Bizdiń eldigimiz, qazaq jurtynyń arǵy túbi ǵundardan bastalady. Ǵundardan keıin kóktúrikterge jalǵasady. Odan keıin Altyn Orda ornyǵady. Sóıtip, handyq dáýirge ulasyp, keıin birtindep táýelsizdikke tireledi.
Nursultan NAZARBAEV,
(Ulytaý bıigindegi suhbattan).
Burynǵy bir «ertegi» – búgingi kúnniń ermegi
Zaman da, adam da ózgeredi. Ýaqyt óte kele tarıhı shyndyqqa negizdelmegen, ústirtin oı-pikirler yǵysyp, dáıekti jańa tujyrymdarǵa oryn berilip jatady. Sebebi, bul – ómir zańy, onsyz qoǵam damýy jóninde sóz bolýy múmkin emes. «Jeńiske jetkenderdiń» «oı qýatymen» jazylǵan qazaq halqy tarıhynyń paıymdalýy da sońǵy ýaqytta ózgeriske ushyraýda. Qaıta qarastyrylǵan problemalardyń biri – kóshpeli sosıýmdardyń órkenıettiń quramdy jáne ıntegraldy bóligi ekendigi, kóshpeli qoǵamdy otyryqshy jáne qalalyq damý joly tájirıbelerine negizdelgen tujyrymdamalar men shemalar arqyly túsindirýge bolmaıtyndyǵy.
Osyǵan qaramastan, qazaqtardyń óz damýynda «sharýashylyq qaýymnan», ne bolmasa «áskerı odaqtan» joǵary kóterilmegendigi týraly «ýájder» áli de keıbir saıasatkerler men ǵalymdar tarapynan san-saqqa júgirtilýde. Qazaq halqynyń tarıhyn burmalap, ol jóninde álem jurtshylyǵyna teris túsinik berýge tyrysýshylyqtyń maqsaty – halqymyzdyń ótkenin tarıhı qujattar negizinde saraptap, óziniń oı-pikirin bildirý emes, elimizdiń egemendigine, ishki, syrtqy saıasatyna kúıe jaǵý ekendigi qupııa emes. Osyǵan oraı 1996 jyldyń sáýirinde Qazaqstan Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń: «Budan burynǵy kezde qazaqtardyń memlekettiligi bolmaǵandyǵy týraly túrli sypsyń pikirlerge tosqaýyl qoıý qajet», «tarıh ǵylymynyń kezek kúttirmes mindetiniń biri» osy dep aıtqan ulaǵatty sózderiniń mán-maǵynasy men ózektiligi kún sanap artyp keledi («Egemen Qazaqstan», 1996 jylǵy 30 sáýir).
Qazaq halqyna aqyl aıtýǵa, onyń álemdik órkenıettegi ornyn ózi belgileýge beıim avtorlardyń málimdemeleri, múmkin, onyń Reseı quramynda bolǵan kezin meńzeıtin shyǵar. Mundaı jaǵdaıda olarmen kelisýge de bolady. Reseı ımperııasynyń quramyna engennen keıin qazaqtardyń óz memlekettiliginen aıyrylǵany ras. Patsha ókimeti HVIII ǵasyrdyń ortasynan bastap qazaq memlekettiligin joıýǵa, Orta júz ben Kishi júz handaryn saılaýsyz, ózi taǵaıyndaýǵa tyrysty. Al HIH ǵasyrdyń 20-jyldary handyq bılikti birjolata joıý sharalary júzege asyryldy.
Keńes zamanynda da, sóz júzinde bolmasa, qazaq ulttyq memlekettiligi qalpyna keltirile qoıǵan joq. Qaıta jartysyna jýyǵy qyrǵynǵa ushyrap, qazaq halqy tarıh sahnasynan óship ketýge az-aq qaldy. Osylaısha, qazaqtar eki jarym ǵasyrdan astam ýaqyt boıy otarlyqtyń qurbanyna aınalyp, óziniń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne mádenı damýy turǵysynan kenjelep qaldy, ulttyq sanasy ýlandy, san alýan tájirıbe nysanyna aınaldy...
