– Madııar myrza, bıyl Qazaqstan men Saýd Arabııasynyń dıplomatııalyq qarym-qatynas qurǵanyna 30 jyl tolyp otyr. Sizdiń on jylǵa jýyq Koroldikte qyzmet etkenińizdi bilemiz. Jalpy, eki el arasyndaǵy baılanys qandaı baǵyttardy qamtıdy?
– Eske sala ketelik, 1994 jyly eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas resmı túrde ornaǵan. Saýd Arabııasy degen kezde bizdiń oıymyzǵa birden Islam dininiń qasıetti mekenderi – Mekke-Mádına túsedi. Tarıhymyz da tereńge jaıylǵan. Qazaqstan men Saýd Arabııasy arasyndaǵy túrli baǵyttaǵy strategııalyq qarym-qatynastardyń damý kókjıegi keńeıýde. Oǵan bir ǵana mysal – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń sapary.
Prezıdent Koroldikke sońǵy eki jyldyń ishinde eki ret saparmen baryp qaıtty. Saýd tarapymen nátıjeli kelissózder ótti. О́z kezeginde patsha úkimeti Memleket basshysyn jyly shyraımen qabyldady.
Jalpy, 30 jylda kóp nárse ózgerdi. 2007 jyldyń sáýir aıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Saýd Arabııasyndaǵy elshiligine konsýl laýazymyna taǵaıyndaldym. Sol aımaqta júrip, dıplomatııalyq qyzmetim shyńdaldy. Parsy shyǵanaǵyndaǵy alty memlekette, atap aıtsaq, Saýd Arabııasy, Birikken Arab Ámirlikteri, Kýveıt, Bahreın, Qatar, Oman boıynsha dıplomatııalyq ókildigimiz tek Er-Rııadta ǵana boldy. Al 2007 jyldyń aıaǵyna qaraı Ábý Dabıde, Birikken Arab Ámirlikterinde elshiligimiz ashyldy. Biz Er-Rııadtan qalǵan tórt memlekettegi qyzmetimizdi úılestirip otyrdyq. Qazaqstannyń sol kezdegi elshisi Qaırat Lama Sharıf tórt elde atqarýshy elshi boldy.
Alǵashqy dıplomatııalyq issaparym Er-Rııadtan bastalsa, ekinshi uzaqmerzimdi qyzmetim Jıdda qalasynda Qazaqstannyń konsýldyq mekemesin basqarýmen ulasty. Eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq, ınvestısııalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý boıynsha qarqyndy jumys istedik. Jıdda negizinen port jaǵasyndaǵy qala. Sondyqtan búkil Azııa men Afrıkadan kemeler osy shaharǵa keledi. Osylaısha, búkil Arab túbeginen taýar Eýropa, TMD jáne basqa óńirlerge qaraı jol tartady. Demek saýda-ekonomıkalyq másele óte kúrdeli aımaq. Statıstıkalyq derek keltirsem, álemdegi búkil kommersııalyq keme qozǵalysynyń 30 paıyzǵa jýyǵyn osy port qamtamasyz etedi.
«Musylman áleminiń BUU-sy» sanalatyn Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń shtab páteri de osynda ornalasqan. Oǵan 56 memleket múshe. Konsýldyq janynan Qazaqstannyń bul uıymdaǵy Turaqty ókildiginiń qyzmetine de belsendi atsalystyq. Uıym aıasynda elimizdiń bastamalaryn ilgeriletýde tıisti jumystardy júıeli úılestirdik. Budan bólek, Mekke-Mádınaǵa keletin Qazaqstan qajylarynyń jumysy taǵy bar. Jalpy alǵanda, dıplomatııalyq mansabymnyń eń mańyzdy kezeńi, ıaǵnı 10 jylǵa jýyq ýaqytym osy Saýd Arabııasynda ótti.
– Sizdiń qazaqtan shyqqan tuńǵysh kásibı dıplomat Názir Tórequlovtyń urpaǵy ekenińizdi bilemiz. Jalpy, áýletińizde arǵy atańyz týraly qandaı estelikter saqtalǵan?
– Názir Tórequlov – Alashtyń kórnekti qaıratkeri, qazaqtan shyqqan tuńǵysh dıplomat. Názir babam týraly marqum Ybyraı atamnan kóp estidim. Atam Ońtústik Qazaqstan oblysynda aýyl sharýashylyǵy salasynda jaýapty qyzmet atqarǵan. Atam zeınetkerlikke shyqqan soń Kúlásh apam ekeýi 1993 jyly Mekkege Qazaqstannan alǵashqy barǵan qajylardyń qatarynda boldy.
