Adamzat damýy AES-ke baılanyp tur

Parıj kelisimin iske asyrý úshin 2022 jyly órkenıetti 52 el tómen kómirtekti energııa kózderin damytý strategııasyn bekitti. Qazaqstan 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý maq­satyn belgiledi. Qoldanystaǵy ener­gııa kózderiniń jaǵdaıyn jáne kómirteginen beıtaraptyq máselesin eskersek, el energetıkasynyń damýy kó­mir­teksiz energııa kózderin paıdalaný ekeni aıqyndalady.

Anyǵynda kómirteksiz energııa kózde­rine balamaly energııa jáne atom energetıkasy kiredi. Endi el arasynda túsinispeýshilik týdyryp júrgen AES týraly kómeski oılardy seıiltip, qoǵam qoıǵan suraqtarǵa otandyq bilikti maman, ǵalymdardyń naqty dálel, dáıekterin keltire otyryp jaýap berýge tyrysamyz.

AES parnıkti gazdan taza

Basqa energetıkalyq tehnologııalar­dan AES-tiń parnıkti gaz shyǵaryn­dylary syndy zııandy qaldyqtar bo­ıynsha artyqshylyǵy bar ekeni barshaǵa málim. AES pen JES-tiń qorshaǵan ortaǵa ekologııalyq áserin salystyra otyryp aıtsaq, AES-ten alynǵan bir gıgavat qýat bir jylda 5,9 mln tonna kómirdi nemese 2,2 mln tonna mazýt pen 26 myń tekshe metrge deıin gazdy únemdeýge múmkindik beredi. Bul organıkalyq otyndy jaǵý kezinde shyǵatyn kóptegen gazdyń taralýyna, qatty qaldyqtardyń paıda bolýyna jol bermeıdi. Bul tujyrymdy pikirdi ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń «Atom ener­getıkasy ınstıtýty» fılıaly dı­rektorynyń orynbasary Erbolat Taıtóleýuly aıtyp otyr.

Onyń pikirine zeıin qoısaq, kómir ónimderin tazartatyn zamanaýı júıe­le­rimen jabdyqtalǵan jylý stansa­synyń ózi bir jylda atmosferaǵa túrli baǵalaýlarǵa sáıkes, 7-den 120 myńǵa deıin kúkirt, 2-20 myń tonnaǵa deıin azot totyǵyn, sondaı-aq 700-1 500 tonnaǵa deıin kúl (tazartýsyz eki-úsh ese kóp) men 3-7 mln tonnaǵa deıin kómirqyshqyl gazyn shyǵarady eken. Budan bólek kadmıı, qorǵasyn jáne synap sekildi ýly metaldardan turatyn 400 myń tonnaǵa deıin zııandy qaldyq paıda bolatyn kórinedi. Qýaty AES-pen birdeı JES salys­tyrmaly túrde atmosferaǵa áldeqaıda kóp radıoaktıvti qaldyq shy­ǵarady. Bul kómirdiń quramynda ár­túrli radıoaktıvti elementterdiń, atap aıtqanda radıı, torıı, polonıı syndy elementterdiń bolýymen baı­lanysty.

Taǵy bir jıi qoıylatyn suraq AES-tiń Balqash kóline áseri.

Jalpy gıdravlıkalyq qurylymy jaǵynan, AES pen JES-tiń aıyrma­shy­lyǵy tek energııa kózinde ǵana. AES-te energııa kózi retinde ıadrolyq reaktor qoldanylady. Zamanaýı reaktorlar eki kontýrly sýytý júıesinen turady. Eki kontýr bir-birinen gıdravlıkalyq oqshaýlanǵan jáne ózara tek jylý almastyrǵysh arqyly baılanysqan. Eki kontýrdaǵy sýǵa erekshe talaptar qoıylǵandyqtan, sý arnaıy ázirlenedi jáne árdaıym baqylaýda bolady.

Birinshi kontýr ıadrolyq reaktorda paıda bolǵan jylýdy tasymaldaýǵa arnalǵan. Ekinshi kontýrdaǵy sý jylý almastyrǵysh arqyly birinshi kon­týrdyń jylýyn alyp, býǵa aınaldyryp, ony týrbına qalaqshalaryna berý arqyly generatordyń rotoryn aınaldyrady. Týrbınadan shyqqan býdy qaıta sýǵa aınaldyrý úshin kondensator qoldanylady. Kóldiń sýyn kondensatordy sýytý úshin ǵana paıdalanady, dep túsindirdi maman.