Alaıda, ótkenge salaýat deıik. Dúnıejúzinde otarlanǵan el biz ǵana emespiz. Reseıdiń ózi de eki jarym ǵasyr boıyna Altyn Ordanyń quramynda kún keshken joq pa edi?! Talas týdyryp kele jatqan másele – bilimdiliginen góri menmendigi basym, eýrosentrıstik kózqarasty tarıhı shyndyqqa jetýdiń birden-bir metodologııasy retinde qarastyratyn avtorlardyń munan buryn da, ıaǵnı Reseımen betpe-bet kelgenge deıin «qazaqtardyń memlekettilikti bastarynan keshpegendigi» jónindegi pikirleri.
Qazaqtardyń óz damýynda memlekettilik dárejege qoldary jetpedi deýshiler sol baıaǵy, HVIII ǵasyrdan bergi kóshpelilik pen memlekettilik birin-biri joqqa shyǵarady-mys sekildi boljamdarǵa súıenedi. Olar qazaqtardy saıyn saharada tabıǵat maýsymdaryna oraı kóship-qonyp júrgen, usharyn jel, qonaryn saı biletin adamdar tobyry retinde ǵana qabyldaıdy. Mundaı pikir Gegel jáne basqa da batyseýropalyq fılosoftardan keıin patshalyq Reseı zamanyndaǵy A.I.Levshınniń eńbeginen bastaý aldy. Reseıdiń Ortalyq Azııadaǵy «aǵartýshylyq mıssııasy» degen tujyrymdama osyny talap etti.
Keńes zamanynda da qazaq memlekettiligine kózqaras túbirli ózgere qoımady. Ol ýaqytta «qazaqtarda memleket boldy» degen sóz úshin ǵana onyń avtoryna «ultshyldyq» aıyp taǵyla salatyn. Osylaısha, 1945 jyly «Bolshevık» jýrnalynda jaryq kórgen M.A.Morozovtyń maqalasynda Qazaqstan tarıhyna arnalǵan eńbek avtorlary «ultshyldar» bolyp shyǵa keldi.
Materıalıstik ádisnamany ustanǵan ǵalymdar memlekettiń paıda bolýy men damýyn taptyq qatynastardyń jemisi retinde qarastyrdy da, Eýrazııa kóshpeli sosıýmy tarıhynyń kúrdeli betteriniń biri bolyp tabylatyn bul másele jónindegi pikirtalastar negizinen «kóshpeli feodalızm» sheńberinde órbidi. О́z kezeginde bul tujyrymdama orta ǵasyrlar men jańa zamannyń bas kezindegi kóshpelilerdiń memlekettigin feodaldyq qoǵamdyq qatynastardyń damýy turǵysynan zertteýge ǵana múmkindik berdi. Zertteýshiler negizgi óndirgish kúsh retindegi jerge qalyptasqan feodaldyq jeke menshiktiń bolmaýyna baılanysty qazaqtarda memleket qurylmady jáne oǵan tıisti jaǵdaı týmady, tek memlekettiliktiń keıbir nyshandary ǵana baıqaldy dep túıindedi.
L.V.Dıýkov, A.M.Davıdovıch degen avtorlar qoǵamnyń rýlyq-taıpalyq negizde uıymdasýynyń saqtalyp kelgendigine baılanysty qazaqtarda 1917 jylǵa deıin eshqandaı memlekettilik bolǵan emes, qazaq qoǵamy HV – HVIII ǵasyrlarda áskerı demokratııa jaǵdaıynda ómir súrdi degen qasań qaǵıdany dáleldeýge tyrysty. Ondaǵy aprıorı aıtatyndary taptar, taıpalar odaǵy jáne memlekettiń qalyptasý úderisi bir ýaqytta qatarlasa júrmeıdi-mys. Bul avtorlar jekemenshik, taptar jáne taptyq kúres qana qoǵamynyń rýlyq-taıpalyq uıymdasýyn óshirip, ony memleketpen aýystyrady dep esepteıdi. Memlekettiń paıda bolýyna qajetti alǵysharttardy jerge jekemenshikten, taptar men taptyq kúresten izdeýshilik, ony bir taptyń ekinshi tapty baǵynyshtylyqta ustaý quraly retinde esepteý san alýan suraqtar týdyryp, zertteýshini tyǵyryqqa tireıdi.
