Kise belbeý kimdiki?

«Belbeý – qazaqtyń ulttyq kıiminiń óte erteden kele jatqan dástúrli quramy, zergerlik óner týyn­dysy. Mýzeı qorynda turǵan kiseniń altyn ja­latylǵan 40 kúmis japsyrmasy bar. Kise belbeý­ge qarý-jaraqqa qajetti jabdyqtardy nemese basqa da usaq-túıek buıymdardy salýǵa arnalǵan qaıys­baýly qaltalar ilingen. Tik tórtburysh túrindegi qal­tashaǵa 6 japsyrma be­kitilip, uzyn qaıysbaýdan turatyn 8 sándi shashaqpen áshekeılengen. Kise bel­beýdiń oń jaq basynyń ushtyǵy ilgek túrinde kelse, sol jaq basynda ilgek ilinetin eki tesigi bar. Qalta 17 metall japsyrmamen naqyshtalǵan, ortasynda aqyq qondyrylǵan úl­ken japsyrmasy bar. Aqyq – qazaq sheberleriniń zergerlik ónerde jıi qoldanatyn tasy, ejelden densaýlyq pen baılyqtyń belgisi bolyp sanalǵan», deıdi mýzeıdiń ǵylymı hatshysy Názıma Otasheva.

Bir qyzyǵy, Sankt-Peterbýrg kýnstkamera­synda da dál osyǵan uq­saıtyn kise tur. Bul belbeý de Saryoı bolysyna tıe­sili. Birinshisi atal­ǵan bolysqa qarasty №10 aýyl­dan, ekinshisi №4 aýyl­dan alynǵan. Kýnst­­kameradaǵy kise bel­beýdiń arab qarpimen órilgen «Qadyrbaı» degen jazýy bar. Qadyrbaı rýlyq ataý bolýy múmkin. О́ıtkeni Saryoı bolysyn mekendegen Qarabalyq rýynyń urpaqtary Qa­dyrbaı, Qar­saq, Qarta, Jan­tiles, Shý­manaq, Tana­buǵa bolyp bólinip ketedi.

Peterborda jatqan aqyq kózdi kise belbeý al­tynmen aptalyp, kúmis­pen kúptelgen. Anyqtama­synda «Uzyndyǵy – 168 sm, eni – 3,5 sm. Qaltasynyń bıiktigi – 22,5 sm. Qynynyń uzyndyǵy – 28,5 sm. Bel­beýdiń tolyq salmaǵy – 1543 gramm. Erler taǵatyn beldiktiń meılinshe kóne túri. Jasalǵan ýaqyty – HVIII ǵasyrdyń sońy, HIH ǵasyrdyń basy. Kise belbeý – ańshy, qoıshy, jaýynger qazaqtyń kıiminde bolatyn mindetti zattyń biri. Kise belbeýdiń ózge belbeýden aıyrmashylyǵy – arnaıy teriden tigilgen qaltasy bolady. Bul qaltaǵa ottyq, shaqpaq, qosymsha bilte, qarýdyń maıy, oq-dárige arnalǵan saýyt, oqshantaı salynǵan» degen jazý bar.

HIH ǵasyrdyń ortasyna taman kise belbeý qoldanystan shyǵyp,  de­koratıvtik mańyzǵa ǵana ıe bolyp qalady. Iаǵnı baı-baǵlandardyń kıimine sán ústep turatyn qymbat dúnıeniń biri sanalǵan. Biraq bolys basqarmalary taqqan kise belbeýdiń qaltasy qujat, mór salýǵa yńǵaıly bolsa kerek.

Peterbor mýzeıindegi kise belbeýdiń túsinik­temesinde «Jádigerdi ákep tapsyrýshynyń máli­metinshe, bul belbeýdi Ke­ne­sary hannyń aǵasy taqqan» dep jazylǵan. Sondyqtan kóne jádigerdiń Sanjar sultandiki bolýy da ǵajap emes.

Qostanaı oblysy