– Erlan Esenáliuly, geologııalyq barlaýdy tıimdi júrgizý boıynsha qandaı mańyzdy jumystar atqarylyp jatyr?
– Birinshi kezekte perspektıvalardy anyqtaý jáne geologııalyq barlaý jumystaryn jolǵa qoıý úshin barlyq geologııalyq aqparatqa keshendi taldaý júrgizý, zańnamalyq bazany jáne jer qoınaýyn memlekettik geologııalyq zertteýge qoıylatyn nusqaýlyq talaptardy qaıta qaraý, sondaı-aq aýmaqty kartaǵa túsirýdiń jańa ádisterine kóshý josparlanyp otyr. Byltyr Geologııa komıteti stratıgrafııalyq jáne petrografııalyq kodekster ázirlegen. Bul – geologııalyq kartalardy biriktirý jáne olardyń sapasyn jaqsartý qadamdarynyń biri. Al kodekster búkil eldiń geologııasy týraly birtutas túsinik beredi. Ekinshiden, aqparattyq tehnologııalardy engizip, salany sıfrlandyrsaq deımiz. Qazir 56 myńnan astam geologııalyq esepter saqtalatyn «Kaznedra» platformasy jumys isteıdi.
Úshinshi mindet – geologııa salasyndaǵy ǵylymı jáne kadrlyq resýrstardy odan ári damytý. Ǵylymı mekemelerdi geologııalyq barlaýǵa tartpaı, jer qoınaýyn zertteý boıynsha jumystyń tıimdiligin arttyrý múmkin emes. Bizge kreatıvti jáne jas geologter qajet. Tórtinshi mindet – geologııalyq salanyń ınfraqurylymyn damytý. Búgingi jer qoınaýyn zertteý buryn alynǵan málimetterge negizdelgen. Tarıhı aqparatty taldaýsyz bizge jańa ken oryndaryn tabý qıynǵa soǵady. Osy oraıda Astanada jer qoınaýy týraly zamanaýı derekter qoımasyn salý josparlandy.
– Mıneraldyq-shıkizat bazasy qazir qandaı deńgeıde?
– Memlekettik balansta 9 myńnan astam ken orny bar, onyń ishinde 348 kómirsýtegi ken orny, 958 qatty paıdaly qazbalar ken orny, 3 331 keń taralǵan paıdaly qazba ken orny jáne 4 540-qa jýyq jerasty sý ken orny bar. Altyn 2,3 myń tonnadan asady, munaı – 4 402 mln tonnaǵa jýyq, bos gaz – 1675,5 mlrd tekshe metrge jýyq, erigen gaz – 2135,3 mlrd tekshe metrden asady, kómir – 28,9 mlrd tonnadan astam, hrom – 315,9 mln tonna, qorǵasyn – 14,4 mln tonna, ýran – 988,4 myń tonna, mys – 36,5 mln tonna, marganes – 651,4 mln tonna, alıýmınıı (boksıt) – 279,9 mln tonna, temir – 19,8 mlrd tonna, myrysh – 28,7 mln tonna.
– Geologııalyq aqparatqa ashyq qoljetimdilik degenimiz barlyq geologııalyq materıal tegin degen sóz be?
– Qupııa aqparatty qospaǵanda, geologııalyq materıaldar Ulttyq geologııalyq qyzmettiń geologııalyq qorlarynda qoljetimdi, biraq olar tegin berilmeıdi. Geologııalyq qorlardy kútip ustaý jáne olarǵa qyzmet kórsetý ádette memleket nemese jer qoınaýyn paıdalanýshylar esebinen júzege asyrylatyn qarjylandyrýdy talap etedi. Búginde geologııalyq aqparat berýge qyzmet kórsetý jumystary úshin ádette jer qoınaýyn paıdalanýshylar
tóleıdi.
– Ulttyq geologııalyq qyzmet týraly tolyǵyraq aıtyp berseńizshi. Ony qurýdyń maqsaty qandaı?