Zeınet demalysyna shyqqan Ybyraı atam birde aǵaıyn-týystardy aralap júrip, Ońtústiktegi Sozaq aýdanyna barady. Onda Aqsaqtóre degen aqsaqalmen tildesedi. Ol kisi: «Ońtústik óńirden shyqqan, qazaqtyń ultjandy azamaty Názir Tórequlov. 1937 jyly repressııaǵa ushyrap, aty shyqpaı qaldy. Osy Názir babańnyń atyn shyǵarýǵa atsalyssań edi» dep amanattap ketken. Sóıtip, Ybyraı atam oılana kele, aǵaıyndardyń demeýimen Názir Tórequlov atyndaǵy halyqaralyq qor quryp, sol qordyń aıasynda Názir babamyzdyń atyn shyǵarý úshin jumystandy.
Birinshiden, ol kisiniń týyp-ósken jeri Syr boıyndaǵy Qandóz aýlynan aqparattar izdestirilip, ómirbaıany jazyldy. Názirdiń ákesi maqta saýdasymen aınalysqan. Sonymen Qoqanǵa kóship, balasyn kommersııalyq ýchılıshede oqytqan. Bilim-biligimen Názir Tórequlov Máskeýge deıin baryp oqyp-toqyǵan. Meniń atam sol kisiniń ómir súrgen jerlerin zerttep, tabany tıgen aýmaqtardy aralap, ekspedısııa jasaýdy uıǵardy. Osylaısha, Qoqan, Tashkent, Máskeý, Jıdda, Er-Rııad, Sankt-Peterborǵa bardy. Men sol tusta 14 jasta edim. Qolyma beınekameramdy alyp, atammen muraǵattardy aqtaryp, qujattarmen tanystyq. Biraz tarıhshylarmen kezdesip, atama serik boldym. Esimde qalǵany – Tashkentke barǵan saparymyzda Alash qaıratkerleriniń biri Sanjar Asfandııarovtyń ulynyń úıine barǵanymyz. Basqosýda tyń estelikter aıtyldy. Bárin taspaǵa bastym.
Sol kezeńde Názir Tórequlov ishki saıasatta júrdi. Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly syndy Alash qaıratkerlerimen qazaq álipbıinen bastap biraz qoǵamdyq-saıası máselelerdi rettestirýge atsalysqan. Keıin eńbek jolymen Saýdııaǵa jol tartty. Atam da Saýdııaǵa izdenip, keminde on ret barǵan bolýy kerek. Ol jaqta qart arabtar «Keńes úkimetinen kelgen bir elshi boldy. Ol jaqsy qarym-qatynas ornatyp, eki elge septigin tıgizdi» dep eske alǵan. Bul sózder atamnyń izdenisti toqtatpaı, jalǵastyrýyna túrtki boldy. Maǵan da «Balam, sen Názir babańnyń jolyn qýyp, dıplomat bolýyń kerek» deıtin.
Shyny kerek, memlekettik qyzmetke, onyń ishinde Syrtqy ister mınıstrligi júıesinen Saýd Arabııasyndaǵy dıplomatııalyq jumysyn bastaý týraly usynystyń túskeni peshenemizge jazylǵan taǵdyr dep qabyldadym da, «bul qaıyrly qyzmet bolady» dep ishteı sendim. Birden kelisip, abyroımen atqardyq. Bul jas maman retinde maǵan baǵyt-baǵdar siltegen úzeńgiles áriptester men aǵa dıplomattardyń da úlesi.
Búginde Názir Tórequlov atyndaǵy halyqaralyq qor áli jumysyn jalǵastyryp keledi. Syrtqy ister mınıstrliginde Názir Tórequlov atyndaǵy vedomstvolyq medal da bar. Qordyń uıytqy bolýymen elimizdiń qalalary men aýdandarynda Názir Tórequlov atyndaǵy mektepter ashyldy. Almaty, Shymkent, Astana jáne basqa da qalalar men aýdandarda birtýar tulǵa atyna kósheler berildi.
Jalpy, Názir Tórequlovtyń aýmaqtyq tutastyǵymyzdy saqtaýda da eńbegi orasan zor. Batys Qazaqstannyń qazirgi shekarasyn saqtap qalýyna birden-bir sebepker bolǵan Názir Tórequlov dep aıtady. О́ıtkeni ol kezde biraz jer Túrikmenstanǵa ótip ketýi múmkin edi. Saýd Arabııasy da Názir Tórequlovty úlken tulǵa retinde qurmetteıdi.