Kondensatordy sýytýǵa sýdy tikeleı kólden emes, arnaıy toǵannan alady. Eki bloktik AES-tiń jyldyq sý qajettiligi, dástúrli gradırnıalardy qoldanǵanda, shamamen 0,063 mlrd tekshe metrge deıin baǵalanady. Bul kólem eldegi iri ózender men sý qoımalarynyń aǵyndarymen ońaı qamtamasyz etiledi. Osy arada Balqash kóliniń kólemi 108 mlrd tekshe metr sýdan turatynyn aıta ketken jón. Kólge quıylatyn Ile ózeniniń jyldyq normasy shamamen 12,3 mlrd tekshe metr­ge teń. AES-tiń jyldyq sý qajettiligin Ile ózeniniń jyldyq normasynyń 1%-dan da az bóligi óteı alady. Sóz oraıy kelgende aıta keteıik, keıbir AES jobalarynda dástúrli gradırnıalardyń ornyna sý shyǵyny bolmaıtyn qurǵaq gradırnıalar qoldanylady.

«Muny qarapaıym tilde túsindirsek, ol sýdyń mólsheri AES-te jumys is­teı­tin 2 000 adamnyń bir kúnde ishetin sýynan da az bolady. Sondyqtan AES Balqash sýyna zalal keltiredi degen múlde qate pikir», degen edi ««Egemen Qazaqstan» gazetinde AES-ke qatysty uıymdastyrylǵan dóńgelek ústelde Eýrazııa ýnıversıtetiniń ǵalymy, qaýym­das­tyrylǵan professor, ıadrolyq fızıka boıynsha PhD Nurlan Amangeldi.

Qaýipsizdikke kepildik bar

Energetıkalyq reaktorlardyń damý tarıhy ótken ǵasyrdyń 50-jyldary bas­taldy. Evolıýsııalyq damý tarıhyna qaraı reaktorlar 4 býynǵa bólinedi. Aıtalyq Chernobyl men Fokýshımdaǵy apatqa urynǵandar 2-býyndaǵy reaktorlar. Al Qazaqstanda salýǵa qarastyryp otyrǵandar 3 jáne 3+ býyndy, zamanaýı, referentti úlgi. Bular – AES tarıhynda bolǵan barlyq kemshilikter men apattyq jaǵdaılardy eskere otyryp jobalaǵan túri. Osy 3 jáne 3+ býyndy reaktorlar passıvti jáne aktıvti qaýipsizdik júıelerine ıe ekenin qadap aıtty E.Qoıanbaev.

«Bul reaktor bolat pen betonnan ja­salǵan qorǵaý qabyqshasynyń (kon­­taımenttiń) ishinde ornalasqan. Kontaıment 8 baldy jer silkinisine, sý tasqynyna, tipti 720 km/saǵ jyl­damdyqpen ushyp kele jatqan 400 ton­nalyq ushaqpen qaqtyǵyssa da shydaıdy. Kez kelgen apattyq jaǵdaı týyn­da­ǵan­da barlyq apat saldary osy qorǵaý qabyqshasymen shekteledi. Oǵan qosa, 3+ býyndaǵy reaktor passıvti jáne apattyq salqyndatý júıelerimen jabdyqtalǵan. Bul júıe apat bolǵan kezde reaktordy avtonomdy túrde uzaq ýaqyt salqyndatýǵa, tipti ıadrolyq reak­sııa­ny tolyq toqtatyp tastaıdy», deıdi ol.

Tipti gepatetıkalyq aýyr apat kezinde reaktordyń aktıvti aýmaǵynyń balqymasyn oqshaýlaý úshin reaktor shahtasynyń túbinde jylýǵa tózimdi materıaldarmen kaptalǵan balqyma tuzaǵy ornalastyrylady. Mundaı tuzaqtarmen Japonııanyń qazir iske qaıta qosylyp jatqan reaktorlary mindetti túrde jabdyqtalady. Mine 3+ býyndy reaktorlar osyndaı tereń eshalondalǵan qorǵanysqa ıe.

