– «Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» zań qoldanysqa engeli shetelden qansha qarajat bıýdjet qarjysyna tústi jáne naqty qandaı maqsatqa jumsaldy?
– Zańsyz aktıvterdi qaıtarý elimizdiń ádilettilik baǵytyn aıqyndaıdy. Bul saladaǵy jumys 2022 jyldyń basynan belsendi túrde júrgizile bastady. Sodan bastap quqyq qorǵaý jáne arnaýly memlekettik organdar, túrli mınıstrlikter men ulttyq bankterdiń birlesip keshendi túrde júrgizilgen jumysynyń nátıjesinde keıingi bir-eki jyldyń ózinde 1,5 trıllıon teńgege jýyq aktıvter qaıtaryldy. Onyń ishinde aqshamen qaıtqan, múlik jáne qundy zat retinde kelgeni de bar. Buǵan deıingi bergen aqparattarymyzda qaıtarylǵan qarjynyń kólemin 700-800 mıllıard dep júrdik, qazir trıllıonnan asty. Demek qylmystyq jáne azamattyq isterdiń aıasynda buzylǵan memlekettiń ekonomıkalyq múddeleri keshendi júrgizilgen jumystardyń arqasynda qorǵalyp otyr.
Byltyr shilde aıynda Parlament qabyldap, Prezıdent qol qoıǵan zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi qaıtarý týraly arnaıy zań bul saladaǵy jumysty júıelendirdi. Endigi is-áreket ýákiletti organdardyń jumysy aıasynda júzege asty. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasy bolǵan soń qyzmet aýqymy keńeıe tústi. Keıde kúrdeli máselelerdi qamtıtyn uzaq ister qosymsha arnaýly tetikterdi talap etti. Qazir «shetelden qansha qarajat keldi?» dep halyq jumystyń qorytyndysyn surap jatady.
Qazaqstannyń ishindegi kez kelgen is-sharany erkin, ıaǵnı ózimizdiń ulttyq zańnamamyzdyń aıasynda atqara beremiz. Al shetel týraly áńgime qozǵalǵan kezde olarǵa ámirimiz júrmeıdi. Sondyqtan aldymen kelisý kerek bolady. Bul elderdiń óz zańnamasy men ulttyq múddesi bar. Bizde qylmystyq is sanalatyn nárse ekinshi elde de zańnamasy boıynsha shara qoldaný úshin qylmystyq is bolýy qajet. Eger bizde azamattyq sot sheshimi shyqsa, onyń mindetti kúshi bizdiń aýmaqta ǵana bar. Basqa shetelge mindetti kúshi joq. Sondyqtan shetel týraly áńgime qozǵalǵan kezde adamdardyń quqyǵyn qorǵaý salasyndaǵy basqa da kóptegen ámbebap konvensııalar men memleketaralyq sharttar júredi. Shetel asqan aktıvterdi qaıtarýda halyqaralyq sharttarda kórsetilgen erejelerdi tolyq saqtaý kerek. Saqtaǵan kúnniń ózinde tıisti memleket pen uıymdarmen kelisimge qol jetkizýge tıis. Osyndaı keshendi júıeli jumysty talap etkendikten arnaýly zań qabyldandy.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Qujatta zańnyń sýbektileri anyqtaldy, memleketke zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi qaıtarýdyń jańa tetikteri belgilendi. Memleketaralyq jáne halyqaralyq qarym-qatynas jasaýdyń negizgi tártibi anyqtaldy. Osynyń barlyǵy bir jolǵa qoıylǵan soń Bas prokýratýra janynan Aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıtet quryldy. Qazir biz sol qabyldanǵan jańa mehanızmderdi paıdalanyp, zańnyń sýbektilerin arnaıy tizilimge engizip jatyrmyz. Olarǵa turaqty taldaý jasalyp, tekserý júrgiziledi. Bul jumystyń da ózindik nátıjesi kórine bastady. Qazir Premer-mınıstr basqaratyn arnaýly komıssııa 325 mlrd teńgege memleketke aktıvterdi qaıtarý jónindegi sheshimderdi maquldady. Onyń ishinde erikti túrde jasalǵan kelisimder, sotqa talap-aryz berý men qylmystyq isterdiń aıasynda qaıtarý týraly ister bar. Bul – 2022 jyldan bastap qaıtqan qarjynyń ústine qosymsha istelingen jumystyń nátıjesi. Aqshalaı túsken qarajat arnaýly memlekettik qorǵa túsedi, al múlik retinde qaıtqanyna Qarjy mınıstrliginiń Aktıvterdi basqarý jónindegi arnaıy kompanııasy esep beredi. Zańǵa sáıkes, kompanııa qaıtqan múlikti satyp, odan túsken aqshany qaıtadan memlekettik arnaýly qorǵa quıady.
