Týrıstik oryn tóresi
Dál osy kúni Pýsan qalasynyń shyǵysyndaǵy Hedongengýngsa ǵıbadathanasyna el tańǵy tórtten kele bastapty. О́zderi bul monastyrdy duǵa-tilek oryndalatyn qasterli orynǵa balaıdy eken. Ǵıbadathana teńiz ben qurlyqtyń bitisi – múıiste. Ǵıbadathana emes, týrıstik orynnyń tóresi. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, kóptegen jandar otbasymen júrgenderi baıqalady. Tilegińdi júrekshe qaǵazǵa jazyp, ilip nemese baılap qaldyratyn arnaıy orynda mıllıondaǵan tilek-qaǵaz kózinen tizilip tur. Qaǵazdary altyn jalatylǵandaı jalt-jult etedi. Bir shetinde kishkentaı Býdda músininiń tóbesine sý quıý rásimi jasalyp jatyr. Tamaqtanatyn oryn, taǵy da bir ǵuryptyq joralǵylary júzege asatyn jerleriniń bári ǵıbadathana aýmaǵynda. Máselen, sheteldik týrıster bolsyn, ózderi bolsyn, munda kelip duǵa qylyp, tilek tileýi múmkin. Tamaqtanady, jaǵalaýda serýendep júredi, osynyń bári retimen oılastyrylǵan. Bizde de áýlıe-ámbıelerdiń basyna túnep, kıeli jerlerge táý etip, keıde tilegeni bolyp jatady ǵoı. Bul da sony eske salady. О́ıtkeni Hedongengýngsa ǵıbadathanasynyń urany: «Eger osy jerde shyn júrekten duǵa etseńiz, tilekterińizdiń kem degende bireýine jaýap alasyz».
Taýlarda ornalasqan basqa hramdarǵa qaraǵanda teńiz tabanynan oryn tepken bul ǵıbadathana sý býddalarynyń qasıetti mekeni esebinde. Koreılerdiń Býddany moıyndaýy teńizge jaqyn nemese aralda qalyptasqan. Sondyqtan hram Býddaǵa qatysty 3 qasıetti jerdiń biri sanalady. Ǵıbadathana sheginde birneshe puttar, Býddanyń nyshandary, minájat etetin oryndar bar demeseńiz, kýrorttyq aımaq eken dep qalasyz. Týrıster óte kóp.
Ejelginiń eteneligi
Koreıler bárinen otbasy ınstıtýtyn joǵary qoıady. Balalaryn jeke maqsatta ómir súrýden góri, qoǵamǵa paıda tıgizý úshin tárbıeleıtin kórinedi. Asa mán beretin ereksheligi osy bolsa kerek. Gúldengen qalalary men aýyldary, mádenı oryndary, turmystyq ıgilikteri, damyǵan tehnologııasy úlgi tutatyn ult ekenin aıǵaqtaıdy. О́rkenıettiń órindemiz dep ulttyq qundylyqtary men tarıhyn órkendetpeı otyrǵan joq. Qaıda barsańyz, aldyńnan ulttyq taǵamy, ulttyq kıimderi men tanym-túsinigin arqaý etken belgileri shyǵady. Biz mańdaı tiregen Kendjý qalasy koreı eliniń qatpar-qatpar tarıhynyń altyn dińgegindeı seziledi. Munda koreı jurtynyń eki myń jyldan astam tarıhy saqtalǵan. Joǵaryda otbasy mártebesine basa mán beretinin tegin aıtqan joqpyz, koreılerdiń kóne qalasynda jastar kóshesi bar. О́tseń kóńiliń kóterilip, bir túlep shyǵasyń. Kóne muralar men ejelgi tarıhty baýyryna basqan qalada kópqabatty úıler joqqa tán. Ejelden kele jatqan ózderiniń hanoktary. Aǵashtan qıylǵan shatyry birinshi kózge túsetin bul baspanalary bizdiń kıiz úı sııaqty qoltýmalary. Astanasy Seýlde tek qana hanoktardan turatyn tutas aýdan bar. Koreı dese hanok, Býdda jáne aıdahar men tasbaqanyń belgisi qosa júretin sııaqty keıde.
