Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Poemany oqyp otyryp ár detaldy ózińshe jorısyń, biraq qaǵazǵa mıdaǵy myń túrli seziktiń bárin syıǵyzý múmkin de emes. Qudiretti poezııany seziný bir basqa, al ol týraly birdeńe deý qıynnyń qıyny. Bul – Erbol Alshynbaıdyń ekinshi poemasy. Osydan eki-úsh jyl buryn «Kóleńkesiz adam» degen poemasyn jarııalaǵan edi. Erbol Alshynbaıdyń óz qatarynan bir ereksheligi – epıkalyq sarynynan bólek, poemaǵa erterek ıek artýy shyǵar.
Kez kelgen óner týyndysy ártúrli qyrlarymen jáne qabattarymen qundy. Týyndydan árkim óziniń «boıy» jetken jerinen estetıkalyq lázzat almaq. Shyǵarma talqylanýy kerek. Biraq avtor dál osy nárseni meńzep otyr dep bir ǵana nársege baılanyp, joramal jasaý shyǵarmaǵa qııanat sekildi. О́ıtkeni poemadaǵy ár mátin – ózinshe bir álem. Ár tarmaqtyń óz taǵdyry bar. Sondyqtan tek ózim kóre alǵan nárselerdi aıtqym keledi.
«Tarymshy» poemasy – talqylaýǵa arnalǵan týyndy. Men poemany vertıkal úlgide ár qabatyna kóz júgirtip kórýge qyzyqtym. Poemada julyn-júıkeńe áser etetin, júrekke tıetin eń negizgi nárseniń bári bar. Sıýjeti qyzyq, sýreti anyq. Qarapaıym oqyrman úshin de qyzyqty bolmaq. Oqyrman muny eń birinshi etnografııalyq ómirdiń bir qyzyqty kórinisi retinde qabyldaýy múmkin. Árıne, ony joqqa shyǵara almaımyz, sebebi poemada kózge birinshi túsetini de etnografııa. Al oıly oqyrman munyń basqa da qabattaryna úńile túspek. Etnografııanyń arǵy jaǵynda mıftik-folklorlyq, saıası-áleýmettik jáne ulttyq boıaýlardyń palıtrasy ásem úılesken. Aqyn onyń eshqaısysyn badyraıtpaı, sheber qııýlastyra bilgen. Aqyn eshteńeni jaıdaq, ashyq tastamaıdy. Poema sımvolıkalyq mánderge jasyrynǵan. Izin jaýyp ketetin jylan ispetti. Bul rette aqyn jylannyń tilin biledi.
Poema sıýjeti – aqynnyń bala kezinen estip-kórip ósken kórinister. Shyǵarma avtor sanasynda uzaq jyldar boıy pisip-jetilgen. Odan ózge aqynnyń mol izdenisi de baıqalady. Á.Marǵulan, S.Qasqabasov, S.Qondybaı, basqa da mıftik-folklorlyq eńbekterge ábden qanyq ekeni poemada anyq kórinedi. Ári Erbol Alshynbaı erýdıt jazýshy Talasbek Ásemqulov pen mıfolog jazýshy Zıra Naýryzbaeva sekildi asqan bilimdar adamdardyń qasynda kóp júrdi. Sondyqtan aqynǵa bul poemany jazý qıyn bolmaǵan tárizdi. Árıne, úlken tolǵanyspen kelgeni sózsiz. Tek biraz jylǵa deıin bul týyndynyń bir kiltin tappaı júrgendeı... Al kilti – jábir kórgen áıel, ıaǵnı onyń tiliniń aıyr shyǵýy sekildi. Áıel boıyndaǵy ý kúlli adamzatqa tán, biz bárimiz de áý basta-aq jylanǵa shaǵyldyq emes pe, keıin de shaǵylyp ýlandyq.
