Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Sóz bostandyǵyna baıyptylyq kerek
Búginde belgili bir toptyń múddesin eldik murattan bıik qoıatyn áriptesterdiń qatary qylań berip qalatyny bar. Sol úshin eń basty mindetin naryqtyń yǵyna jyǵyp jatqan tusta BAQ-tyń mıssııasyn qaıta qalpyna keltirip, dástúrli jýrnalıstıkany jańǵyrtý ótkir bolyp tur. Qundylyq kúırep, tehnologııa qaryshtap damyǵanymen, órkenıeti kósh alda ketken elderdiń ózinde baspasózden basyn almaıtyndardyń qatary kóp. О́ıtkeni halyq jurttyń jaıy men memlekettik deńgeıdegi máseleni BAQ betinen kóredi.
Belgili jýrnalıst, depýtat Nurtóre Júsip «BAQ básekege qabiletti bolýy úshin baspasózdiń erkindigi qajet» degen edi. Al adamzat basyna túsken synaqtar aqparattyń mańyzdylyǵyn kúnnen-kúnge arttyra tústi. Sebebi shýly oqıǵalardy jarııalaýda «haıpqa» umtylý, jeke materıaldar men qupııa aqparattyń jarııalanýy kásipke syzat túsirip keledi. Sondyqtan kópsózdilikten ada, naqty oıǵa qurylǵan arnada aǵys tabýǵa tıis jýrnalıstıkany jurt ańsaı bastady. Osy oraıda BAQ-nyń belsendi damýy úshin atqarylatyn jumys ta jıiledi. Bul da bolsa, salaǵa tyń serpin berip, jýrnalısterdiń kásibı biliktiligin arttyrýǵa septigin tıgizip te jatyr.
Demokratııalyq saıasatty ustanatyn elderdiń ózi de sóz bostandyǵyna baıyptylyqpen qaraıdy. Sebebi sóz bostandyǵyna erkindik berilgenimen, adamnyń qadir-qasıeti jáne ulttyq qaýipsizdikke kelgende shekteý artyq etpeıdi. Dese de halyqaralyq tájirıbede qoǵamdyq sananyń ózgerýine yqpal etýshi jýrnalısterdiń jumysyn retteýge baǵyttalǵan úsh qural jumys isteıdi. Máselen, Eýropanyń ártúrli elindegi BAQ týraly zańdar quqyqtyq júıelerdegi, mádenı normalardaǵy jáne tarıhı ótkendegi aıyrmashylyqtarǵa baılanysty ártúrli. Degenmen, buqaralyq aqparat quraldaryn retteýge qatysty eýropalyq elderdiń keıbir jalpy qaǵıdattary men standarttary ortaq. Aıtalyq, Eýropa elderiniń kópshiligi sóz bostandyǵyn negizgi quqyq retinde baǵalaıdy. Alaıda bul bostandyqty qorǵaý dárejesi jáne oǵan qoıylǵan shekteýler ártúrli. Keıbir elderde jekkórýshilikke, jala jabýǵa nemese zorlyq-zombylyqqa qatysty qatań normalar qarastyrylady. Sondaı-aq aqparat quraldary úshin menshik quqyǵyn retteıtin erejeler jumys isteıdi. Keıbir elderde monopolııany boldyrmaý jáne medıa ortanyń alýan túrliligin qamtamasyz etý úshin BAQ-na ıelik etýge shekteý qoıylǵan. Jeke ómirdi qorǵaýǵa qatysty baptar da san túrli. Keıbir elderde jaǵymsyz aqparattardan adamnyń jeke ómirin qorǵaý qatań erejemen eskerilse, al endi bir elde jeke aqparatty kelisimsiz jarııalaǵandarǵa arnalǵan jumsaq ereje jumys isteıdi.