– Memleket basshysynyń Joldaýyn iske asyrý maqsatynda 2022 jylǵy 15 maýsymda RGAO «Qazgeoaqparat» JShS bazasynda «Ulttyq geologııalyq qyzmet» AQ quryldy. Jumysymyzdyń maqsatynyń biri – geologııalyq aqparatty saqtap qana qoımaı, jer qoınaýyn memlekettik geologııalyq zertteýdiń ǵylymı negizdemesi úshin beıindi joǵary oqý oryndarymen yntymaqtasatyn quzyrettilik ortalyǵyna aınaldyrý. Ulttyq geologııalyq qyzmet ǵylymı uıymdarmen jáne geologııa komıtetimen birlesip jer qoınaýyn memlekettik geologııalyq zertteý baǵdarlamalary men strategııalaryn ázirleıdi dep josparlanyp otyr. Onyń kásibıligi men daǵdylaryn arttyrý úshin AQSh, Aýstralııa, Kanada, Ulybrıtanııa, Fransııanyń geologııalyq qyzmetterimen yntymaqtastyq jumystary júrgizilip jatyr. Osy elderdiń tájirıbesin qoldaný elimizdiń myqty geologııalyq qyzmetin qurýǵa múmkindik beredi.
– Qyzylorda oblysynyń 2019–2022 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń keshendi josparyn iske asyrý sheńberinde Aralda seısmıkalyq zertteýler júrgizý týraly tolyǵyraq aıtsańyz?
– Aral basseıni sheginde Qyzylorda oblysynyń 2019–2022 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń keshendi josparyn iske asyrý sheńberinde geofızıkalyq jáne geologııalyq izdenisterdi (2D seısmıkalyq barlaý) paıdalana otyryp, jer qoınaýyn geologııalyq zertteý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr. Zertteý alańdarynyń biri «Zapadnyı» 2500 sharshy shaqyrym aýmaqty qamtıdy.
Seısmıkalyq zertteýler nátıjesinde zertteý profılderi boıyndaǵy jer qyrtysynyń kesindilerin beıneleıtin grafıkalyq keskinder jasalyp, geologııalyq qurylymdar anyqtalady jáne munaı men gazdy qosa alǵanda, paıdaly qazbalardyń ken oryndaryn odan ári barlaý jáne ıgerý úshin perspektıvaly ýchaskeler aıqyndalady. Bul nátıjeler geologııalyq barlaý jáne taý-ken salasyndaǵy qosymsha zertteýler men sheshimder qabyldaý úshin negiz bolyp sanalady.
– Siz jer qoınaýyn geologııalyq zertteýde 1:50 000 masshtabqa kóshý týraly aıttyńyz. 200 000-nan 50 000 masshtabqa ótýdiń qandaı áseri bolady?
– Kartanyń masshtaby kartanyń ár sharshy santımetrine qoljetimdi málimetter sanyna baılanysty. Mysaly, 200 000 masshtabty kartany jasaý úshin derekter shamamen 2 000 metr saıyn, al 50 000 masshtab úshin 500 metr saıyn tańdalady. Bul degenimiz 50 000 masshtabtaǵy kartalar aýdannyń geologııalyq jáne qurylymdyq sıpattamalaryn egjeı-tegjeı kórsetedi jáne ýchaskeniń áleýetin dálirek baǵalaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar Qazaqstan aýmaǵynyń 96%-y geologııalyq zertteýden keıin jasalǵan 200 000 masshtabty kartalarmen aldyn ala qamtylǵanyn eskerý kerek.
– Elimizdiń geologııa salasyna ınvestısııa salýǵa daıyn iri sheteldik kompanııalar bar ma?
– Búgingi tańda jer qoınaýyn paıdalanýǵa jeke ınvestısııalar ósip kele jatyr. Bul bıznestiń perspektıvaly jer qoınaýy ýchaskelerin izdeýge ınvestısııa salýǵa úlken qyzyǵýshylyǵy bar ekenin kórsetedi. Mysaly, ótken jyldyń tamyz jáne jeltoqsan aılarynda ótkizilgen elektrondyq aýksıondarǵa alǵash ret «Riotinto», «Fortescue», «Kratos Resources», «Cove Capital» sııaqty iri sheteldik kompanııalar qatysty. Atalǵan kompanııalar otandyq «Qazaqmys», «ERG Exploration», «Qazgeologııa» sııaqty kompanııalarmen ýchaskelerdi barlaý quqyǵy úshin básekelesti.
Elimizde «RioTinto», «Fortescue», «Arras Minerals» (Tech-tiń 10% úlesi), «East Star Resources», «Pallas Resources» sııaqty sheteldik kompanııalar jumys isteıtinin aıta ketý kerek. Atalǵan kompanııalar barlaýǵa keminde 41 mlrd teńge salýdy josparlap otyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Abaı Aımaǵambet,
«Egemen Qazaqstan»