– Durys qoı. Biraq osy qaıtyp jatqan qarjynyń kólemi men jumsalýynda ashyqtyq bar ma?
– Bizde ashyqtyq eki turǵyda qamtamasyz etiledi. Birinshiden, aktıvterdi qaıtarý jónindegi atqaryp otyrǵan jumysymyzdyń ishindegi túrli rásimdermen qabyldanyp jatqan sheshimderdiń obektıvtiligine mindetti túrde mán beriledi. Komıtet – memlekettik organ. Biz qabyldanǵan ár sheshim úshin jaýaptymyz. Budan bólek, aktıvterdi qaıtarý jónindegi árbir sheshim komıssııa arqyly ótedi. Komıssııany Premer-mınıstr basqarady. Onyń quramynda tek memlekettik, quqyq qorǵaý organdarynyń basshylary ǵana emes, halyq saılaǵan Parlamenttiń depýtattary, bedeldi qoǵam ókilderi bar. Mysaly, bıyl komıssııanyń quramy jańadan tolyqtyrylyp, jumysymyzdy baqylaýǵa Qazaqstan Azamattar Alıansynyń basshysy da kirdi. Al onyń quramynda respýblıkadaǵy 500-ge jýyq úkimettik emes qoǵamdyq uıym bar. Osy komıssııanyń otyrystarynda qandaı qujat qabyldanyp, sheshimderge ne enip jatqanyn ashyq kórsetemiz. Komıssııa músheleri bul qujattardy ózderi talqylap, sheshim qabyldaýǵa atsalysady. Barlyq qaraǵan sharalarymyz ben sheshimderimiz tek komıssııa múshelerimen tolyq maquldanǵanda ǵana ári qaraı iske kóshemiz. Tipti azamattardy tizilimge qoıý da komıssııanyń quzyretine kiredi. Sotqa talap-aryz beretin bolsaq ta komıssııanyń maquldaýyn kútemiz. Eger qandaı da bir sýbektiniń aktıvterdi qaıtarý týraly sheshimi bolsa, osy kelisimniń jobasy da tolyǵymen sol komıssııanyń otyrysynda qaralyp, jan-jaqty maquldanady. Investısııalyq joba da komıssııa arqyly ótkiziledi. Biz ózimizdiń áreketterimiz ben sheshimderimizdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin depýtattar men qoǵam ókilderiniń aldynda árbir qadam týraly esep beremiz. Bul – rásimdik jaǵy.
Sondaı-aq kez kelgen aıqyndylyq eseptilikti talap etedi. Kúndelikti aqparat quraldarynan suraý túsedi. Biz olarǵa jazbasha da, aýyzsha da jaýap beremiz. Qazir arnaıy vedomstvoaralyq josparǵa sáıkes BAQ ókilderine jumystyń nátıjesi týraly turaqty habarlaýǵa kóshtik. Budan basqa júıeli túrde jyl saıyn komıtet byltyr atqarylǵan jumystardyń nátıjeleri men mazmuny týraly esep berý kerek. Komıtet saıtyna da osy jyly qandaı shara qabyldadyq, nendeı jetistikterge qol jetkizildi, qalaı isteldi, ne isteldi, osy týraly tolyq jyldyq esepti halyqqa habardar etemiz.