Koreı túbeginde ómir súrgen úsh kóne memlekettiń aty belgili. Kogýre, Pekche, Sılla, Kendjý – koreı topyraǵynda dáýirlegen eń kóne memleket Sıllanyń astanasy. Bizdiń dáýirimizge deıingi 50-jyldardan H ǵasyrǵa deıin jasap, ári qaraı Kore atalǵan koreılerdiń ata-babalary. Tarıhı-mádenı qaladaǵy qorymdar men eskertkishter saqtalǵan tutas bir aýdan IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar tizimine engizilgen. Bul halyqtyń ejelgi tarıhy bizdiń saqtar men ǵundarǵa uqsas. Kendjýda Sıllany bıleýshi patshalar áýleti jerlengen. Munda Kım áýletiniń qorymdarymen tanystyq. Qorǵandary bizdiń saq patshalarynikinen aınymaıdy. Kádimgi tóbedeı shoshaıyp jatqan qorǵandar. Jerleý rásimi de kelińkireıdi. Patshalar áýleti barlyq kıim, jaraǵymen, altyn áshekeılerimen jerlengen. Bizdikindeı altyn adamdar bulardan da shyqqan. Osyndaǵy Chonmachon qabirinen tabylǵan taǵy bir qundy jádiger – «Cheonmade» aspan arǵymaǵynyń súıegi. Qanatty pyraq týraly ańyz koreılerdiń ejelgi tarıhynda da kezdesedi. 1973 jyly qazylǵan kóktegi jylqy beıiti V-VI ǵasyrlarǵa tán. Jerleý kamerasy aǵashpen qaptalǵan jáne bizdegi Pazyryq úılerine uqsaıdy. Aspan arǵymaǵy ataýyn qabirden tabylǵan jylqy beınesinen alǵan (sonymen qatar salt attylar men fenıks beıneleri). Chonma – koreılik ushatyn jylqy desedi. Jylqy altyn kıimdi patshamen birge jerlengen.
Osy qorymdardan tabylǵan altyn sapty semserdiń túbi bizdiń Uly dala tarıhymen baılanysty bolyp shyqqan kezinde. Sılla memleketine tıesili semserdiń bir nusqasy qazaq jerinen tabylyp, Ermıtajǵa qoıylǵan. Ǵalymdar Koreıa jerindegi semsermen birdeı degen dálel usynǵan. Amerıkalyq «Denbo» oqý ornynyń ǵalymy Sara Nelson ony bylaı túsindiredi: «Kóne tarıhı uǵymmen qarasaq, Uly Jibek joly arqyly qazaq jerinen koreı jerine altyn sapty semser jetken degendi bildiredi». Kim biledi, áıteýir bul eki eldiń qarym-qatynasyn nyǵaıta túsetin qundy jádiger ekeni anyq.
Eń kóne ǵylymı nysan
Kendjýdaǵy ǵalamattyń biri Chjomsonde observatorııasy. Koreı tilinen aýdarǵanda juldyzdy qaraý munarasy degendi bildiredi. Bul observatorııa – Shyǵys Azııadaǵy ǵana emes, jerdegi eń kóne ǵylymı qurylymdardyń biri desedi. Sılla memleketinde Sondok patshaıymnyń kezinde (632–647) salynǵan. Munara 365 granıt tasynan turǵyzylǵan, bul jyl on eki aıdyń 365 kúnine qatysty kórinedi. Keıbir zertteýshiler munda 366 tas turǵanyn dáleldepti. Qabyrǵasyndaǵy 27 deńgeıli kirpishtiń 12-si terezesiniń astynda, 12-si joǵaryda. 12 sany bir jyldaǵy aılardyń sanyna teń desedi. Munaranyń ústińgi bóliginiń aýdany onyń tabanynyń jartysyna teń. Bıiktigi – 9,4 metr, eni 5,7 metr.
