktiń alǵashqy araıyndaǵy áleýmettik-turmystyq jaǵdaı qandaı edi? Naryqtyq qatynastyń zańdylyqtary men erejeleri áli qarabaıyrlyq kezeńde, eldi turmys qıyndyǵy bılegen kezdiń ózinde memleket mádenı-rýhanı muralarǵa, osy salanyń ókilderine barynsha qoldaý, qamqorlyq kórsetýdi qatty qadaǵalady. О́ıtkeni, sanany turmys bılegen zamanda bul sala nazardan tys qalatyn bolsa, onda onyń óteýi de qymbatqa túser edi. Ornyna kelýi de ońaı bolmas edi.
Osyny tereń túsingen Elbasymyz Nursultan Nazarbaev bul salaǵa erekshe mán berip, naqty qoldaý kórsetýdi jolǵa qoıdy. Elbasynyń tarıhı bastamasy boıynsha TMD elderinde buryn-sońdy bolmaǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń keshendi túrde iske asyrylýy halyqtyń boıynda rýhanı silkinis jasap, tarıhı-mádenı qorymyzdy tolyqtyrdy. Prezıdent mádenıettiń, ádebıet pen ónerdiń erekshe eńbek sińirgen tanymal tulǵalaryna – 100 adamǵa stıpendııa taǵaıyndady, mádenıet oshaqtary men óner ordalaryna memleket qarjysyn tıisinshe bóldirip otyrdy, osy salanyń jastaryna, bilim men ǵylym salasynyń jas tolqynyna naqty qamqorlyq jasap, olarǵa da keıingi jyldarda arnaýly stıpendııalar men tıisti qarjylyq, moraldyq kómek jasaýdy tıisti uıymdarǵa qatań tapsyrdy. Qazir jyl saıyn osy salanyń belgili qaıratkerleri men jas talanttaryna 100 arnaýly stıpendııa berip keledi. Budan basqa atqarylyp jatqan is-sharalar aýqymyn aıtsaq, áńgimemiz uzap keter.
– Mádenıet salasy strategııasynyń iske asyrylýyn úılestirýmen qatar, onyń aǵymdaǵy jaı-kúıin bilip otyrý maqsatynda shyǵarmashylyq adamdarmen kezdesý ótkizý, mádenı oshaqtardy aralap kórý sııaqty máseleler jumys josparyńyzda bar ma?
– Shyǵarmashylyq ortadaǵy qoǵamdyq ahýaldy aıqyndaý, ózekti problemalardy anyqtaý, olardy sheshý joldaryn izdestirý, keleshek mindetterdi belgileý maqsatynda bıylǵy jyly elimizdiń belgili jazýshylarymen kezdesý ótkizý josparlanýda. Sol kezdesýde qalamger qaýymnyń búgingi jaı-kúıi, qazaq ádebıetiniń qazirgi ahýaly keńinen sóz bolady dep esepteımin. Sonymen qatar, rýhanı-mádenı ortalyǵymyz sanalatyn Almatydaǵy jetekshi teatrlar, Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry, koreı, nemis jáne basqa da ulttyq teatrlarynyń shyǵarmashylyq ujymdarymen kezdesip, jastardy otanshyldyqqa tárbıeleýdegi teatrlardyń roli, repertýarlyq saıasat jáne basqa da máseleler boıynsha pikir almasyp, baǵyttaryn naqtylasaq dep otyrmyn. Jýyq arada elordadaǵy Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy qazaq mýzykalyq drama teatrynda bolyp, ulttyq tarıhymyzǵa oraılastyrylyp qoıylǵan spektakldi kórý de josparymda bar. Buǵan qosa, shyǵarmashylyq toptarmen kezdesip, myńjyldyqtarǵa tamyr tartatyn tereń ári baı tarıhymyzdy jaryqqa shyǵarýǵa negizdelgen olardyń túrli jobalarymen tanysyp, birlesip talqylaýdy mejeleýdemin.
– Ádebıet týraly áńgime qozǵalyp qaldy ǵoı, osy oraıda myna jaıdy suraǵym keledi. Memlekettik qyzmettiń ýaqyty azdaý bolatyny belgili, degenmen, qolyńyz qalt etkende qazaq qalamgerlerinen kimderdiń kitaptaryn qolǵa alasyz?
– Biz kitapty adal dosyń, adastyrmas qubylań, syrlas qurbyń dep tárbıelegen zamannyń urpaqtarymyz. Qazaq sózine, ult ónerine úlesin qosyp júrgen árbir qalamgerge qurmetpen qaraımyn. Sondyqtan, qolym qalt etkende kórkem ádebıet oqýǵa den qoıatynym bar. Sońǵy ýaqytta belgili jazýshy Sábıt Dosanovtyń «Aspan jylaǵan tún», «Dalalyq megalıt jáne danalyq», «Solnse vstaet s Vostoka» shyǵarmalaryn, kórnekti aqynymyz Oljas Súleımenovtiń «Kod slova» kitabyn, daryndy aqyn О́tegen Oralbaıulynyń «Qaǵbanyń qarlyǵashtary» atty óleńder jınaǵyn, ótken jyly Memlekettik syılyqqa laıyq dep tanylǵan Gúlnar Salyqbaevanyń «Keshirińder kelgenimdi ómirge» atty óleńder toptamasyn, Qajyǵalı Muhanbetqalıevtiń «Tar kezeń» tarıhı romanyn, sondaı-aq, Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Ulytaý tórinde bergen suhbatyna ún qosqan maqalalar toptamasy boıynsha «Egemen Qazaqstannyń» shyǵarmashylyq toby qurastyryp, jaryqqa shyǵarǵan «Ult uıasyndaǵy ulaǵat» jınaǵyn oqyp shyqtym.