Keıingi jyldary Eýropada áleýmettik medıa jáne sıfrlyq platformalardy retteıtin zańdar qarqyndy damyp jatyr. Keıbir elder jalǵan jańalyqtar, ınternettegi jekkórýshilik jáne derekterdi qorǵaý sııaqty máselelerdi sheshý úshin arnaıy erejeler engizýden bir-birin basyp ozýǵa asyq. Al aqparatqa qol jetkizý máselesine kelsek, eýropalyqtardan úırener dúnıe kóp. Sebebi qazir kóp elderde BAQ-tyń aqparatqa qoljetimdiligin arttyrý maqsatynda memlekettik organdardyń esep berýin mindetteıtin normalar qolǵa alyna bastady. Mysaly, kóptegen Eýropa elindegi aqparat bostandyǵy týraly zańdar memlekettik organdardan belgilengen merzimde aqparat berý týraly suraýlarǵa jaýap berýdi talap etedi. Eger resmı organ belgilengen merzimde jaýap bermese, jýrnalıster nemese qoǵam ókilderi qadaǵalaý organyna, ombýdsmenge nemese derekterdi qorǵaý organyna shaǵym túsirip, quqyǵyn qorǵaı alady. Sol úshin Eýropa elderindegi resmı organdar ashyqtyq pen esep berýdi qamtamasyz etýge ózderi múddeli. О́ıtkeni belgilengen merzimde jaýap bermeý memlekettik ınstıtýttarǵa degen senimge nuqsan keltirip, sot úderisteri men qoǵamdyq tekserýge ákelýi múmkin.
Táýelsiz baspasóz – demokratııa negizi
«AQSh-taǵy sóz bostandyǵy men baspasóz bostandyǵyn qamtamasyz etetin zań álemdegi eń erkin BAQ-tyń sanyn arttyrýǵa septigin tıgizip keledi». AQSh Elshiliginiń baspasóz attashesi Krıstofer Sorensen osylaı deıdi. Onyń aıtýynsha, bul aqparat quraldaryna demokratııalyq basqarýdyń mańyzdy quramdas bóligi retinde qyzmet ete otyryp, memlekettik qadaǵalaýdan joǵary táýelsizdikpen áreket etýge múmkindik beredi. Jýrnalıster jańalyqtar jınaýǵa jáne ol úshin qoǵamdyq oryndardy paıdalanýǵa barlyq jaǵynan quqyly. «Erkin, táýelsiz baspasóz – salamatty demokratııanyń negizi. Sebebi naqty aqparat – qoǵamdyq ıgilik. Bul adamdarǵa olardyń ómirin qalyptastyratyn oqıǵalar men kúshterdi túsinýge kómektesetin ıdeıa. Jýrnalıst basqalar baıqamaıtyn máseleler men sheshimderge nazar aýdarady. Sonyń negizinde halyqtyń dúnıetanymyna áser etip, durys kózqaras qalyptastyra alady», deıdi ol.
Bul eldegi zańdar amerıkalyq jýrnalısterdi sot kezinde qupııa derekkózderdi ashý qajettiliginen qorǵaıdy. Sonymen qatar AQSh-tyń quqyqtyq júıesi jýrnalısterge negizsiz zańdy qysymǵa nemese olardyń quqyqtarynyń buzylýyna qarsy turýǵa múmkindik jasap keledi eken. Tipti eldegi kóptegen azamattyq uıym men kásibı top jýrnalısterge belsendi qoldaý kórsetip, quqyqtaryn qorǵaıdy. Mysaly, 1967 jyldan bastap eldegi «Aqparat bostandyǵy týraly» zań jurtshylyqqa kez kelgen federaldy agenttikten jazbalarǵa qoljetimdilikti talap etý quqyǵyn berdi. Bul kóbinese azamattardy óz úkimeti týraly habardar etetin zań retinde sıpattalady. Federaldy agenttikter zań sheńberinde suralǵan kez kelgen aqparatty, eger ol jeke ómirge qol suǵylmaýshylyq, ulttyq qaýipsizdik jáne quqyq qorǵaý organdary sııaqty múddelerdi qorǵaıtyn 9 ereksheliktiń birine jatpasa, ashýǵa mindetti. Tipti zań agenttikterden aqparattyń belgili bir sanattaryn, sonyń ishinde jıi suralatyn jazbalardy ınternette belsendi túrde ornalastyrýdy talap etedi. Bul AQSh-tyń medıa landshafty óziniń kúshti quqyqtyq qorǵanysymen, senimdi ınstıtýsıonaldyq qoldaýymen jáne baspasóz bostandyǵyn baǵalaıtyn, qoldaıtyn mádenıetimen sıpattalady. Bul elementter buqaralyq aqparat quraldarynyń azamattardy naqty aqparatpen qamtamasyz etýge, úkimetter men ınstıtýttardy jaýapkershilikke tartýǵa jáne qoǵamdyq dıalogti damytýǵa qabiletti demokratııalyq qoǵamǵa bastaıtynyn baıqaýǵa bolady.