Komıtettiń jumys shekarasy belgilengen. Buǵan sáıkes bizdiń qyzmet aktıvterdi memleketke qaıtarýmen shekteledi. Al onyń ári qaraı paıdalanýy men maqsatty jumsalýy Úkimettiń quzyryna ótedi. Qarjy mınıstrligi bar, onyń ishindegi múlikti basqaratyn kompanııasy, olardyń óz esepshoty bar. Olar áleýmettik-ekonomıkalyq múddelerdi qorǵaý, tıisti jobalardy irikteý, júzege asyrýǵa baqylaý júrgize alady. Biz zańsyz aktıvti jetkizip berdik, alaıda Prokýratýra men komıtet túsken qarajattardyń jumsalýyna esep bere almaıdy, basqarýmen aınalyspaıdy.
– Qazir qoǵamda shetelden shekara asyp kelgen zańsyz aktıvterge qatysty suraq kóp. Máselen, osy kúnge deıin qaıtqan qarajat óz elimizdiń ishinen qaıtarylǵan degen áńgime bar. Qanshalyqty ras?
– Joq, bul – burys aqparat. Bizdiń jyl saıyn, aı saıyn, apta saıyn berip jatqan aqparattarymyzda aktıvterdiń qaıdan kelgeni, kólemi de kórsetiledi. 2023 jyldyń sońy men osy jyldyń basynda 1 trıllıon teńgege jýyq aktıv qaıtarylsa, sonyń 500 mıllıon dollardan astamy shetelden qaıtty. Onyń ishinde BAÁ, Aýstrııa, Sıngapýr, taǵy da basqa birneshe elden qaıtarylǵan aktıvter keltirilgen.
Komıtettiń bıylǵy atqaryp otyrǵan jumysyn qosa alǵanda 700 mıllıon dollardyń ústindegi aktıvter shetelden qaıtty. Onyń ishinde shetelden aqsha qarajattary da qaıtyp jatyr. Búginniń ózinde Reseı, Túrkııa men Fransııa, BAÁ, taǵy birneshe memleketpen jumys júrip jatyr. Sondyqtan jumysymyzda eshqandaı burmalaý joq.
– Zań qabyldap, halyqaralyq konvensııalardy ratıfıkasııalaýdan, qaýlylar daıyndaýdan kende emespiz. Keıingi jyldary zańsyz aktıvterdi qaıtarýda shetelmen qansha kelisim jasaldy? Tıimdi nátıjesi bar ma?
– Halyqaralyq yntymaqtastyq – jumysymyzdyń basym baǵyttarynyń biri. О́ıtkeni aktıvterdi qaıtarý – Memleket basshysynyń tapsyrmasy. Zańnyń aıasy aktıvterdi qaıtarý, onyń ishinde shetelderge zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarýdy qamtıdy. Sondyqtan shet memlekettermen, halyqaralyq uıymdarmen qarym-qatynas jasap, olarmen senimdi seriktestik ornatý mańyzdy.
Komıtet byltyr qazanda quryldy. Osy ýaqyttyń ishinde zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarý jónindegi negizgi halyqaralyq uıymdardyń barlyǵymen yntymaqtastyq ornattyq. Mysaly, BUU – halyqaralyq mańyzdy uıym. Uıymnyń ishinde osy qylmyspen kúres salasyndaǵy qyzmet atqaratyn Esirtkimen kúres jáne qylmysqa qarsy basqarmasy Venada ornalasqan. Osy jeti aıdyń ishinde olarmen birneshe birlesken is-shara ótkizdik. Onyń ishinde qyzmetkerlerdiń biliktiligin arttyrý, shet memleketterdiń tájirıbesin baryp kórý, bolmasa olardy bizge shaqyrý sekildi kóptegen birikken baǵdarlama men jospar quryldy. Sondaı-aq BUU men Álemdik banktiń «Star» degen naqty aktıvterdi qaıtarýǵa baǵyttalǵan jobasy bar. Onyń aýmaqtyq úılestirýshisi Tashkentte otyrady. Sol úılestirýshimen birge yntymaqtastyq ornatyp, qazir birlesken is-shara ótkizip jatyrmyz. Jaqynda Tashkentte bizdiń qyzmetkerler birqatar pikirtalasqa qatyssa, kelesi aıda Almatyda úsh kún konferensııa ótkizemiz. Onyń eki kúni aktıvterdi qaıtarý jónindegi suraqtarǵa qatysty bolady. Aldaǵy ýaqytta da shetelden mamandar shaqyryp, aktıvterdi qaıtarý jónindegi mekemelerdiń qyzmetkerlerimen túrli talqylaý ótkizý josparlanyp otyr. Bul da yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń tetikteri.