Atam Názir Tórequlovtyń jalǵyz qyzyn kóp izdedi. Áıeli orys edi, uly erte jasta shetinep ketken. Ánel Názirqyzyn tabý ońaı bolmady. Ybyraı atam reseılik ortalyq telearnadaǵy «Kút meni» («Jdı menıa») baǵdarlamasyna da qatysty, nátıje bolmady. Biraq bir aıta keterligi, Saýdııaǵa, qatelespesem, sol 1999 jyly kezekti bir barǵan saparynda Er-Rııad qalasynda Reseı jáne TMD elderin zertteıtin ınstıtýttyń basshysy, doktor Madjıd at-Týrkı esimdi saýd azamatymen tanysyp, áńgime barysynda Ánel apamyzdyń Máskeýdegi mekenjaıyn sol kisiden bilip, Názir týraly Saýdııanyń muraǵattaryndaǵy tyń derekterge qol jetkizgen bolatyn. Keıin atam Saýdııadan tikeleı Máskeýge ushyp baryp, babamyzdyń jalǵyz qyzymen júzdesken-di.
– Qazir Saýd Arabııasynda tarıhı tulǵa retinde Názir Tórequlovty bile me? Bir jazbalarda Saýd Arabııasynyń koroli Ábdilázız Názir Tórequlov atylǵan soń, KSRO-men dıplomatııalyq baılanysyn múldem úzip, «Mundaı jaqsy adamdardy atqan eldiń bolashaǵy joq» delingen. Bul salqyndyq 90-jyldarǵa deıin jalǵasqan...
– Saýd Arabııasynyń táýelsizdigin keńes ókimeti alǵashqylardyń biri bolyp moıyndady. Ol zamanda bul eldiń «Hıdjaz jáne Nejd patshalyǵy» degen resmı ataýy boldy. Sodan keıin Mekke-Mádınany qosyp alǵan. Negizi Osman ımperııasynan keıin egemendi el dep tanyǵan keńes ókimeti bolǵanyn arabtar jaqsy biledi. Názir Tórequlovtyń ómirbaıanyna úńilsek, Saýd Arabııasyndaǵy qyzmetinde áıeli Nına Aleksandrovnanyń úlesi bar. Máselen, ol kisiniń medısınalyq bilimi Saýd patshalyǵyndaǵy eń alǵashqy emhananyń ashylýyna sebepshi bolǵan. Máskeýden feldsherlerdi aldyrtyp, áıelder men balalarǵa arnaıy emhana ashqan. Muny arabtardyń ózderi de únemi aıtyp júredi. Odan qaldy, Názirdiń Máskeýge jazǵan hattarymen bul ıgi is dáleldengen.
Ekinshiden, dıplomat keńes odaǵy men Saýd Arabııasy arasynda «Munaı-jaǵarmaı kelisimshartyna» qol qoıýǵa septigin tıgizgen. Keńes úkimeti ónimdi Saýdııaǵa satqan. Esterińizde bolsa, munaı bul elde tek 50-60 jyldan keıin tabyldy.
Úshinshiden, avtomattandyrylǵan baılanys júıesin syıǵa tartty. Keńestik baılanysshylar kelip, sol kezdegi korol Ábdilázızdiń saraıyna telefon symyn ornatqan. Elshi Názir sol zamanǵy úzdik tehnologııany engizip, óz rezıdensııasynan Korol Ábdilázızben tikeleı habarlasyp turdy. Bul dıplomattyń eki el qarym-qatynastaryn jańa deńgeıge shyǵarǵanyn kórsetedi. Munyń bári dıplomat Názirdiń Máskeýdegi Kalınınge jazǵan hattarymen rastalǵan.
О́tken ǵasyrdyń 30-jyldary keńes úkimetinen Caýdııaǵa kelgen eki elshi bolǵan. Bireýi – Názir Tórequlov, ekinshisi – bashqurt ultynan shyqqan Hákimov. Árıne, ol kezeńde amerıkalyq, parsy, túrik elshileri de bolǵan. Biraq arabtar Názirdi «Búkil elshilerdiń aqsaqaly» dep ataǵan. Mine, Názir sondaı deńgeıge kóterilgen. Al Korol Ábdilázızdiń uly hanzada Feısal o zamanda Syrtqy ister mınıstri bolatyn. Tarıhı sýretterdi kórseńiz, Feısal men Názirdiń jaqsy qarym-qatynasta bolǵanyn baıqaısyz. Osylaısha, babamyz qasıetti Saýd topyraǵynda 8 jyl aıanbaı qyzmet etken.