Materıalıstik ádisnama kóshpeli qoǵamda týystyq jáne genealogııalyq baılanystar negizinde memlekettiń paıda bolýy jónindegi kópshilik tanyǵan ıdeıany múldem qostamaıdy. Bul sekildi fılosofııalyq-áleýmettanýshylyq aǵymnyń kezinde eýropalyq elderdiń tarıhı damýynyń tájirıbesine negizdelgen oı-pikirdiń jemisi ekendigi, kóshpeli qoǵamdy onyń tar sheńberinde uǵynýdyń múmkin emestigi ǵylymı ádebıette moıyndalǵan. Kóshpeli sosıýmdardaǵy bıliktik qatynastardyń máni men erekshelikterin otyryqshy-eginshilikti memleketterdegi bıliktik qatynastar modeli turǵysynan túsindirý múmkin emes.
Tarıh ǵylymynda kóshpelilerdiń, olardyń ishinde qazaqtardyń orta ǵasyrlarda saıası jáne áleýmettik damýy jóninde jańa kózqarastyń oryn alyp otyrǵandyǵyna, ǵylymı aınalymǵa qytaı, arab, parsy, túrik derekkózderiniń enýine baılanysty kóptegen taqyryptarǵa basqasha baǵa berilýde ekendigin estimeıtin «saıası sańyraýlyq» búgin de barshylyq.
Dúnıejúziniń kóptegen ǵalymdarynyń Eýrazııa turǵyndarynyń álemdik órkenıetke súbeli úles qosqandyǵyn jazyp júrgeni búgin ǵana emes. Nemis ǵalymy G.Shvars: «Sonaý kóne zamannan qazirgi ýaqytqa deıin Ortalyq Azııa men onyń turǵyndary búkil adamzat balasyna zor yqpal jasap keledi. Ortalyq Azııasyz kórshiles jatqan elderdiń tarıhy qanshalyqty túsiniksiz bolsa, shyǵystaǵy Qytaı, batystaǵy Jerorta teńizi mańaıyndaǵy memleketter men ońtústigindegi Úndistansyz ortaazııalyq elderdiń tarıhy sonshalyqty buldyr kóriner edi», – deıdi (Gelmgolt G.Istorııa chelovechestva. Vsemırnaıa ıstorııa. T. II. SPb, 1902. S. 112, 115).
Ǵalymnyń bul sózderi kóshpelilerdiń tomaǵa-tuıyq, Danıel Defonyń HVII ǵasyrdaǵy beımálim aralynda ómir súrmegendigin, olardyń orasan zor aımaqta otyryqshy memlekettermen tyǵyz qarym-qatynasta bolǵandyǵyn kórsetedi. Mundaı pikirdegi G.Shvars – jalǵyz emes. Professor I.S.Bragınskıı de: «Orta Azııa – adamzat órkenıetiniń alǵashqy oshaǵynyń biri retinde esepteledi», – dep jazady.