* * *
Mundaǵy Sılla kezeńine tán taǵy bir ǵalamat – Volchjonge kópiri, eńseli ári sulýlyǵymen kóz tartady. Ásirese keshkilik shamdary jarqyraǵanda, kózdiń jaýyn alady. Biryńǵaı aǵashtan qııýlastyrylǵan. Kendıýk patshanyń kezinde (760 j.) salynǵan ǵajaıyp qurylys Choson áýleti kezeńinde qırap qalǵan. 2018 jyldary Koreıadaǵy eń úlken aǵash kópir retinde qaıtadan qalpyna keltirilipti. Uzyndyǵy 66 metr, eni 13 metr, bıiktigi 6 metr eken. Joqtan bar jasaǵan koreıler eski nusqasynyń jobasyn taýyp, ǵalamdyq ǵajapqa aınaldyryp jibergeni tańǵaldyrmaı qoımaıdy.
Ǵasyrlardan jetken ǵıbadathanalar
Koreıler myńjyldyqtar boıy meken etip kelgen Kendjýdaǵy Tohamsan taýynyń jóni bólek. Munda «Pýlgýksa Templsteı» atty ǵıbadathanalar kesheni ornalasqan. Býdda ilimine qaraǵan eldiń qasıetti qaǵbasyndaı ańyz meken. Býddaǵa qatysty ańyz-áńgimelerge qatysty túrli músinder men túsindirmeler, minájat etý oryndary, birinen biri ótken ǵıbadathanalar kesheni IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar tizimine alynǵan. Ishinde kóneden kele jatqan Býddanyń maqtanyshy – Sokýram atty úńgirdegi ǵıbadathana. Pýlgýksanyń tarıhy 528 jyldan bastalady. Áýelgide Sıllanyń Beofýn patshasynyń anasy Ledı Iondjaeniń ótinishi boıynsha qurylǵany aıtylady. Keıinnen úsh patshalyqty biriktirgennen keıin 751 jyly el basshysy Kım De Sýn ony aıtarlyqtaı qalpyna keltirip, sol zamannyń negizinde qalyptaǵan desedi. Koreı topyraǵyndaǵy Býddaǵa qaraǵan elge sodan beri qyzmet etip kele jatqan ǵıbadathanalar kesheninde sheteldik týrıster de kóp.
Sokýram ǵıbadathanasynyń tarıhy da osy Pýlgýksamen tamyrlas. Erte ǵasyrlarda granıtten soǵylǵan mundaı Býdda músininiń balamasy joǵy aıtylady. Keıde ony «áýlıe músini» dep te ataıdy. Úńgirdegi ǵıbadathanada sýretke túsýge bolmaıdy, qasıetti oryn sanalǵandyqtan.
«Pýlgýksa Templsteı», Sokýram ekeýi taýda ornalasqandyqtan, bul arada týrıster kóp júretindikten koreılikter qaýipsizdik sharalaryn asa muqııat saqtaǵany baıqalady. Mysaly, qulama qabaq bolyp keletin kisi júretin jerdiń joǵarǵy betinde beri taman qulardaı bolyp turǵan tastardyń bárin sharbaq trostarmen tartyp qoıǵan. Qulap ketýi múmkin-aý degen jerdiń bárin myqtap bekitip tastapty. Tóbeńnen tóńkerilip tabıǵı bitken tastar alda-jalda opyrylǵandaı jaǵdaı bolsa dep aldyn alǵany.
Baıyrǵy koreı aýyly
Tóbesin qabat-qabat shóppen, shımen basyp qalqaıtqan koreı aýyldaryn kóremiz dep kim oılaǵan? Eń ejelgi eldi mekenderiniń biri Kahe (Hahve) aýylynyń alty júz jyldyq tarıhy bar eken. Qadym zamannan, ózderinshe aıtsaq, Choson áýletiniń bıligi kezinen beri sel júrip, sý shaımaǵandyqtan, el oryn sýytpaı otyrsa kerek. Irgesin tastan qalap, qabyrǵasyn samannan quıyp bular da qora salǵan biz sekildi jurt, eski úı-qoralaryn qarasa.