Aqparat – qýatty qural
Ázerbaıjanda da BAQ ókilderiniń erkin qyzmeti úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Olardyń quqyǵy men bostandyqtary tolyq kólemde qamtamasyz etilgendikten, qandaı da bir qysymǵa ushyramaıdy. Ázerbaıjan halqynyń ult kóshbasshysy Geıdar Álıevten bastalǵan BAQ jumysyn qoldaý men baǵalaý qazirgi Prezıdent Ilham Álıevtiń tusynda da turaqty nazarda tur. Osy kúni eldegi aqparat quraldary jahandyq aqparattyq jeliniń bir bóligine aınaldy.
2021 jylǵy «Medıa týraly» zańǵa sáıkes Ázerbaıjanda buqaralyq aqparat erkin. BAQ salasyndaǵy memlekettik senzýraǵa, sondaı-aq osy maqsatta memlekettik organdardy nemese laýazymdardy qurýǵa, qarjylandyrýǵa tyıym salynady.
Qazaqstandaǵy Ázerbaıjan elshiliginiń attashesi Narmın Gýseınovanyń aıtýynsha, BAQ-tyń barlyq aqparatty zańdy túrde izdeý, alý, daıyndaý, berý, óndirý jáne taratý quqyǵyna memleket kepildik beredi. Sondaı-aq jýrnalıster táýelsizdikke, jeke basyna qol suǵylmaýshylyqqa, ózderiniń kásibı mindetterin oryndaý kezinde ar-namysy men qadir-qasıetin qorǵaýǵa quqyly. Eń mańyzdysy, jýrnalısterdiń kásibı qyzmetine zańsyz aralasýǵa jol berilmeıdi.
Budan basqa, jýrnalısterdiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý úshin tıisti sharalar júıeli túrde qabyldanyp otyrady. Ázerbaıjanda 2016 jyldan bastap jýrnalısterge jeńildetilgen ıpotekalyq nesıe beriledi. Al gazetter men saıttar salyqtan bosatylǵan. Onyń ishinde jarnamadan túsken kirister, sondaı-aq tıisti memlekettik mekeme medıa usynatyn materıaldyq kómek salyqtan bosatylýǵa tıis. Sonymen qatar medıa sýbektileri shyǵaratyn medıa-ónimdi usynýda qosymsha qun salyǵy joq.
Antalııa Jýrnalıster qaýymdastyǵynyń prezıdenti Idrıs Tashtyń paıymdaýynsha, qazir túrik baspasózine shuǵyl túrde jýrnalıst mamandyǵyn retteıtin zań qajet. Mundaı zań bolmasa, qalaǵan adam bilimi men biliktiligine qaramastan «men jýrnalıspin» deýge ákeledi. Al jýrnalıstıka salasyndaǵy burmalanǵan jaǵdaıdy joıý úshin qazirgi jaǵdaılar eskerile otyryp, bul kásippen kim aınalysa alatynyn retteıtin qujat aýadaı qajet. Sebebi qazir medıa sektordaǵy quqyqtyq retteýdiń bolmaýy, baspasóz bostandyǵy, oqytylǵan kadrlardyń jetispeýshiligi, tehnıkalyq ınfraqurylym, jumyspen qamtý sııaqty problemalar aldydan shyǵa bermek.
Aqparat – qýatty qural. Keshe osylaı degen Prezıdent «Azamattardy adastyratyn aqparatqa jol berýge bolmaıdy. Sóz bostandyǵy – eldegi ár bastamany synaý degen sóz emes» ekenin qadap aıtty. Demek jýrnalıstıkanyń bedeli sóz bostandyǵynan emes, aqparat alýdaǵy qoljetimdilikke kelip tireledi. О́kinishke qaraı, bılik ókilderiniń tilshilerge tiksine qaraýy qalam ustaǵan qaýymnyń qajetinshe jaýap alý múmkindigin shektep keledi. Jyldar boıy qalyptasqan osy praktıkanyń irgesi sógilse, el jýrnalıstıkasynyń eńsesi tiktelip, qoǵamdaǵy bedeli aıqyndalar edi. Jaqynda ǵana qabyldanǵan «Mass-medıa týraly» zań da jýrnalısterge qosymsha quqyqtyq kepildikter belgilep, erekshe mártebe berýdi qarastyrady. Jýrnalıstiń quqyǵy men bostandyqtarynyń qorǵalýyn, olardyń aqparat izdeý, suratý, alý jáne taratýdaǵy qoljetimdiligin arttyrýǵa septigin tıgizse, otandyq jýrnalıstıka ozyq degen elderdegi áriptesterdiń aldyn oraıtyn kún de alys emes.