Kóshpeliler jónindegi pozıtıvti oı-pikirlerdiń, jazba jáne arheologııalyq jádigerlerdiń molaıýy biraz ǵalymdardy eski qısyndar men paıymdaýlardan bas tartýǵa májbúrledi. Olar endi kóshpelilerdiń ýaqytsha memlekettik birlestikterge qol jetkizýi múmkin, alaıda, bul qurylymdar otyryqshy halyqtardyń yqpalymen dúnıege keldi degenge kóshti. Basqasha sózben aıtqanda, kóshpeliler jasampazdyq áleýeti tómen, elikteýge ǵana qabileti jeterlik halyq bolyp shyǵady. Mundaı tujyrym 1996 jyldyń 3-5 sáýirinde Almaty qalasynda ótken «Qazaqstannyń memlekettilik evolıýsııasy» degen halyqaralyq konferensııada jasalǵan bir baıandamada kórinis berdi. Onda Uly Daladaǵy kóshpeliler memlekettiliginiń sharýashylyq qyzmettiń uıymdasýyn qamtamasyz ete almaǵandyǵy, sonymen birge, kóp jaǵdaıda genosıdpen aıaqtalatyn úzdiksiz soǵystarǵa ákelip otyrǵandyǵy, óte turaqsyzdyǵy, qaıshylyqtardy sheshý qabiletiniń tómendigi, óz ústemdigi arqyly Reseıdiń Uly Dalada, keıin Túrkistanda tynyshtyq ornatyp, Eýrazııanyń geosaıası birtutastyǵyn qamtamasyz etkendigi týraly pikir alǵa tartyldy (Vestnık KazGÝ. Ser. ıstorıı: 1996. №3. S. 192). Bul sózderdi aıtyp turǵan búgingi kúngi qurmetti professor emes, Reseıdiń «kýltýrtregerlik mıssııasyn» ýaǵyzdaǵan HIH ǵasyr avtory ma dep qalasyń!
«Memleket» degenimiz ne? Ádebıette onyń júzden astam anyqtamasy bar. «Qazaqtarda buryn memleket bolmady» dep júrgen avtorlar onyń batystyq modelin ǵana moıyndaıdy jáne ol «klassıkalyq anyqtama» dep atalady. Oǵan sáıkes kelmeıtin memlekettik qurylymdar «erte feodaldyq», «memlekettik fýnksııalary shekteýli» saıası uıymdasý formasyna jatqyzylady.
Eýrazııa kóshpelilerinde sońǵylar generatorlyq sıpattaǵy ishki kúshterdiń emes, syrtqy faktorlardyń yqpalymen paıda boldy, olar «klassıkalyq defınısııa» turǵysynan shynaıy memleketke jatpaıdy delinedi.
Bul aǵym ókilderi memlekettiliktiń oryn alýyn kóshpelilerdiń otyryqshy óńirlermen qarym-qatynasqa túsýimen baılanystyrady. Olardyń bir ókili – T. Barfıld (AQSh) «dalalyq ımperııalardyń» (saıası ortalyǵy Mońǵol ústirtinde ornalasqan memleketterdi aıtady. – K.E.) paıda bolýy jáne ómir súrýi men Qytaı memleketiniń saıası jáne ekonomıkalyq kúsh-qýatynyń artýy arasynda kaýzaldy baılanys bolǵandyǵyn dáleldeýge tyrysady. Qytaı bir ortalyqqa baǵynǵan jáne qýatty memleketke aınalǵan kezde kóshpeliler de sondaı deńgeıge kóterildi. Qytaı saıası anarhııa men ekonomıkalyq depressııaǵa ushyrap quldyraǵan shaqta, dalalyq memleketter de sondaı kúıge tústi deıdi ol.
Professor Pıter Golden (AQSh) Eýrazııanyń kóshpeli túrki taıpalary «alǵashqy qaýymdyq», ıaǵnı memleketsiz qoǵam men «damyǵan kúrdeli qoǵam» satylary arasynda ómir súrdi, sol sebepti áńgime memlekettiń paıda bolýy emes, kóshpelilerdiń memlekettilikti syrttan ákelýi nemese ómir súrip jatqan memleketti kóshpelilerdiń jaýlap alýy jóninde ǵana bolýy kerek degendi aıtady.
Munan P.Golden tujyrymdarynyń T.Barfıld teorııasynyń kóshirmesi ekendigin kóremiz.