«Interpol» uıymy qashyp júrgen qylmyskerlerdi anyqtaýmen, ustaýmen, qylmys jasaǵan elderge qaıtarýmen aınalysyp keledi. Endigi jerde osy uıym alǵash ret tek adam emes, aktıvterdi izdeýmen de aınalyspaq. «Interpol» «Kúmis bıýlleten» degen aktıvterdi qaıtarýǵa arnalǵan joba bastap otyr. Buryn olar adamǵa belgi qoıyp, sony izdeıtin bolsa, endi naqty aktıvke bıýlleten qoıyp, zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdiń izine túsedi. Osy jobanyń jumys tobyna bizdiń komıtet qyzmetkerleri de kirip, shetelde otyrystary bolǵan kezde baryp tikeleı qatysyp jatyr. Jyl sońyna qaraı joba júzege asa bastaıdy. Sol kezde bizdiń komıtet te jobaǵa qatysýshy bolady. Qandaı da bir zańsyz shyǵarylǵan zańsyz aktıv anyqtalsa, «Interpoldyń» kómegimen izdep taýyp, tárkileýge de qol jetkizetin kúnniń aýyly alys emes.
Budan basqa birneshe eldiń ofıserleriniń basyn biriktiretin álemdik kanaldar jumys isteıdi. Jalpy qaǵazben másele sheshý óte uzaq ári qıyn. Máselen, jazǵan hatyńa mór bastyryp, alys shetelge jiberý, barǵan memlekettiń ishinde kóptegen qurylymnyń aldynan ótkenshe biraz ýaqyt joǵaltamyz. Al suraqqa tez jaýap alyp, máseleni dereý sheshý úshin álemde birneshe negizgi degen quqyq qorǵaý organdarynyń ózara qarym-qatynas jasaý kanaldary bar. Oǵan ár elden birneshe ofıser baılanysqa shyǵady. Ortaq kanalǵa shyǵyp, qajetti aqparatyn surata alady. «Sizdiń elderińizde osyndaı kompanııa tirkelgen be? Qandaı aqparat bere alasyz?» dep jazamyz. Ol saǵat nemese kúnderdiń ishinde tez qarap, kompanııanyń bar ekenin aıtyp, biraq qaǵazdaryn alý úshin saýal jiberý qajettigin jetkizedi. Negizgi aqparatty tez alýǵa múmkindik alýdyń joly týady. Qazir mundaı ózara aqparat almasý uıymdaryna kiretin elder sany júzden asady. Biz qysqa ýaqyttyń ishinde osyndaı júıelerdiń barlyǵyna derlik baılanys ofıseri retinde bir-bir oryn alyp kirdik. Odan keıin «Bamın» degen aktıvterdi tárkilep, basqarýǵa mán beretin halyqaralyq júıe jumys isteıdi. Oǵan da baqylaýshy retinde kirdik.
Sheteldiń sheshimderine 100 paıyz kepildik bere almaımyz. Degenmen halyqaralyq qarym-qatynastar shetelge shyǵarylǵan zańsyz aktıvterdi tıimdi, meılinshe tezirek qaıtarýǵa múmkindik beredi dep senemiz.
– Bizde jalpyhalyqtyq deklarasııa áli de joq. Zańdy oryndaý barysynda aktıv ıesiniń múligine tekseris qalaı júrgiziledi?