Andong qalasyna jaqyn jerde ornalasqan Choson áýletinen shyqqan dástúrli koreı aýyly tól mádenı muralarynyń kórinisi ispetti. Choson dáýiriniń erekshelikterin, folkloryn, qundy kitaptardy jáne koreı rýlyq aýyldarynyń eski dástúrlerin saqtap tur. Aýyldyń syrtqy kórinisi lotos gúli tárizdi jymdastyrylǵan. Dál tusynan Nakkongan atty úlken ózen aǵyp jatyr. Bul da týrıster kóp keletin oryn eken. Eldi meken 2010 jyldan beri dástúrli Andong qalasymen birge IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar tiziminde.
Munda baıqaǵan bir keremetimiz – koreı eliniń kúrish salatyn kóne ydystary. Bizdiń kelige kelińkireı me dep qaldyq. Sebebi ishindegi kúrishtiń jarymyna jýyǵy kelige salyp túıilgendeı, ıaǵnı jarylǵan bolyp shyqty. Alaıda túıetin sabyn ǵana kóre almadyq. Ydys birtutas tastan oıylyp jasalǵan.
Aıtpaqshy, «doshırak» degendi bári biletin shyǵar. Koreıshe maǵynasy aýqat alyp júretin ydys eken. Buryn Ońtústik Koreıada erleri ertemen egiske ketkende nemese balalary oqýǵa ketkende tústik asyn ózimen qobdıshaǵa salyp alyp júredi, áıtpese jary ne anasy aparyp beredi. Sol asty salatyn shaǵyn qoraptyń o bastaǵy ataýy – doshırak. Koreı salty boıynsha onyń ishinde úsh túrli dám: kúrish, kımchı, fasol sııaqty taǵy bir dám bolady. Al aýqattylary balasyna tórtinshi dám retinde qýyrylǵan jumyrtqa salyp, «elden asqan» eken. Baıdyń balasy sodan ańǵarylatyn kórinedi. Sol tústik as salynatyn shaǵyn ydys ataýy keıin koreılik brendke aınalyp, doshırak bop álemdi kezip júr.
* * *
Sapar barysynda koreı ultyna qurmetim kúnnen-kúnge artty desem artyq emes. Alaqandaı túbekte óndirilgen ekran men smartfonǵa, tehnıkalyq ıgilikterge álem qarap otyr. Ult bola alǵan el. Jer joq, dala joq, teńiz ben taýly jotalar ǵana. О́rkenıeti, iltıpaty, izeti, tarıhy men dástúrine qurmeti koreı ultynyń erik-jigeri men sana-seziminiń bıiktigin bildirse kerek. Ne kerek, «bizderde mynadaı bar, mynadaı bar» dep kórsetkenderi kóp-aq. Baıqaýsyz ótkizip alǵanymyz qanshama. Koreıler áńgimede ásershil deýge keledi. Aýyzdaryn toltyryp, daýystaryn sozyp, sózdiń sońǵy býynyn ándetkendeı uzatyp salady. Sondaı daýys yrǵaǵynyń ózinde ekinshi adamnan yqylas kútetini, kisige degen meımandos peıili jatqan sııaqty.
Kóshelerinen qoqys jáshikterin kóp ushyrastyrmaısyz. Esesine taza. Soǵan qaraǵanda ózderimen birge sypyryp-sıyryp jınap júretinge uqsaıdy.
Bardy uqsatyp, joqty aýadan jasap alatyn el eskini eskideı qadirlep, jańany jańa qalpynda ustaıtyny da aıtarlyq. Bárin zamanaýı standartqa salyp jibermegen. Damýdyń taǵy bir joly qoldaǵyny uqsatý ekenin túıdik. Izet pen iltıpat, mádenıet pen óner, ǵylym men tehnıka bir kúnniń ǵana jemisi emes. Oǵan bir adam ómir boıy tirnektep jetse, bútin ult mańdaıynyń neshe myńjyldyq teri men qabileti.
Etken eńbek pen tókken ter aqtalsyn, dáıim!
Astana – Seýl – Pýsan – Kendjý – Astana