Qazirgi jastar poezııasy da bıikke samǵap keledi. Olardy da múmkindiginshe qarap, jaqsysyn iriktep, jańasyn taýyp, oqyp otyramyn. Álem ádebıetin de jetkilikti túrde qarap otyrý – meniń úırenshikti daǵdym.
Jalpy alǵanda, kitap oqý arqyly adam óziniń bilim kókjıegin keńitip, rýhanı bolmysyn qalyptastyrady, azamattyq ustanymyn nyqtaıdy. Ulttyq tarıhymyzda kitapqa qatysty da talaı derekter bar. Ǵulama ǵalym, oıshyl, «ekinshi ustaz» atanǵan Ábý Nasyr ál-Farabıdiń Baǵdad qalasyndaǵy baı kitaphanadan rýhanı suranysyn óteý úshin Otyrardan arnaıy sapar shekkeni de aqıqat. Tarıhı úrdistiń sabaqtastyǵyn buzbaı, Elbasy N.Á.Nazarbaev memlekettiń básekege qabilettiligi eń áýeli bilimdi de bilikti jastardyń áleýetinde ekenin aıqyn ańǵardy, olarǵa dańǵyl jol ashyp berdi. Búginde myńdaǵan jastar «Bolashaq» stıpendııasy arqyly dúnıe júziniń eń ozyq oqý oryndarynda joǵary bilim aldy. Astananyń tórinde álemdik deńgeıdegi Nazarbaev Ýnıversıteti quryldy, respýblıkanyń barlyq óńirlerinde Nazarbaev zııatkerlik mektepteri qalyptasty. Bul jastardyń bilimniń eń tunyǵynan qanyp ishýine múmkindik berip, Elbasymyz atap kórsetkendeı, elimizdiń 2050 jyly álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirýine jasalǵan berik kepil dep sanaımyn. Bilimdi eldiń baǵy da, baqyty da baıandy bolatynyna kúmán joq.
– Qurmetti Gúlshara Naýshaqyzy! Jańa qyzmetińizdegi alǵashqy suhbatyńyzdy el gazeti «Egemen Qazaqstanǵa» bergenińiz úshin razylyq bildiremin. Sóz sońynda bıylǵy jyldyń basty mindetteri qalaı aıqyndalatynyn túıindep aıtýyńyzdy suraımyn.
– Jyldyń basty mindetteri Elbasy Joldaýynda aıqyndaldy. Jańajyldyq quttyqtaýynda Nursultan Ábishuly: «Baǵdarymyz – belgili, tańdaýymyz – aıqyn, maqsatymyz – bıik» dep qadap kórsetti. «Qoı jyly toı jyly bolsyn» degen uıqasty tirkesti aıtyp jatyr jurt. «Jaqsy sóz – jarym yrys», aıtyla bersin, artyǵy bolmaıdy. Sonymen birge, Prezıdent mereıtoı ataýlynyń bári toı toılaý úshin emes, eń aldymen oı oılaý úshin kerektigin kezinde eskertkenin de umytpaǵan jón. Ol eskertpe qazirgideı kúrdeli kezeńde bólekshe mańyzdy. Qaı kezde de artyq dańǵazaǵa salynýdyń, shashpa-tókpelikke barýdyń reti joq. Ásirese, búgingideı álemdik qarjy daǵdarysy jaǵdaıynda. Ol jaǵdaıdyń álemdik ekonomıkaǵa barynsha kirikken el retinde, shıkizat baǵasyna qaraılamaı tura almaıtyn el retinde bizge de áser etetini anyq. Sondyqtan da biz basty nazardy Elbasy eńbeginiń eren kórinisi bolyp tabylatyn eldik merekelerdiń mán-mańyzyn árbir qazaqstandyq jan-júregimen sezinetindeı etýge aýdarýǵa, el taǵdyry úshin jaýapkershilik júgin paıymdaýyna kúsh salýǵa tıispiz. Bıylǵy ataýly oqıǵalar bizge ótkenimizdi oı eleginen ótkizý, tarıhtan taǵylym alý, eń qasıetti qazynamyz – birligimizdi kúsheıtý, Ata Zańymyzdy ardaqtaıtyn dástúrimizdi ornyqtyrý, aınalyp kelgende memlekettiligimizdi nyǵaıtý, táýelsizdigimizdi baıandy ete túsý úshin kerek. Solaı bolýy úshin jumyla jumys júrgizýdemiz.
– Jumys jemisti bolsyn!
Suhbattasqan
Saýytbek ABDRAHMANOV.
Sýretterdi túsirgen
Erlan OMAROV.