– Siz Saýd Arabııasynyń muraǵatynan atańyzdyń tipti NKVD muraǵatynda saqtalmaǵan tyń sýretterdi taýypsyz. Sýretterdi sóıletsek...
– 2007 jyly Caýd Arabııasyna alǵashqy dıplomatııalyq qyzmetpen barǵanymda eki el arasynda túrli salada saparlar boldy. Mádenı kúnderdi ótkizý boıynsha ýaǵdalastyq. Er-Rııadta Feısal patsha atyndaǵy Ulttyq mádenı zertteý ortalyǵy bar. Men sol kezde keńes úkimeti men Saýd Arabııasy arasyndaǵy qarym-qatynastardyń tarıhy túsirilgen fotolaryn kórýge múmkindik aldym. 10 myńnan asa fotomuraǵat sıfrlanǵan eken. Kompıýterden sýretterdi qarap otyrǵanymda, bes sýret kózime ottaı basyldy. Olardyń ishindegi tek bir foto NKVD-nyń, KGB-nyń fotomuraǵatynda bolǵan eken. Biraq qalǵan tórt sýret esh jerde jarııalanbaǵan. Tek arabtardyń fotomuraǵatynda saqtalypty. Shamasy, Saýdııanyń fotografy túsirgen. Al jiberilgen jalǵyz sýrettiń ózin Názir Máskeýge, Syrtqy ister mınıstrine esep berý kezinde usynǵan bolýy múmkin.
Qalǵan tarıhı tórt sýretti kórip otyryp, Názir babamyz qasymyzda júrgendeı erekshe áser alyp, kózime jas keldi. Sol sýretterdi «Egemen Qazaqstan» gazetine usyndym. Olardyń buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan tarıhı jádiger ekenin aıttym. Sýrette Názirdiń Feısal hanzadanyń janynda turǵany da úlken abyroı. Sheteldik elshilerdiń arasynda ózin qalaı ustap turǵany, taq muragerine qanshalyqty jaqyn ekendigi osy sýretten-aq baıqalyp tur.
– Keıingi jyldary Saýd Arabııasy qatań konservatızm qaǵıdattaryn jumsartyp jatqandaı kórinedi. Taq murageri Muhammed ben Salmanmen tanys dıplomat retinde bul ózgeriske ne sebep dep oılaısyz? Jas monarhtar el bolashaǵyn qalaı kóredi?
– Bul suraǵyńyzǵa jaýap retinde dıplomatııalyq qyzmette Er-Rııadta júrgende bolǵan qyzyq oqıǵany aıtqym kelip otyr. 2009 jyly Qazaqstannyń shaqyrýymen hanzada Sultan ben Salman elimizge keldi. Biz saparyn uıymdastyrýǵa belsene atsalystyq. Patsha áýletinen bolǵan soń, mundaı saparǵa óte joǵary mán beriledi. Issapar qazan aıynda ótip, men ol kisiniń qasynda ilesip júrdim. Astanada ótken Birikken Ulttar Uıymynyń janyndaǵy Dúnıejúzilik týrıstik uıymy Bas Assambleıasynyń jıynyna da qatysty. Sebebi hanzada Sultan Saýd Arabııasynyń Týrızm jáne kóne muraǵattar agenttiginiń tóraǵasy bolatyn. Jalpy, arabtardyń psıhologııasy, mentalıteti basqasha ǵoı. Elordany aralatyp, tumsa tabıǵatymen kóz súrindiretin Býrabaıdy kórsettik. Sol kúni keshki asta hanzada tarıh týraly suraı bastady. Men babam Názir Tórequlov týraly keńinen aıtyp berdim. Ol Názir Tórequlov týraly estip, tań qaldy.