– Qoldanystaǵy zańda eki uǵym bar. Birinshisi, tulǵanyń aktıvi burynǵydaı tek óziniń atyna tirkelgen aktıvter emes, sol adamnyń baqylaýyndaǵy kez kelgen aktıvterdi sýbektiniń aktıvi retinde qaraımyz. Zańda «baqylaýynda» degen sózdiń uǵymy bar. Máselen, qandaı da bir aktıvtiń tikeleı nemese janama taǵdyryn anyqtaı alsańyz, ıaǵnı bul Sizdiń baqylaýyńyzdaǵy aktıv bolyp sanalady. Ekinshiden, tek áıeli men kúıeýi, balasy ǵana emes, jaqyn týǵan-týystary, jubaıy nemese burynǵy jubaıy, kez kelgen seriktesi, shopyry, synyptasy, dosynyń dosyna tirkep qoıǵan múlikter men aqshalaı aktıvter de anyqtalady. Tekserýimizdiń nátıjesinde belgili bir adam nemese aktıvterge kúmán týsa, biz óz sharamyzdy atqara beremiz. Bul zańnyń negizgi jańalyǵy sonda, shyǵý tegi túsiniksiz aktıv túbi ashylady. Osy uǵymǵa sáıkes azamattyq sotqa talap-aryz berip, májbúrlep aktıvti memlekettiń kirisine aınaldyramyz. Shetelderde «túsiniksiz baılyq» degen uǵym bar. Iаǵnı qaıdan paıda bolǵany túsiniksiz baılyq. Bizdiń zańda bul «paıda bolýy túsiniksiz aktıvter» dep aıtylady. Eger biz negizsiz aktıv kórsek, onyń zańdy shyǵý tegi joq, shyǵý kózderi kúmándi bolsa, sol kúmánderimizdi alǵa tartyp, azamattyq sotqa talap-aryz beremiz. «Osyndaı adamnyń mynandaı somada aktıvi bar, shyǵý tegi belgisiz, zańsyzdyqtyń belgileri bar» dep kórsetemiz. Al jaýapker sol aktıvteriniń qalaı, qaıdan kelgenin dáleldep berýge tıis. Zańdy paıda bolǵanyn jigin jiktep, salyq tólegenin saǵattap qujatpen kórsetýge tıis. Eger sotta obektıvti túrde dáleldeı almasa, onda «paıda bolýy túsiniksiz aktıv» retinde tanylyp, memlekettiń kirisine aınaldyrylady. Qazir osyndaı talap-aryzdyń biriniń negizinde 11 mıllıon dollarǵa jýyq aqsha qarajaty memlekettik kiriske aınaldy. Sondaı-aq túrli múlikter, onyń ishinde qymbat áshekeı buıymdar, brend sómkelerden bastap mádenı, tarıhı jádigerler quny jarty mıllıardqa jýyq múlikterdi sotta jaýapkerler dáleldeı almady. Bul tetik buryn bolǵan joq. Álemdik tájirıbeniń ózinde endi qoldanyp jatyr.
– Álemdik tájirıbe dep qaldyńyz ǵoı, sheteldik tájirıbeden úlgi retinde qoldanysqa engizip jatqan tetikter bar ma?
– Qazirgi qoldanystaǵy negizgi úlginiń ózi jemisti boldy. О́ıtkeni bizdiń tájirıbege uqsas zańdy bes, on jyl buryn qabyldaǵan elderdiń úlgisin qarap, nátıjesin kórgimiz keldi. Biraq olardyń nátıjesi bizben salystyrǵanda saıaz. Qaıtarylyp jatqan qarjy az.
– Qoǵam qazir sýbektilerdiń tizilimine qyzyǵýshylyq tanytady. Aktıvti qaıtarýda isterdiń eskirý merzimi bolmaıdy delingen edi. Endeshe qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, egemendik alǵan jyldardan beri qaraı el qarjysyn jep, shetel asqan jemqorlardyń zańsyz aktıvteri qaıtarylyp jatyr ma?