Jylan men áıel
Erboldyń poema jazý mánerinde Maǵjan mektebiniń úlgisi bar. Ulttyq qaınardan bastaý alyp, álemdik ápsananyń ushqynymen ulǵaıǵan týyndy teńizge quıatyn ózen sekildi uly shyǵarmaǵa aınalatyn tárizdi. Epıkalyq qýaty myqty poemanyń álemdik ápsanamen astasyp jatýy shyǵarmany nyǵyzdaı túspek. Áıgili mıfolog Serikbol Qondybaıdyń: «Jumaqtaǵy Haýa anany tanym aǵashynda ósken jemisti jeýge kóndirgen de jylan, ıýdaızmdegi shaıtannyń (satananyń) keıpi de jylan, Babyl mıfindegi ǵalamnyń jasalýyna materıal bolǵan Tıamat ta jylan (aıdahar), emshilik jasaýshy Asklepıı (Eskýlap) de jylan, ǵalamdy jaratyp, tirshilikti týdyrýshy uly analardyń (Nıýıva, Ofıon, t. b.) deni de jylan keıipti bolýy, jalpy kosmogonııalyq mıfterdegi jylan da osyndaı jaǵdaıattarǵa baılanysty. Soǵan qaraǵanda bastapqyda jylan rýlyq totem ǵana emes, bastapqy dástúr abyzdarynyń, eń aldymen, Gıperboreı abyzdarynyń sımvoly bolǵan», – degeni bar. Bul poemadan da jylan men áıeldiń arasyndaǵy tyǵyz baılanysty kóremiz. Erbol Alshynbaıdyń alǵashqy «Kóleńkesiz adam» degen poemasynda da áıel jábir kóredi... Koba Abeniń áıel keıipkeri ispetti japager áıel.
Zulymdyq pen ádildik
Jylanǵa qatysty mıfterdiń motıvteri ártúrli. Jaǵymdy jáne jaǵymsyz sımvolıkalyq máni bar. Ol birde tylsym tanymnyń, ezoterııalyq ilimniń, danalyq pen baılyqtyń sımvoly bolsa, birde ajdaha syndy jaýyzdy, qorqynyshty, jaǵymsyzdyqty keıipteıdi. Jylan ataýlarymen baılanysty qazaqta kóptegen esim men sóz qalyptasqan, bul da bizdiń ańyz-ápsanalarymyzdyń áserinen týsa kerek. Sondaı-aq jylanǵa qatysty jaǵymsyz mysaldar da kóp. Bul maqulyqqa baılanystyryla aıtylatyn maqal-mátel men turaqty tirkes qanshama. Baıqaýymyzsha, álem mıfterinde de jylan obrazy dál osyndaı eki túrli mánge ıe. Birde kýlt, totem retinde beınelenip, medısınanyń (álemdik), baılyqtyń (túrik dúnıetanymy) sımvoly bolsa, ejelgi órkenıetterdiń kóbinde saıası-áleýmettik ahýaldyń, dinı bıliktiń qasıetti belgisi, joǵarǵy kúsh ıesi retinde sıpattalady. Al bizdiń túrik halyqtarynda odan bir ereksheligi bar. Ol – eń jaýyz degen jylannyń da tilin taýyp, onymen teń turyp, ortaq kelisimge kelý. Nemese jerasty jylandar eline saıahat jasap, olardyń túp-tuqııanyn tanyp-bilýdi aıtýǵa bolady. Osy rette aqyn Erbol Alshynbaı poemasynda qazaqtyń mıftik-folklorlyq erekshelikteri aıqyn kórinis beredi.
Mıfologııada adam ómirge kelgenge deıin onyń jany (rýhy) jylan keıpinde bolady da, al ólgen soń (rýhy) qaıtadan jylanǵa aınalady degen uǵym bar. «Er Tóstik» ertegisindegi basty keıipkerdiń jerasty álemine baratynyna zer salsaq, bul túsiniktiń bizde de bolǵanyn baıqaımyz. Máselen, jylannyń mola, kór, qabir, zırat beıneleriniń sımvoly bolyp, jalpy úńgir, jerasty áleminiń qojasy retinde obrazdalatyny bar. «Mola-mogıla-mogoı» degen qazaq-orys-mońǵol sózderiniń de jylanmen baılanysyn baıqaýǵa bolady. Nemese «zemlıa-zmeı» uǵymyna kóńil bólseńiz. Qazaqtyń «úreı» degen sózi de ózi «ýreı» degen jylan atymen baılanysty bolýy múmkin. Ádette kúndelikti tirliktegi qazaqtyń jylanǵa degen kózqarasy birjaqty. «Sur jylan» dep atasań, ol adam osy ataýdy unata da qoımas, óıtkeni bul sóz tirkesi zymııandyqty bildiredi, syrtqy kelbeti kólgirsip turǵanymen, ishinde nebir zulym oı jatqan adamǵa qatysty qoldanylady. «Sumaqaı» sózi de – «sum+qaı» sózinen shyqqan jylan ataýy. Poemada umyt bolyp bara jatqan jıyrmaǵa jýyq jylandardyń ataýlary kezdesedi, bul – óz aldyna bir tóbe olja.
