Ekinshi nazar aýdartatyn faktor – tájirıbesi. Fransııa sońǵy 40 jylda ózi tutynatyn elektr energııasynyń 70 paıyzyn AES arqyly óndirdi jáne óndirip kele jatyr. Sonymen qatar álemde ıadrolyq energııa úlesi joǵary nómiri birinshi memleket bolyp esepteledi. 1979 jylǵa deıin Fransııadaǵy energııa kóziniń 56 paıyzy qazba baılyq, negizinen kómir esebinen óndirildi. Sodan beri el atom energetıkasyna kóshti jáne kóshbasshylyq pozısııaǵa ornyqty.
Úshinshi faktor – qýattylyǵy. Fransııada jalpy qýattylyǵy 62 GVt bolatyn 56 AES bar jáne bul kórsetkishpen AQSh-tan keıin, Qytaıdan alda, ıaǵnı álemde ekinshi orynda tur.
Taǵy bir faktor – kópjyldyq yntymaqtastyq. Fransýz kompanııalary bizdiń elge 90-jyldardyń sońynan bastap yntymaqtastyq ornatty. 1996 jyly «KATKO» qazaq-fransýz birlesken kásiporny ashyldy. О́tken jyldyń qarasha aıynda Fransııa Prezıdenti Emmanıýel Makron Qazaqstanǵa resmı saparmen kelip, ınvestısııalyq jáne energetıkalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý boıynsha kelissóz júrgizgenin bilemiz.
Besinshi mańyzdy másele – resýrs. Qazaqstan álem boıynsha ýran óndirisiniń 42%-yn qamtamasyz etedi, al «Qazatomónerkásip» AQ (KazAtomProm) taza úlesi 22% quraıdy. Bul kompanııa – ýran eksporty men ımportynyń, atom elektr stansalaryna arnalǵan ıadrolyq shıkizat pen arnaıy qural-jabdyqtar, tehnologııalar boıynsha ulttyq operator. Barlyq ken oryndary Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan. Qazaqstan 2009 jyldan beri ýran óndirisi boıynsha birinshi orynda keledi. Qazirgi ýaqytta fransııalyq «Orano» kompanııasy bizdiń elimizde «Qazatomónerkásippen» birlesip búkil ýran óndirisiniń 7 paıyzyn ıgerip jatyr. Osy turǵyda birlesken jobalar, jańa ken ornyn ıgerýdegi fransýz kompanııalarynyń tájirıbesi óte mańyzdy.
Menińshe, Fransııa da Qazaqstanmen seriktestik ornatýǵa múddeli. Oǵan Afrıka elderinde bolǵan ahýaldar áser etkeni sózsiz. Mysaly, Nıger – álemdegi ýranmen qamtamasyz etýshi negizgi elderdiń biri. 2022 jyly álemdik naryqta satylǵan ýrannyń 5%-y Nıgerden bolǵan. Nıgerdegi ýran óndirisimen kóp jyl boıy «Orano» kompanııasy aınalysady jáne shıkizatty basty satyp alýshy el – Fransııa. 2023 jyly Nıgerde bolǵan áskerı tóńkeris ýran baǵasyna erekshe áser etti. Oǵan qosa, mundaı qaqtyǵystar ýshyǵyp ketse, ýran óndirisiniń toqtap qalý qaýpi de boljandy. Fransııa elektr energııasynyń 70%-yn atom energetıkasynan alatynyn eskersek, bul el úshin úlken táýekel bolyp sanalady.
Jalpy, ýran ken oryndaryna baı Afrıka elderinde (Chad, Ortalyq Afrıka Respýblıkasy, Nıger) bolyp jatqan geosaıası ahýal Eýropa elderi úshin basqa alternatıva izdeýge májbúrledi. Árıne, Qazaqstan úshin bul jaqsy múmkindik bola alady. Aıtylǵan faktorlardyń barlyǵy derlik atom energetıkasy boıynsha Fransııamen seriktestik ornatýǵa negiz bolady. Árıne, AES salý turǵysynan san salaly pikir bar. Bul rette Reseıdiń de aty jıi aýyzǵa iligedi. Munda ýran ónerkásibindegi róli zor. Ýran óndirisi boıynsha «Rosatom» kompanııasy bizdiń «Qazatomónerkásipten» keıin álemde 2-orynda tur.
О́tken jyly «Rosatom» Qazaqstandaǵy «Býdenovskoe» ken ornynyń 49%-yn satyp aldy. Bul ken ornynyń 2023 jylǵy qor kórsetkishi 114 myń tonna nemese «Qazatomónerkásip» jalpy qorynyń 20%-yn qurady. «Rosatom» Qazaqstandaǵy AES qurylysyn tizgindeýden yntaly. Alaıda Reseıdiń ózi elindegi elektr energııasynyń tek 20%-yn ǵana AES arqyly óndirip otyr. Osynyń ózi kóp nárseni meńzese kerek. Salystyrmaly túrde, fransýz kompanııalarynyń atom elektr stansasy boıynsha tájirıbesi mol, sapasy da joǵary sanalady.
«Rosatom» da, «Orano» da álemdi 85% ýranmen qamtamasyz etetin 9 kompanııa qataryna kiredi. Degenmen ulttyq múddeni de oılaý mańyzdy. Bir ǵana seriktes elge táýeldi bolyp qalmas úshin, ártúrli básekelestik ornatyp, yntymaqtastyqty keńeıtken abzal. Qazaqstan áli de 20-30 jyldaı álemdi ýranmen qamtamasyz ete alady. Bizde ashylmaǵan jańa ken oryndar bar. Osy áleýetti tıimdi ári utymdy paıdalaný – qazirgi zamannyń basty synaǵy.