– Rasynda da, qoldanystaǵy zańda eshqandaı shekteý joq. Eger sýbekt zańnyń talaptaryna sáıkes kelip tursa, zańsyz ıemdenilgen dúnıe-múlik ýaqytyna qaramastan qaıtarýǵa jatady. Tipti eldiń ishinde me, basqa elge shyǵarylyp ketti me, zańsyz aktıvteri memleketke tıesili. Biraq komıtet zańnyń negizinde jumys isteıdi. Sondyqtan tizilimde kim bar, kim joq ekenin aıta almaımyz.
– Múlikti ıesi óz erkimen qaıtarsa, qylmystyq is qozǵalmaýy múmkin dep júrmiz. Sonda memleket múlkin zańsyz jolmen alǵan adam, ıaǵnı jemqor jaýapkershilikten bosap kete me?
– Bizdiń elde qylmys tórt sanatqa bólinedi. Jeńil, ortasha, aýyr jáne asa aýyr. Zań tek jeńil, ortasha jáne aýyr qylmystardy ǵana qamtıdy. Onyń ózinde qylmystyq is qozǵalady, qozǵalmaıdy degendi de tikeleı qaramaıdy. Eger adam ózi taǵylǵan aıypty moıyndap, keltirilgen zalaldy qalpyna keltirip, zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi qaıtarsa ǵana jańaǵy úsh sanattaǵy qylmys boıynsha qylmystyq jaýapkershilikten bosatylýy múmkin delingen.
– Sonda aktıvterdi óz erkimen qaıtarý zań sýbektilerine de memleketke de áldeqaıda tıimdi bolyp shyǵady, durys pa?
– Aktıvterdi qaıtarý týraly zań kúshtep qysym kórsetýdiń quraly emes ekenin túsiný kerek. Bul – ádilettilikti qalpyna keltirý úderisi. Sol sebepten erikti qaıtarýdy yntalandyrý basym ádis. Bul – zańnyń negizgi qaǵıdattarynyń biri. Erikti qaıtarýdyń artyqshylyǵy – múliktiń bir bóligi zań boıynsha sýbektide saqtalý múmkindigi. Budan basqa, erikti túrde qaıtarý týraly kelisim aktıvterdi memleketke berýdi ǵana emes, ózge de áleýmettik-ekonomıkalyq mindettemelerdi qarastyrýy múmkin. Mysaly, qarajat Qazaqstanǵa qaıta ınvestısııalanýy múmkin. Iаǵnı sýbekt bul qarajat azamattarymyzdyń ál-aýqatyn arttyrýǵa tikeleı áser etetin elge qajetti jobalarǵa sala alady. Eń bastysy, bul aqshanyń Qazaqstanda jumys isteýi, munda salyq tólenýi, jumys oryndary qurylýy degen sóz. Budan bólek, erikti túrde qaıtarý kezinde sýbekt birqatar quqyqtyq múmkindikter men kepildikter alady, sonyń ishinde joǵaryda aıtylǵandaı jaýapkershilikten bosatylady. Oǵan qaıtadan quqyqtyq talaptar qoıylmaıdy. El ıgiligi úshin bıznesti odan ári júrgizý úshin jaǵdaılar jasalady. Sýbekt aktıvterdi óz erkimen qaıtarmasa, onda zańsyz kapıtaldy májbúrlep qaıtarý tetikteri paıdalanylatyn bolady.
– Qarajatty qaıta ınvestısııalaý dedińiz, zań sýbektileri el ekonomıkasyna ınvestısııa salǵan mysaldar bar ma?
