Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
«О́zińdi jattaı syıla, jat janynan túńilsin»
Eldegi azyq-túlik sektorynyń salalyq odaqtar alıansy «Saýda qyzmetin retteý máseleleri boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» jańa zań jobasyn daıyndaýdy usyndy. Parlamentarızm ınstıtýtynyń sarapshylarymen birlesip jáne Májilistiń Agroónerkásip Agrarlyq máseleler jónindegi komıtetiniń qoldaýymen ázirlengen joba jergilikti naryqta otandyq azyq-túlik ónimderin ótkizýdi, sondaı-aq saýda sórelerinde ımporttyń keń taralýyna baılanysty otandyq óndirýshiniń múddesin qorǵaýǵa arnalǵan zańnamalyq aktige birqatar túzetý men usynysty qamtıdy.
Búginde salalyq odaqtardyń, beıindi memlekettik organdardyń ókilderi, Májilis depýtattary qatysatyn jumys tobynda jańa zań jobasyn daıyndaý úshin tyńǵylyqty is júrgizilip jatyr. Alaıda agroónerkásip (AО́K) odaǵy ókilderiniń memlekettik qurylymdarǵa degen aıtarlyqtaı ókpe-nazy bar. Sebebi olardyń tarapynan otandyq azyq-túlik óndirýshilerdi tolyqqandy qoldaýdy jáne óndiris pen saýda qatynastarynyń qalyptasqan tájirıbesinde mańyzdy tustardy ózgertýge degen nıet pen pıǵyldy áli kóre almaı otyr eken.
Mysaly, zań jobasynda usynylǵan 40 shaqty tarmaqtyń jartysyna jýyǵy Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi tarapynan teris qorytyndy alǵan. Bulaı jalǵasa berse zań jobasynda usynylǵan bastamalardy túgel qarap bitkenshe mánisti degen mańyzdy sharanyń eshbiri qalmaıdy dep nalıdy odaq alıansy. Azyq-túlik qaýipsizdigi týraly zań jobasy sekildi bul da múldem alynyp tastalýy múmkin dep alańdaıdy.
«Qazir usynystardy aldyn ala talqylaý júrip jatyr. Memlekettik organdar tarapynan patrıottyq zań jobasy qoldaý tabatynyna sengimiz keledi. Quzyrly mınıstrlik ókilderi usynysymyzǵa zeıin qoıyp, ishki naryqty ımporttyń ústemdiginen nelikten qorǵaı almaıtynyna syltaý izdemeı, osy máselelerdi sheshý joldaryn qarastyrýǵa muqııat mán bergeni óte mańyzdy. О́ıtkeni búgin bizge memlekettiń retteýshi róli burynǵydan da qajet. Álemdegi kúrdeli geosaıası jaǵdaıdy eskere otyryp, ımporttyq ónimdi ákelýge táýeldi bolmaıyq desek, otandyq óndiristi damytyp, ony barynsha qoldaý lázim. Qazir ımportty ákelýdi kidirtken kezde elimizde baǵanyń kúrt ósýi men ónim tapshylyǵy oryn alyp jatyr. Al buǵan eldiń azyq-túlik táýelsizdigin nyǵaıtý arqyly ǵana jol bermeýge bolady», dep túsindirdi Qazaqstan qus ósirýshiler odaǵynyń tóraǵasy Rýslan Sharıpov.
Memleket basshysy Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Memleket otandyq ónim óndirýshilerdi qorǵaýǵa mindetti. Bul bizdiń ekonomıkamyzdyń syrtqy álemnen jabylýynyń belgisi emes: ol ashyq bolyp qalýǵa tıis, biraq ulttyq bıznestiń múddelerin eskere otyryp», dep bul baǵytty anyq belgilep bergen edi. Demek ulttyq ónim óndirýshiniń múddesin eskeretin jáne otandyq naryqty ádiletsiz básekeden barlyq yqtımal jolmen qorǵaıtyn ýaqyt keldi.
Ishki naryqty retteıtin zań jobasy
Zań jobasy avtorlarynyń pikirinshe, ımporttaýshylardyń otandyq ónim óndirýshilerge qaraǵanda quqyǵy joǵary, múmkindigi kóbirek bolǵan búgingi ádiletsiz jaǵdaıǵa memleket mindetti túrde aralasýǵa tıis. Úkimet eldik múddeni alǵa shyǵaryp, retteýshi normalardy qabyldaýy kerek. Jańa zańdaǵy túzetýler men tolyqtyrýlar dál solarǵa baǵyttalǵan. Sebebi qazirgi ýaqytta otandyq ónim óndirýshi laıyqty qorǵalmaǵan. Sonyń saldarynan otandyq azyq-túlik ónimderiniń óndirisi tómendep ketti. Ásirese sońǵy úsh jylda órkenıetti álem tarapynan Reseıge salynǵan sanksııalar men saýda tyıymdarynan keıin onyń qańtarylyp qalǵan taýary bizdiń elge aǵyldy. Odan keıingi hal málim.