Poemada degelek degen qus atalady. Bapy hanynyń jibergen elshisi kelimge kelmese, degelek quspen ses kórsetpek. Bul jerdegi degelek degen qus neni bildiredi? Negizgi ómirde degelektiń eki túri bar. Aq degelek, qara degelek. Ekeýi de sıdamsıraq, uzyn tumsyqty, jylan alsa alǵandaı qus. Aq degelek týraly Ábdirahman Asylbekovtiń óleńi bar ǵoı. Bul qustardyń ekeýi de qazaq jerinde belgili mólsherde bolǵan. Biraq shyǵarmadaǵy aqyn qoldanyp otyrǵan degelek mıftik qus sekildi. «Degelek» sóziniń etımologııasy «dege» sózinen shyqsa kerek. Degelek qustyń jalpy pishin-kelbetine qarasaq, dege ispetti. «Dege» degenimiz – usaq maldy soıǵan kezde ilip qoıatyn (S) temir.
Erbol Alshynbaıdyń folklorlyq jady myqty. Kez kelgen jyraýdy jatqa aıtyp otyratynyn talaı estidik. Qashaǵan jyraýdyń:
«Otman taýdyń basynda
Degelek degen bir qus bar,
Aspanda júrip ysqyrsa,
Myń orda jylan basylǵan»,
degen joldar bar. Erboldyń poemasyndaǵy degelek qus ta osymen úndes. Aqyn: «Zulymdyqty da jeńetin bir ádiletti kúsh bar», deıdi. Biraq ol nege mıftik kúsh? Álde bizdiń túsinigimizdegi ádildiktiń ózi jaı ǵana mıf bolǵany ma?
Aq pen qara
Poemanyń taǵy bir ereksheligi – konflıkt. Tartys. Iаǵnı dramasy – myǵym. Shyǵarma fonyndaǵy tústerdiń tartysy. О́mirdiń máńgilik maıdany – aq pen qaranyń aıqasy. Poema:
«Tobylǵy tústi jaz edi,
Aı tolmaǵan shaq ózender jatqan jýasyp,
Qalyqtap baryp baýyrǵa qonǵan qaz eli,
Aqshańqan úıler aqbas shyńdarǵa ulasyp»,
dep bastalady da, kartına túsi aq jáne qara túske aınalady.
«Qalǵyǵan aq shyń selk etti,
Qulady tómen myzǵyǵan ózen selkildep.
Aptyqqan jel de aq qaıyńdarǵa sher tókti,
Kúbindi aýyl túńilik kere jelpildep.
Qara:
Alqara aspan – qarashyq,
Dúbirge úrke qaraıdy únsiz tosańdap.
Barady bala saǵymdy belden ary asyp,
Qylańǵa mingen, jetekke baran qosarlap.
Aq:
Dúrlikken dúnıe baıaǵy del-sal túske endi,
Aqshańqan úıler aq shyńǵa súıep ıegin.
Qara:
Qandy aýyz qara oqpandaı,
Qarsy betten qarany kózdep qarysqan.
Qaharyn tókse seń júrgen,
Qara darııaǵa qaraqoshqyl sý qustyryp.
Aq:
Qaraıdy ana aqshańqan úıdiń aldynan,
Tarymshymenen qyzyna qatar alańdap.
Qara:
Jaýatyn kúndeı, qara da túndeı tús buzyp,
Túmenbaı baqsy zikirge sonda salady.
Aq:
Úıime kelseń qonaq dep,
Aq quıǵanmyn basyńa.
Sen sýatqa tússin dep,
Aq ordamdy tikkem joq,
Aq ózenniń qasyna.
Qara:
Qara da seldeı qaptaǵan,
Qaıran da jurtym jaýlaspa.
Qalyń da órtke aldyrdyq,
Qaıran da qara ormandy.
Aq:
Aq úıdiń aldy bulań qyz tili jalańdap,
Boz jylan asqan quralaı taýǵa qaraıdy.
Al keıde aq pen qara qatar turyp aıqasady:
Kókjıek tusy – qara meń,
Aq shaǵı saǵym perdedeı kilkip tur áli.
Munarly beldiń ústine shyǵyp salamen,
Qylań men baran aýylǵa qaraı qulady».
Poemadaǵy jylan Bapy hannyń elshisi men tarymshy Túmenbaıdyń arasyndaǵy tartystan bólek, aq pen qaranyń qaıshylyǵy, tutas poemanyń kartınasy rejısser Andreı Tarkovsııdiń kınolaryn eske túsiredi. Tarkovskıı týyndylary adam ómiriniń túsi sekildi. Kóbine kóp aq pen qara... Mysal retinde, ásirese «Stalker» fılmin ataýǵa bolar edi. Onda keıde túrli tústi reń, tipti jasyl tústiń boıaýyn qanyq beretini bar. Aq pen qaranyń aıqasy ómirdiń óz túsi. Múmkin ádildik degen qutqarýshy emes, aıqas shyǵar?
