Sabyrǵalı Kúsenov ata búgin 100-ge tolyp otyr
Úı tórinen mańdaıy jarqyrap, júzinen nur tógilgen, qolarba kómegimen qozǵalsa da ózi otyryp-turǵan, sózi shıraq, kóńil shýaǵy birden baýrarlyq kisi kórindi. Syrttaı bilýimiz bar, biraq júzbe-júz kórýimiz birinshi ret bolǵandyqtan qarııanyń osynsha jastaǵy osyndaı qalpy qaıran etkeni ras. «Bataly batyr arymas» degendeı, omyraýy ordender men medaldarǵa toly atanyń búgilmegen, úgilmegen beınesi súısintti. Qanshama jyl jyljysa da soǵystyń basynan aıaǵyna deıin keshilgen maıdan joldarynyń ár izin umytpaı, sheshile syr shertýinen jadynyń myqtylyǵy da baıqalmaı qalmaǵan edi. Ǵasyrlyq ǵumyryndaǵy uzaq saparda qııametten qıyn bel-belesterden súrinbeı ótip, ataq-abyroıyn joǵaltpaǵan, qaıta abyzdyǵy odan saıyn asyp, jarasqan jan qazaǵymyzdyń qarttary osyndaılyq ekenine maqtan týdyryp, áńgimeleýge áserlengenimizdi aıtpaı kete almaımyz.
Osy kúni soǵys ardagerleri týraly jıi jazylyp jatyr. Baqsaq, áli de kópshilikke onshalyqty tanyla qoımaǵandary az emes sııaqty. Solardyń biri – Sabyrǵalı Kúsenov atamyz desek, qatelespeıtinimiz anyq. Onyń maıdan jolynyń bir erekshelik tarıhy, ómiri álemdi laýlaǵan órt órshimesten buryn-aq Qyzyl ásker qataryna shaqyrylýdan bastap, 7 jyl boıynda ot pen oq ortasynda ótedi. Batys Qazaqstan oblysynyń Orda aýdanyndaǵy Beısen aýylynan mindetti áskerı boryshyn óteýge jiberilgen jigittiń sodan qolynan qarýy túspeı, aqyryna deıin jaýmen jan alysyp, jan berisip shaıqasatyndyǵy qaperine qaıdan kelsin. Qantógis bastalǵanda 10 kúndik demalysta elde júrgen jaýynger Grodno qalasy túbindegi aýyr artıllerııaly óz polkyn izdep tabýǵa dereý attanady. Alaıda, basqynshylar órshelene umtylýynan Mınskige beı-bereket shegingen áskerlerdiń basyn biriktergen topqa tap bolyp, zenıtshiler polkyna bekitiledi.
Ol kezde jalyndaǵan 24-tegi jaýyngerdiń alǵashqy ashyq aıqasqa túsken jeri Mogılev qalasy mańy bolady. Eki apta boıǵy keskilesken urystarda general Romanov basqarýyndaǵy 172-shi atqyshtar dıvızııasy quramyndaǵy 518-shi zenıtshiler polky entelegen tankter men ústi-ústine shúıilgen ushaqtarǵa toıtarys berip, shabýyl maqsaty men merzimin kesheýildetedi. Sonyń bel ortasyndaǵy kúndiz-túngi tolassyz shaıqastardyń birinde aýyr jaralanyp, tez qatarǵa qosylýdan soń sheńberi 57 mıllımetrli zeńbiregin qaıta súıretip, snarıadtar jaýdyryp, Máskeý qorǵanysynan ulasqan áıgili shabýylǵa qatysady.
– Aspan men jerdiń arasy qulaq tunshyqtyrǵan gúrildegen únderge tolyp, taptap ótýge daıyn dúleı tankterdiń aýzynan burqyldaǵan ajal otyna tótep, qara tútin men topyraq tumshalaǵan aınala astan-kestende nysanany dáldikpen atyp, tónip kelgen tajaldyń talaı qyl kópirinen óttik qoı, qaraǵym. Sen joımasań, jaý joıatyn, ne ólim, ne ómir qııan-keskide elimniń aldyndaǵy azamattyq paryzyma berik bola bildim. Qanshama qarýlastarym qaza tapty. Jap-jas beıneleri, júrek jutqan erlik qımyldary kóz aldymnan ketpeıdi, – degen aqsaqalǵa sol bir soǵysty eske alýdyń ózi ońaıǵa soqpastaı ekenin janarlaryna jas irkilip otyrýy sezdirdi.