«Eldegi naryqty jaýlap alý maqsatynda kórshi el kásiporyndary dempıngke ońaı barady. Nátıjesinde, otandyq kompanııalar tabysynan aıyrylyp, qarajatsyz qalady. Mysaly, sondaı jaǵdaıdyń saldarynan sút óndirý salasy shyǵynǵa ushyrap jatyr. Osyǵan uqsas ahýal eldiń barlyq óńirinde kezdesedi. Statıstıka derekteri boıynsha biz áli de ózimizdi sútti tereń óńdeıtin jergilikti ónimdermen (mysaly, sary maı, irimshik, ıogýrt, balalar taǵamy) tolyq kólemde qamtamasyz ete almaımyz», dedi Qazaqstan sút odaǵynyń dırektory Vladımır Kojevnıkov.
Qaıtkende shaǵyn bızneske shyr bitedi?
Memlekettiń mindeti – elimizde otandyq ónimdi ótkizý úshin basym jaǵdaılardy qamtamasyz etip, óndirisimizdi barynsha qoldaý. О́nim óndirýshiler úshin úlken problema – jabaıy naryqqa baǵynatyn iri saýda jelilerimen ózara qarym-qatynastary. О́ıtkeni iri saýda jelileri ónimdi satýdyń negizgi arnasy bola otyryp, ekeýara tıisti sharttardy belgileıdi. Týralap aıtqanda, otandyq ónim óndirýshiler iri saýda jelileriniń kómegine, qoldaýyna muqtaj. Al olar kóbine sapasy nashar, baǵasy arzan ımportqa qaraı asyǵady.
Qazaqstannyń saýda kásiporyndary qaýymdastyǵynyń tóraıymy Jibek Ájibaevanyń aıtýynsha, otandyq ónimdi ótkizý máselesin keshendi túrde qarastyrý qajet.
«Otandyq ónimdi qoldaý strategııasyna saýda bazarlary, jeke ınternet-dúkender jáne óndirýshi, óńdeýshi jáne kólik qyzmetterimen biryńǵaı logıstıkalyq júıege biriktirýge bolatyn «úıdiń janyndaǵy» dúkender de qatysýǵa tıis. Jergilikti bazarlar, úıdiń janyndaǵy shaǵyn dúkender jekelegen fermerler shaǵyn partııamen shyǵaratyn otandyq ónimderdi satýǵa baǵyttalǵan», deıdi ol.
Alaıda sońǵy jyldary eldiń azyq-túlik naryǵynda erekshe ústem jaǵdaıǵa ıe bolyp turǵan iri saýda jelileri olardy otandyq naryqtan yǵystyryp jatyr.
«Árbir qalada qandaı da bir saýda jelisi basym bolyp keledi. Al otandyq ónim óndirýshi onyń shartyna kelispese, óz taýaryn basqa esh jerge apara almaıdy. Shyn máninde, otandyq óndirýshilerdi shaǵyn dúkender men bazarlar qoldaıdy. О́ıtkeni olar ónimdi kez kelgen ýaqytta ártúrli partııamen qabyldaı alady. Al iri saýda jelilerinde taýar jetkizilimderi retke keltirilgen jáne qara basynyń paıdasy úshin baǵasy tómen ónimdi ımporttaýshylarǵa senim artady. Bazarlar men shaǵyn dúkender mańyzdy, biraq olar jalpy satylymnyń 20-30%-yn ǵana qamtamasyz ete alady. Al negizgi azyq-túlik saýdasy úlken sýpermarketter arqyly ótedi. Naryqty túgel derlik basyp alǵan saýda jelileri iri dúkenderden basqa shaǵyn ekspress dúkender ashady. Ol jerde de óz sharttaryn tańyp, retrobonýstar men basqa da ústemeler belgileıdi. Nátıjesinde, otandyq azyq-túlik jetkizýshileri arzan ımportpen básekelestikke tótep bere almaıdy. О́nim óndirýshilerdiń osy máselesin Úkimet óte jaqsy bilýge tıis. Sondaı-aq shaǵyn kásiporyndar saýda jelileriniń monopolızminen zardap shegedi. Aýdanǵa iri sýpermarket kelgende aınalasyndaǵy shaǵyn bıznes toqtaıdy», deıdi J.Ájibaeva.