Professor A.M.Hazanovtyń «Kóshpeliler jáne syrtqy dúnıe» atty kitabynyń kvıntessensııasy da «kóshpeliler óz aldyna, syrtqy dúnıeniń tikeleı yqpalynsyz ómir súre almaıdy» degenge saıady.
Dalalyq ımperııalardyń qýatty Qytaı ımperııasynyń «kóleńkesi» retinde paıda bolýy jónindegi teorııanyń tarıhı faktilerge sáıkes kelmeıtindigi kóptegen ǵalymdar tarapynan dáleldenip otyr. Professor Maıkl Dromp (AQSh) «Ishki Azııada ımperııalyq memlekettiń qurylýy» degen maqalasynda VI – IX ǵasyrlar arasyndaǵy túrki memleketteri tarıhyn zertteý jumystary nátıjesinde T.Barfıld teorııasynyń bul memleketterdiń paıda bolýy men ydyraýyn túsindire almaıtyndyǵyn, sol sebepti, onyń negizsizdigin kórsetip berdi.
Nıkola Dı Kosmo (Italııa) T.Barfıldtiń bılik sıkldary problemalary men bıpolıarlyq ekonomıkalyq modelge negizdelgen tujyrymdamasynyń shekteýliligine naqtyly dálelder keltirip, onyń ornyna kópfaktorly ádisnamanyń mańyzdylyǵyna toqtalady.
«Memleket» degenimiz, qurylymdyq-fýnksııalyq taldaý turǵysynan alǵanda, qoǵamdy uıymdastyrýshy – retteýshi júıe, sonymen birge qoǵamnyń resmı bılik organdarynyń jáne atrıbýttarynyń tutas jıyntyǵy bolyp tabylady. Kóshpeli qoǵamda memlekettiliktiń obektıvti jáne sýbektıvti alǵysharttary qandaı jaǵdaıda qalyptasyp, qoǵamdy uıymdastyrý jáne retteý qajettiligi týyndaıdy? A.M.Hazanov, N.N.Kradın, T.D.Skrynnıkova jáne basqa da ǵalymdardyń eýrazııalyq kóshpeliler qoǵamynda basqarý suranysyna ákeletin katalızatorlyq sıpatqa ıe ishki kúshter bolmady degen pikirlerinde negiz bar ma?
Kóshpeli ekonomıkanyń turaqty damýy jáne qosymsha ónimniń, keıbir jaǵdaıda otyryqshy – eginshilikti aýdandardan da, kóp óndirilýi eýrazııalyq túrkilerde basqarý apparatyn qurýǵa jetelegendigi tarıhı derekkózderimen dáleldenedi.
Materıaldyq jáne adam resýrstarynyń jınaqtalý jáne shoǵyrlaný prosesterin bylaı qoıǵannyń ózinde, kóshpeliler qoǵamynda bir saıası qurylymǵa birigýdiń ekonomıkadan tys jatqan, múddelilik pen qajettilikten týyndaıtyn faktorlar barshylyq. Olarǵa: qaýymdar arasynda jerdi paıdalaný jónindegi ózara qatynastardy retteý, kóshý baǵyttaryn anyqtaý, jaıylymdyqtardy bólisý, rýaralyq máselelerdi sheshý, ekologııalyq, odan týyndaıtyn áleýmettik jáne ekonomıkalyq apattardy boldyrmaý, kórshi otyryqshy jáne kóshpeli óńirlermen saýda-ekonomıkalyq jáne saıası qarym-qatynastardy uıymdastyrý, syrtqy jaýlardan qorǵaný jatty.
Osy qajettilikter taıpalardyń, taıpalyq odaqtardyń, olardan da joǵary turǵan birlestikterdiń, júzderdiń jáne t.b. iri birlestikterdiń (mysaly, alshyn, «alash myńy») qalyptasýyna ákeledi. Saıası evolıýsııa barysynda bul áleýmettik organızmder arasyndaǵy qatynastardy rettep otyrýǵa qajetti tetik retinde ıerarhııalyq sıpattaǵy potestarlyq-saıası uıym paıda bolady. Ol genealogııalyq týystyq prınsıpine negizdeledi. Áskerı-potestarlyq birlestikter basqa rýlar men taıpalar esebinen ulǵaıyp, osy negizde memlekettik birlestik – handyq qurylady.