Iаdrolyq bóliný reaksııasy kezinde paıda bolatyn radıonýklıdter jaıdanjaı syrtqa shyǵyp kete almaıdy. Oǵan birneshe arnaıy tosqaýyl bar. Birinshi – ıadrolyq otynnyń ózi. Ekinshi – ıadrolyq otyn ornalasqan germetıkalyq metall qabyqsha. Qalyńdyǵy 20 sm bo­lat­tan jasalǵan reaktor korpýsy radıonýlıddetrdiń syrtqa shyǵý múm­kindigin azaıtatyn úshinshi tosqaýyl. Sońǵy – tórtinshi tosqaýyl kontaıment. Atalǵan barlyq qaýipsizdik sharalary reaktorda múmkin bolatyn kez kelgen apattyq jaǵdaıdy tek AES terrıtorııasymen shekteıdi. Júıesi men qurylymy myqty mundaı reaktorda aýyr apattyń yqtımaldylyǵy 10 mln jylda bir ret qana bolýy múmkin. Ony mamandar áldeqashan dáleldep qoıǵan.

Maman tapshylyǵy baıqalyp tur

Eki blokten turatyn AES-ti basqarýǵa shamamen 2 000 maman qajet. Onyń 1 600 jumyskeri kádimgi JES-terde qyzmet atqaryp júrgen mamandar bola alady. Al 400 qyzmetker atom salasy boıynsha arnaıy daıarlanatyn mamandar. AES salýdy referendýmda halyq qoldaǵan jaǵdaıda onyń qurylysyna 10 jyl ýaqyt ketedi. Munshama uzaq ýaqytta qajetti mamandar qansha kerek, sonsha daıarlaýǵa bolady.

«Ázirdiń ózinde «Iаdrolyq fızıka», «Iаdrolyq fızıka jáne atom energetı­ka­sy» baǵdarlamasymen eldegi ýnı­ver­­sıtetterde bakalavrıat, magıs­tra­­týra jáne doktorantýra bo­ıynsha bilim berilip jatyr. Desek te, AES-ke mamandardy daıarlaý «Ulttyq ıadrolyq ortalyq» pen «Iаdrolyq fızıka ınstıtýty» bazalarynda júrgizilgeni durys dep sanaımyn. Qazir respýblıka aýmaǵynda úsh zertteý reaktory bar. Ekeýi Kýrchatovta bolsa, bireýi Almatyda istep tur. Atalǵan qondyrǵylardy basqara alatyn qajetti mamandar UIаO-ta da, IаFI-de de bar. Álbette, bul mamandar AES-ke qajetti aýysymdyq ju­mysshylardy tolyq qamtamasyz ete almaıdy. Búginde UIаO-da shamamen 2 000, al IаFI-de 600 adam qyzmet atqaryp júr», dedi E.Qoıanbaev.

Negizi AES-ti salatyn memleket maman oqytyp berý mindetin moınyna alǵany durys. О́ıtkeni reaktordyń erek­sheligine baılanysty mamandardy qosymsha oqytqannyń artyqtyǵy joq. Bul týraly bizdiń elge laıyqty reaktorlar qarastyryp jatqan mamandardyń qatarynda júrgen QAES JShS Atom energetıkasy bóliminiń jetekshi ın­je­ne­ri Asýan Sııabekov toqtamdy oıyn aıtqan edi.

«AES-te eń bastysy – qaýipsizdik, al ekinshi másele – mamandar daıarlaý. Negizi, qaısy reaktordy tańdasaq, ony usynǵan tarap mindetti túrde soǵan laıyq mamandar daıarlaý mindettemesin moınyna alady. Ol kelisimshartta kór­se­tiledi. AES salynyp bitkenge deıingi 10 jylda qajetti mamandardyń bárin daıyndap úlgeredi», degen edi ol.

Boıyn úreıge aldyryp, kóńiline kúmán tolǵan jurt atomshy mamandardyń pikirine qulaq qoısa, kóp kúdikten arylyp, aldaǵy kúnge ashyq kózben qaraıtyny anyq. Sóıtip, budan bylaı adamzat damýy AES-ke baılanyp turǵanyn uǵa­tyny haq.