Elimizde saýda jelileriniń jalpyǵa birdeı monopolııasy joq. Desek te barlyq óńirde, árbir qalada óziniń jergilikti saýda monopolııasy bar ekeni anyq. Bul tutas bir jeli emes. Ártúrli. Biraq árqaısysynyń saýdasy iri jáne orta qalany qosqanda monopolııalanǵan. Monopolıst óz baqylaýyndaǵy saýda kásipornynda saýda erkindigi men ádildigin sózsiz shekteıdi. Nátıjesinde, jergilikti naryqta básekelestik múlde bolmaıdy nemese óte álsiz halde qalady. Osylaısha, Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń 2021 jylǵy qorytyndysyna sáıkes azyq-túliktik taýar naryǵy, «shoǵyrlaný dárejesi boıynsha respýblıkanyń barlyq 19 ákimshilik birliginde joǵary shoǵyrlanǵan dep sıpattaýǵa bolady». Sondyqtan memleketke el azamattary men bıznes múddesi úshin monopolııalyq saýda kompanııalarynyń qyzmetin retteý óte mańyzdy bolyp otyr.
«Saýda men óndiristiń múddesi túıisken jaǵdaıda memleket óndirýshini qoldaýǵa tıis. О́ıtkeni saýda kez kelgen daǵdarys kezinde aman qala alady. Al otandyq óndiristi qoldap, oǵan egemendi el ekonomıkasynyń negizi bola otyryp, aıaqqa turýyna, kúsheıýine múmkindik berý kerek. Sondyqtan otandyq ónim óndirýshiler úshin saýda sórelerinde neǵurlym tıimdi oryndardy usynýdy, otandyq ónimderdiń saýda jelilerinde laıyqty usynylýyn qamtamasyz etýdi jáne jetkizilgen taýar úshin ýaqtyly aqy tóleýdi baqylaýdy júzege asyrýdy usynamyz. О́kinishke qaraı, qazirgi jaǵdaıda ónim óndirýshiler treıderlerdiń sharttaryn tolyǵymen oryndaýǵa májbúr», deıdi R.Sharıpov.
Úkimet úmitti úkileıdi
Alıans sarapshylarynyń aıtýyna qaraǵanda, túzetýler men tolyqtyrýlar jobasynda saýda kompanııalaryna tek ústeme baǵany qaldyrýǵa, kez kelgen basqa qyzmetterden – retrobonýstardan, syıaqylardan, joq qyzmetterden bas tartýǵa nusqaý beretin norma bekitilgen. Mysaly, qazir saýda jelileri jetkizýshilerden retrobonýs alady. Ol 24%-ǵa deıin jetedi. Is júzinde barlyq aksııa nemese jeńildikter óndirýshiniń esebinen júzege asyrylady. Árıne, bul qosymsha shyǵyndar tutynýshyǵa júkteledi nemese óndirýshiniń shyǵynyna qosylady.
«Otandyq tamaq ónerkásibi tutynýshylar qajetiniń basym bóligin qamtamasyz etýge qabiletti. Mysaly, et óńdeý salasynyń óndiristik qýattylyǵy qazir tek jartylaı ǵana jumys istep tur. Eger naryqta qolaıly jaǵdaı bolǵanda otandyq ónim óndirýshiler etti budan áldeqaıda kóp óndire alar edi. Alaıda ishki naryq ımportpen tolyqqan. Ol ózdiginen, memlekettiń yqpal etý aımaǵynan tys oryn alǵan. О́kinishke qaraı, otandyq ónimdi qoldaýdyń naqty saıasaty joq», deıdi V.Kojevnıkov.
О́nerkásiptik odaq basshylary kórsetilgen usynystar zańnamalyq deńgeıde qabyldanady dep úmittenedi. Naryq sapasyz ımporttan qorǵalyp, naryqta azyq-túlik ónimderiniń kólemin ulǵaıtýǵa múmkindik beretin yntalandyrý bolǵanda ǵana dúken sórelerinde otandyq ónim kóbeımek. Árıne, bul óz kezeginde azyq-túlik qaýipsizdigine de, ishki naryqtyń turaqtylyǵyna da oń áser etedi.