Sonymen, kóshpeli mal sharýashylyǵy óndiriske qatysýshylardyń barlyǵynan joǵary deńgeıde uıymdasýdy, qoǵamnyń ishki ómirin de rettep otyrýdy talap etetindigin kóremiz.
Basqasha sózben aıtqanda, kóshpelilerdiń óziniń saıası damýynda tek taıpalyq konfederasııa dárejesine jetkendigi, memlekettiliktiń qarsańynda ǵana turǵandyǵy jónindegi pikirlerdiń negizsizdigi aıqyndala túsedi. Kóshpelilik memlekettilikti joqqa shyǵarmaıdy, kóshpeli sosıýmnyń damý zańdylyqtary da tirshilik ımperatıvterine baǵynady. Alaıda, kóshpeli ómir súrý salty jóninde qanshalyqty teris kózqarasta bolǵanymen, kóshpelilerdiń barlyǵyn birdeı «nomadtar» dep jalpylama qarastyrýǵa bolmaıdy. Zertteýlerde kóshpeliler qoǵamyna qatysty termınologııalardyń da túrlishe qoldanylatyndyǵy eskerile bermeıdi jáne olardyń semantıkasy túrlishe uǵynylady. Indıana ýnıversıtetiniń professory Loýrens Krader (keıin Germanııaǵa qonys aýdardy) qazaqtar tarıhyna arnalǵan eńbekterinde mal sharýashylyǵynan táýeldi adamdar qoǵamyna «pastoralızm» (baqtashylyq) termınin qoldanady.
Biraq, ádebıette «baqtashylyq» pen kóshpelilik termınderiniń qoldanylýy da bir júıege túspegen. Professor A.Hazanov «baqtashylyqtan» góri «kóshpeliler» termınine den qoısa, T.Barfıld «kóshpeli baqtashylyq» termınine yqylas tanytady. Onyń (ıaǵnı T. Barfıldtiń) jerlesi D.Sınor nomadtardyń barlyǵy birdeı baqtashy bolǵan emes jáne baqtashylardyń bári birdeı nomadtar bolǵan joq dep durys eskertedi (Sinor D. Reflections on the history and historiography of the nomad empires of Central Asia // Acta Academiae Hung. Vol. 58 (1). 2005. P. 7). Shynynda da, «nomadtardyń» barlyǵy birdeı kóshpeliler bolǵan emes, sol sebepti bul eki termındi sınonımder retinde alýǵa negiz joq (mysaly, taıga terimshileri nemese ańshylar, muhıt ústindegi kóshpeliler, buǵy ósirýshiler, t.b.). D. Sınor saıası ortalyǵy Eýrazııanyń ashyq óńirinde ornalasqan turǵyndardy «attyly nomadtar» dep ataǵandy jón kóredi.
Qalaı bolǵanda da, Eýrazııa halyqtarynyń tarıhyn, ásirese, olarda memlekettiliktiń paıda bolýy tetikterin zertteý úshin barlyǵyna birdeı «jalpy zańdylyqtardy» tańbaı, árqaısysyn naqtyly túrde, biraq kórshiles eldermen baılanystar kontekstinde qarastyrý qajet. Sebebi, memleketterdiń qurylý prosesteri men formalary túrli halyqtarda birkelki bola bermeıdi. Kóshpeli turmysta ómir súrgen halyqtarda da memleket genezısiniń ózindik erekshelikteri bar.