Sóıtip, Qazaqstannan Er-Rııadqa qaıttyq. Bir kúni hanzadanyń kómekshisi maǵan habarlasady. Aty Zaıd ál-Zaıd ekeni áli esimde. «Hanzada sizben taǵy bir ret kezdeskisi kelip jatyr» deıdi. Sóıtse ol Qazaqstannan kelgen boıda ákesimen bir dastarqan basynda otyryp, saparyn aıta kele, 1928–1935 jyldar aralyǵynda elshi bolǵan Názir Tórequlov týraly áńgimeleıdi. Ákesi, qazirgi patsha Salman ben Ábdilázız Ál Saýd jalt qarap, keńes úkimeti elshilerin biletinin aıtyp, Qazaqstan konsýlymen kezdeseıik dep usynys tastapty. Sodan kómekshisi birden maǵan habarlasqan eken. Elshige osy aqparatty jetkizgenimde, Patsha áýletiniń joǵary ókilimen bolatyn júzdesýge tyńǵylyqty daıyndyqpen barǵanyń jón dedi. Alaıda hanzada ýaqytynyń tyǵyzdyǵy, bir jaǵynan ózimniń jumystaryma baılanysty is-saparlarǵa oraı patsha Salman ben Ábdilázızben kezdese almadyq. Biraq men «Názir fenomenin» ishteı sezdim. Názirdi este saqtaǵan, biletin patsha áýletinen shyqqan adamdar da bar ekenine tánti boldym.
«Názir fenomenimen» áli de eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń kókjıegin kóterýge, strategııalyq áriptestikti odan ári nyǵaıtýǵa bolady. Qazirgi Taq murageri, negizgi bılikti basqaryp otyrǵan Muhammed ben Salman osy eldiń negizin qalaýshy Ábdilázız Ál Saýdtyń nemeresi. Monarhııalyq elde, Saýd Arabııasynda bılik ákeden balaǵa emes, baýyrdan-baýyrǵa nemese aǵasynan inisine beriledi. Korol Salman taqqa otyrǵannan keıin bılikke kelý sharttaryn ózgertip, tikeleı joldy tańdap, bılik tuǵyryn osy balasyna berýdi uıǵardy.
Qazir Saýd Arabııasynyń kelbeti basqasha. Men 2017 jyly Jıdda qalasyndaǵy dıplomatııalyq qyzmetimdi aıaqtaǵan tusta hanzada Muhammed ben Salman Taq muragerlikke ótip, reformalardy endi bastaǵan edi. Ádette, monarhııalyq elderde konservatızm basym, patsha jas bolǵasyn agressıvti saıasat júrgizýde. Memlekettiń qazirgi damýynda osy hanzada Muhammed ben Salmannyń úlesi zor, abyroı-bedeli de joǵary. 25-30 jastaǵy azamattar Taq murageriniń bastamalaryn qatty qoldaıdy. Árıne, men Názirdiń urpaǵy retinde Saýd Arabııasynyń negizin qalaýshy Ábdilázız Ál Saýdtyń nemeresi Muhammed ben Salmanmen áli de qyzmet babynda kezdesip, eki el damýyna úles qosamyn dep úmittenemin.
– Keıingi kezde Saýd Arabııasynyń bilim men ǵylym salasyndaǵy jetistikteri jıi aıtylyp júr. Buǵan qosa, jasandy ıntellekt pen aqparattyq tehnologııalardy osy aǵartýshylyq salada sátti iske asyp jatqanyn da aıta ketý kerek. Bul baǵyttaǵy Koroldiktiń tájirıbesimen bólisseńiz.
– Saýd Arabııasy keıingi jyldary bilim men ǵylymdy damytýda aıtarlyqtaı jetistikterge jetti. Ásirese Taq murageri Muhammed ben Salmannyń «MiSK Foundation» aıasynda belsendi túrde iske asyryp jatqan túrli jobalardy atap aıtsaq bolady. Osy sekildi bastamalar eldegi jastar arasyndaǵy bilim alý sapasyn arttyrýǵa jáne jas ǵalymdardyń ınnovasııalar men zertteý mádenıetin qalyptastyrýǵa úlken áserin tıgizip otyr.
Buǵan qosa, Korol Ábdilázız atyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııa qalashyǵy (KACST), Korol Abdýlla atyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııa ýnıversıteti (KAUST), Korol Feısal atyndaǵy Islam zertteý ortalyǵy sııaqty bilim ordalary qyzmeti Koroldikti álemdik deńgeıdegi Zertteý jáne ınnovasııalyq habqa aınaldyrdy desek artyq bolmas. Osy hab arqyly Saýd Arabııasy ózin jahandyq ǵylymı zertteýlerge eleýli úles qosatyn el retinde kórsetip keledi. Elimizge de bilim berý júıesi men ǵylymı zertteýlerde jasandy ıntellekt pen álemniń ozyq fınteh tehnologııalaryn paıdalanýda Eýrazııa keńistiginde kóshbasshy memleket retinde óz tájirıbesimen bólisýge, sondaı-aq Saýd Arabııasymen osy baǵytta ózara árekettestik arqyly eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtýǵa sep bolary anyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimeleskender –
Kámshat TASBOLAT,
jýrnalıst,
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