– Zań komıtetke emes, memleketke, jalpy qoǵam men jeke adamdarǵa arnalǵan. Qujattyń negizgi qaǵıdattarynda aktıvterdi erikti túrde qaıtarýdy yntalandyrýdyń basymdyǵy bar. Biraq erikti túrde qaıtarýdyń da óz sharttary bar. Erikti túrde aktıvterdi qaıtarýmen qatar ınvestısııalyq, áleýmettik jobalardy iske asyrý, onyń ishinde jańa jumys oryndaryn ashý, ekologııalyq modernızasııalaý, óndiristerdi jańartý, ekologııalyq talaptarǵa saı keshendi mindetterdi qabyldaýy kerek. Bizdiń jasasyp jatqan kelisimderdiń ishinde de osyndaı mysaldar kezdesedi. Aqshalaı jáne múlikteı zatty qaıtarǵanyna qaramastan ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý jóninde mindetteme alyp jatqan adamdar bar.
Sońǵy komıssııa otyrysynda osyndaı birqatar ınvestısııalyq joba maquldandy. Osy mindettemeler jemisti júzege asyrylsa, elimizde úsh júzden asa jańa jumys orny ashylady. Olar jylyna bir mıllıardtan astam salyq tóleıdi. Budan basqa áleýmettik mindettemeler bar. Búginniń ózinde komıtet naqty nátıje kórsetetin jobalardy komıssııa otyrysyna shyǵaryp keledi. Osy jobalar júzege asqan soń túrli áleýmettik toptar bara alatyn ártúrli mádenı-áleýmettik ortalyqtardyń sany arta túsedi. Sol sekildi mektep, aýrýhana, balalarǵa arnalǵan mekemeler, ınklıýzıvti ortalyq sekildi áleýmettik jobalardyń sany da kóbeıedi. Sońǵy otyrysta komıssııa 235 mlrd teńgege memleketke zańsyz aktıvterdi qaıtarý jónindegi sheshimderdi maquldady. Onyń 230 mlrd teńgesi aqshalaı qarajat. Bes mlrdqa jýyǵy múlikpen eseptelip otyr. Bul qarajat arnaıy esepshotqa túsedi. Ári qaraı Qarjy mınıstrliginiń esebinen zańda kórsetilgen tártippen memleketke eń qajetti degen mańyzdy áleýmettik-ekonomıkalyq jobalarǵa jumsalady. Taǵy bir aıta ketetini, aktıvterdi memleketke erikti de, májbúrli de qaıtaryp jatqandar bar. Onyń ishinde erikti túrde qaıtaryp jatqandar kóp.
– Aktıvterdiń shoǵyrlanýy bar negizgi elderdi ataı alasyz ba? Qazir bul elderdegi aktıvterdi qaıtarýda qandaı máseleler bar jáne ony sheshýdiń qandaı joldary qarastyrylyp jatyr?
– Aktıvterdi qaıtarý geografııasy óte keń. Qazir biz kóptegen eldegi aktıvter týraly málimetterdi zerttep jatyrmyz. Olar Reseı, BAÁ, Ispanııa, Sıngapýr, taǵy basqa da elder. Biz naqty ıýrısdıksııalarmen shektelmeımiz. Zańsyz shyǵarylǵan aktıvter kez kelgen elde bolýy múmkin. Áıtkenmen, shyndyǵynda da aktıvter kóbinese alý jáne tabý qıyn elderge shyǵarylǵan. Bul zańsyz aktıvterdi, olardyń sońǵy benefısıarlaryn jasyrýǵa, sondaı-aq salyqtan jaltarýǵa múmkindik beretin elder. Komıtet shemalardy anyqtaý jáne túpkilikti benefısıarlardy ashý jónindegi jumysty júrgizip jatyr. Olar ashylǵannan keıin qamtamasyz etý sharalaryn qoldanýǵa, tyıym salýǵa jáne keıinnen aktıvterdi tárkileýge baılanysty halyqaralyq rásimder qoldanylady. Aktıvterdi qaıtarýdaǵy jumysta qandaı da bir josparly kórsetkishter men shekteýler joq. Zańsyz shyǵarylǵan aktıv anyqtalsa, mindetti túrde olardy qaıtarý jóninde sharalar qabyldaımyz.
Áńgimelesken –
Jadyra MÚSILIM,
«Egemen Qazaqstan»