Ortalyq Eýrazııa tarıhynyń negizgi konsepsııasyna tán jalpy qatelik bul óńir turǵyndarynyń úzdiksiz mıgrasııalyq qozǵalysta bolǵandyǵy jónindegi kózqaras bolyp tabylady. Batys tarıhshylarynyń pikirinshe, «attyly kóshpeliler – jaýlaýshylar» Qytaıdan Eýropaǵa únemi joryqtar uıymdastyryp otyrady. Ishki Azııa arqyly Qytaıdan Eýropaǵa jalpy mıgrasııanyń jasalýy jónindegi ıdeıa Jozef de Gınniń «Hýndardyń, túrikterdiń, mońǵoldardyń jáne shyǵys tatarlarynyń jalpy tarıhy» degen eńbeginen bastaý alady. Batys avtorlarynyń eýrazııalyq kóshpelilerdiń únemi údemeli sıpattaǵy mıgrasııa qushaǵynda bolǵandyǵy jáne mıgrasııalyq qozǵalystyń tek Shyǵystan Batysqa qaraı baǵyttalyp otyrǵandyǵy jónindegi pikirleri de tarıhı shyndyqqa sáıkes kelmeıdi jáne memlekettilik tarıhyn zertteýge kómektespeıdi.
Ortalyq Eýrazııa tarıhnamasy, dep jazady D.Sınor, kitaptan kitapqa, maqaladan maqalaǵa aýysyp otyratyn negizsiz klısheler, jalǵan túsinikter men boljamdarǵa toly.
Qazaq memlekettiligin joqqa shyǵarýǵa tyrysýshylyqtyń astarynda geosaıası múddelerden týyndap jatqan máselelerdi bylaı qoıǵanda, ǵylymı zertteýlerdegi kedergiler de barshylyq.
Sonymen birge kóptegen izdenisterdiń ádisnamalyq turǵydan álsizdigi – olarda eýrazııalyq keńistik turǵyndarynyń ekonomıkasyn «taza kóshpelilik» sıpatta ǵana tanyp, basqa sharýashylyq ýkladtaryn joqqa shyǵarýynda; kóshpelilik pen otyryqshylyq arasyndaǵy qarym-qatynastardy antagonıstik sıpatta emes, eki óndiris tásiliniń yqpaldasýy, sımbıozy retinde qarastyrylmaýynda, ásirese, qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda erte jáne orta ǵasyrlarda paıda bolyp, birin-biri aýystyryp otyrǵan (saqtar, sıanbı, ǵundar zamanynan bastap) memleketterdiń qoǵamdyq qurylysy, bılik ınstıtýttary, t.b. belgileriniń bir-birimen salystyrmaly zerttelmeýinde.
Alaıda, qazaq memlekettiligi jóninde túrli qańqý sózderdiń taralýynyń basty sebebi ózimizde kóne dáýirden Qazaq handyǵyna deıingi kezeń jóninde etnogenetıkalyq, memlekettilik, dildik, tildik, dinı, ádet-ǵuryptyq, antropologııalyq dástúr sabaqtastyǵyna negizdelgen keshendi de irgeli eńbekterdiń joqtyǵyna baılanysty. Bul oraıda otandyq ǵalymdardyń san alýan obektıvtik qıynshylyqtarmen ushyrasyp otyrǵandyǵy da jasyryn emes.
Osylardyń keıbirine toqtalatyn bolsaq, kóne jáne ortaǵasyrlyq derekkózderinde etnonımder men ákimshilik termınderdiń zerttelip otyrǵan halyqtyń tiline sáıkes kele bermeıtindigi jáne bir halyqtyń birneshe ataýmen ushyrasatyndyǵy. Mysaly, hýndar vızantııalyq derekkózderinde toǵyz, vengrlerde on toǵyz túrli attarymen belgili. Vengrler ózderin túrkitektes majarlar dep sanaıdy, fın-ýgor tilinde sóıleıdi jáne ákimshilik termınderi slavıan tilinde qalyptasqan. Basqasha sózben aıtqanda, ákimshilik termınologııaǵa da, etnonımderge de úlken saqtyqpen qaraý kerek. Mysaly IH ǵasyrda Rýs halqynyń jetekshisi qaǵan laýazymyn alyp júrdi, biraq bul ol túrik degendi bildirmeıdi.