Ofıserlerdiń buıryǵyn buljytpaı oryndaýymen ǵana emes, keıbiri oqqa ushqan qysylshań shaqtarda ornyn joqtatpaý qabiletimen kózge túsýshi qatardaǵy zeńbirekshi Kúsenov jaýyngerlik jolyna Batys maıdanynyń kishi komandırler daıarlaıtyn kýrsyna jiberilip, oqýy úlken ózgeris jasaıdy. Osynda biliktilik pen sheberlik jetildirip júrgende birinshi «Qyzyl Juldyz» ordeni keýdesine taǵylady. Bul 1941-1942-jyldardaǵy asa mańyzdy aıqastardaǵy erligi úshin berilgenin qart, ásirese, qatty qurmet tutady.
Maıdanǵa kishi leıtenant ári ordendi bolyp oralǵan, talaı synaqta shyńdalǵan, qaıraty qaıralǵan jigittiń 10-shy gvardııalyq armııa quramyndaǵy 225-shi gvardııalyq atqyshtar polkynyń mınomet batareıasynyń vzvod komandıri bolyp taǵaıyndalýy maıdandyq ómirindegi eleýli beleske aınalady. Smolensk, Brıansk, Rıga qalalaryn, Baltyq boıyndaǵy elderdi azat etýdegi jeke basynyń erlik áreketteri men komandırlik uıymdastyrýshylyǵy joǵary baǵalanyp, ekinshi ret «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalady. Keıinnen atalǵan ordenniń úshinshisi de tósinde jarqyraıdy.
Jeńis kúnin aldyńǵy shepte, aǵa leıtenant sheninde qarsy alǵan aýyldaǵy keshegi esepshi, endi bildeı bir jas ofıser áskerı qyzmetinen qol úze qoımaı, týǵan eliniń shekarasynda – Ashǵabadta, keıin Germanııada 1946 jylǵa deıin zeńbirekshiler bólimshesin basqarady. Sol jyldyń aıaǵynda 7 jylǵa sozylǵan jaýyngerlik joldy aıaqtap, beıbit kúndegi qyzmetin de áskerılik tártiptegi býynmen jalǵastyryp, órt sóndirý isine arnaıdy. Osy salada 40 jyl taban aýdarmastan etken minsiz eńbek izbasarlaryna úlgi. Saltanatty jıyndarda ıyǵynda polkovnıktiń úsh juldyzshasy aıshyqtalǵan 100-degi qarııaǵa túregelip qol shapalaqtanyp jatýy soǵan aıǵaq.
Sabyrǵalı atanyń keýdesinde joǵaryda ataǵanymyzdaı, úsh « Qyzyl Juldyz» ordenimen birge, I dárejeli «Uly Otan soǵysy» ordeni, «Máskeýdi qorǵaǵany úshin», «Jaýyngerlik erligi úshin», «1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda Germanııany jeńgeni úshin» medaldary jarqyraıdy. Qurmetti demalysqa shyqqanǵa deıingi uzaq jyldaǵy adal qyzmeti úshin alǵan marapattary jáne qanshama.
Shańyraǵy bıiktigine, urpaǵy shattyǵyna da qýanyshy mol. Tórt qyzynyń bári óz ortasyna ónegeli jandar. Kúláshi men Ásııasy ǵylym kandıdattary. Álııasy Astanany ásemdeýshi qurylys ınjeneri. Sarasy «Nur Otan» partııasy oblystyq fılıalynyń qyzmetkeri. О́mirden erte qaıtqan jan jary Gúlbarshyn ekeýinen órbigen 9 nemeresi men 13 shóberesi osyndaılyq babalary baryn, ortalarynda ekenin maqtanysh tutady. Bul kúnde Saranyń aıaly qamqorlyǵyndaǵy qarııa Jaratýshynyń syılaǵan jasyna, taǵdyr baqytyna táýbe etedi. «Búgingi armanym – arǵy dúnıege attanǵansha parasattan aıyrylmaı, urpaqtaryma aqyldy ata, qasıetti baba bola bilýden aınymaý», deıdi abyz qart. 100-degi kisiniń bul bilikti sózine ne qosarsyz.
Aıqyn NESIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
QARAǴANDY.