Osy máselege baılanysty R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkerleri Nápil Bazylhan men Janymhan Oshannyń ǵylymı izdenisteri jańa nátıjelerge qol jetkizedi dep oılaımyn.
Biraq, qazirgi kezde mundaı mamandar áli de saýsaqpen sanarlyq. Ásirese, keńes zamanynan beri kele jatqan aýyr «muranyń» biri – tarıhshylardyń lıngvıstıkalyq daıyndyǵynyń tómendigi, olardyń basym kópshiliginiń qazaq, orys tilderimen ǵana shekteletindigi. Shet tilderinde jazylǵan zertteýlerdi aýdarmashylar arqyly paıdalanýdyń súrindirer tustary az bolmaıdy.
Erte jáne orta ǵasyrlardaǵy Qazaqstan tarıhyn sheteldik derekkózderinsiz zertteý múmkin emes. Sebebi, ol kezeńge qatysty jergilikti halyqtyń tilinde jazylǵan derekkózderi óte sırek, al syrtqy derekkózderi birneshe tilderde jazylǵan. Túpnusqalyq materıaldy paıdalaný úshin tarıhshy orta ǵasyr kezindegi, eń keminde, eki-úsh tildi bilýi tıis. Bul talap oryndalmaǵan jaǵdaıdyń ózinde shet elderde úlken mán berilip otyrǵan etnolıngvıstıkalyq jáne basqa da eńbekterdiń ǵylymı jetistikterin bilý qajet.
Indıana ýnıversıtetiniń professory D.Sınordyń pikirinshe, qazirgi zamanǵy tilderge keletin bolsaq, batys elderinde HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap tarıhshylardyń jas býyny arasynda fransýz jáne nemis tilderin ıgerý álsirep, onyń ornyna qytaı jáne japon tilderine kóbirek nazar aýdaryla bastaǵan. Birinshi úrdis ókinishti bolsa, ekinshi úrdis – qajetti de quptarlyq qubylys, sebebi, kóptegen taqyryptar qytaı jáne japon ǵalymdarynyń eńbekterimen tanysýdy talap etedi deıdi ataqty shyǵystanýshy.
Sońǵy on jyl shamasynda bizde de tarıhshylardyń shet tilderin ıgerýi jóninde oń qadamdar jasalýda, biraq olardy jetkilikti deı almaımyn. Tarıhshylardyń lıngvıstıkalyq daıyndyǵyn arttyrý úshin yntalandyrýǵa jáne «májbúrli» oqýǵa negizdelgen qosymsha jańa sharalar qajet sekildi.
Keshegi «keńes shınelinen» shyqqan tarıhshylar shetel tilderindegi derekkózderin paıdalanýǵa yqylasynyń joqtyǵyn olardyń «eýrosentrıstik» kózqaras turǵysynan jazylǵandyǵymen búrkemeleýge tyrysady. Árıne, eýropalyq derekkózderiniń birazy Ishki Azııa turǵyndary jóninde negatıvti pikir aýanynda qurastyrylǵany málim. Biraq bul erekshelik olardan múldem teris aınalýǵa negiz bermeıdi. Ǵalymdarymyzdyń tildik daıyndyǵyn jańa deńgeıge kótermeı, etnolıngvıstıkalyq zertteýlerge den qoımaı, salystyrmaly-fýnksııalyq, órkenıettik taldaýlardy meńgermeı otandyq tarıhymyzdyń – álemdik tarıhtyń quramdy bóligine aınalýy qıyn, «qazaq memlekettiligi» taqyryby da Rashıd-ad dın men Muhammed Haıdar Dýlatıdiń tóńireginen alysqa bara almaıdy.
Kóshim ESMAǴAMBETOV,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.
(Jalǵasy bar)
