Sý – bereke bastaýy

Toqsan paıyz tolyp tur

Kóktemde qoıma sýǵa tolmasa, kúzde qamba dánge tolmaıdy. Sý – eń birinshi aýyzsýǵa, ekinshi egistikke qatysty másele ekeni eki bastan túsinikti jaıt. «Altyn-kúmis tas eken, arpa, bıdaı as eken» demekshi, qazir sýdyń baǵasy altynyń men munaıyńnan baǵaly bolmasa, arzan dúnıe emes. Ondaı baǵaly qordyń seıfi – elimizdegi sý qoımalary. Bógender, toǵandar jáne ózen, kólder de sol qatarda. Bıyl qoımamyz qutqa toly. Jalpy ortasha eseppen elimizdegi sý qoımalary toqsan paıyz tolyp tur deýge bolady.

Máselen, Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń maýsym aıynyń sońyndaǵy deregine súıensek, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy tórt iri sý qoımasy 91%, Aqmola oblysyndaǵy eki iri sý qoımasy 97,4%, Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy 2 iri sý qoımasy 99,6%, Aqtóbe oblysynda eki iri sý qoımasynyń ortasha sý jınaý kórsetkishi 88,5%, Shyǵys Qazaqstan oblysynda eki iri sý qoımasy ortasha deńgeıi 92,6%, Abaı oblysynda Shúlbi sý qoımasy 91%, Qaraǵandy oblysyndaǵy 3 iri sý qoımasy 99%, Qostanaı oblysynda eki iri sý qoımasynyń ortasha sý jınaý kórsetkishi 88,6% tolyp tur. Olardyń barlyǵy shtattyq kestege saı jumys isteıdi. Sý qoımalaryna jınalǵan sý aýylsharýashylyǵyna jiberiledi.

Araldyń arnasy kóterildi

Esterińizde bolsa, bıyl kóktemde el ishinde «Tasqyn sýdan Kaspıı teńiziniń arnasy kóterilipti» degen áńgime taraǵan edi. Áıtkenmen óńirdegi sý sharýashylyǵy mamandary muny joqqa shyǵaryp, daqpyrt ekenin aıtqan. Deı turǵanmen bul bir jaǵynan «tartylǵan teńizdiń arnasy tolsa eken» degen tilektestikten týǵan lepes tárizdi. О́ıtkeni rasynda keıingi jyldarda klımattyq ózgeristerdiń saldarynan teńizderimiz tartylyp, sý jaǵadan qashyp bara jatyr edi. Bul tek elimizdiń ǵana emes, ǵalamdyq problema ekeni anyq. Osy rette, kúni keshe Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń resmı saıtynda «Soltústik Araldyń sý kólemi ulǵaıdy: teńizge 1,1 mlrd tekshe metr sý keldi» degen aqparatty kózimiz shalyp, kóńilimiz óskeni edi.

«2024 jyldyń basynan Soltústik Aral teńizine 1,1 mlrd tekshe metr sý keldi. Osylaısha, búginde Soltústik Araldaǵy sý kólemi 21,4 mlrd tekshe metrge jetti. Quramyna Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan, О́zbekstan kiretin Memleketaralyq sý sharýashylyǵy komıssııasynyń 86-otyrysynda taraptar sýarý maýsymynda Soltústik Aralǵa aǵyny sekýndyna keminde 30 tekshe metr bolady jáne 997 mln tekshe metr sý jiberiledi dep kelisti. Qazir teńizge sekýndyna 50 tekshe metr sý keledi. Bir jyl buryn aǵyn sekýndyna 6 tekshe metr edi», deıdi quzyrly orynnyń baspasóz qyzmeti.

Buǵan deıin Soltústik Araldy ońtús­tikten bólip turǵan Kókaral bógetiniń qurylysy aıaqtalýyna baılanysty sý deń­geıiniń kóterilýine septigi tıgen kórinedi.

«Bóget paıdalanýǵa berilgennen búgingi kúnge deıin Syrdarııa ózeninen Soltústik Aral teńizine 46,6 mlrd tekshe metr sý keldi. Al keıingi jeti jylda teńizge 13,3 mlrd tekshe metr sý quıyldy. Sý deńgeıi túsip ketken Soltústik Araldyń jaǵdaıy 2024 jyldyń basynan qaıta túzele bas­tady. Búginde sý deńgeıi 21,4 mlrd tekshe metrge jetti», dedi Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń resmı ókili Móldir Ábdýalıeva.

Syrdyń sýy syr bermeıdi

Araldyń ahýalyn aıtqanda, Syrda­rııaǵa soqpaı óte almaımyz. О́ıtkeni bizdegi sý máselesiniń bir ushy únemi kórshiles eldermen baılanysty. Máselen, Syrdarııa ózeniniń aǵyny 75%-y – Qyrǵyzstanda,

20%-y – О́zbekstanda, tek 5%-y ǵana elimizdiń tarapynan qalyptasady eken.

Bıyl sáýirden bastap Qyzylorda oblysynyń «Qazsýshar» fılıaly óńirdegi dıhandarǵa (sýarmaly jerlerge) 1,25 mlrd tekshe metr sý beripti. Bul týraly fılıal dırektory Rollan Ahmetov aıtyp berdi.

«Qazir kúrish alqabynyń 97%-y sýmen qamtyldy. Syrdarııa ózeniniń tómengi aǵysyna Shardara sý qoımasynan keletin sý kóleminiń ulǵaıýynan Qyzylorda oblysynda sýarý kezeńi josparǵa saı ótip jatyr» deıdi ol.

Sondaı-aq ol búginde Qyzylorda obly­synyń «Qazsýshar» fılıaly aımaqtaǵy 866 sharýasymen 123,7 myń gektar egis alqabyn sýarýǵa 2,86 mlrd tekshe metr sý berý jóninde kelisimshartqa otyr­ǵanyn aıtady.

«О́ńirde jalpy uzyndyǵy 73,4 sha­qyrym bolatyn 22 arna mehanıkalyq ádispen tazalanyp, 19 gıdrotehnıkalyq qurylys pen 15 gıdrobeketke jóndeý-rekonstrýksııalaý jumystary júr­gizildi», deıdi R.Ahmetov

Shý men Talas

Bul az deseńiz, taǵy bir jaǵymdy jańa­­lyqty aıta keteıik. Máselen, bıyl sýarý maýsymynda elimiz Qyrǵyz Respýb­lıkasynan 560 mln tekshe metrden astam sý alatyn boldy. Qyrǵyzstannan Shý ózeni arqyly 180 mln tekshe metr, al Talas ózenimen 380 mln tekshe metr sý jetki­zilmek.

Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitov quramyna qos memlekettiń ókilderi kiretin Shý – Talas sý sharýashylyǵy komıssııasynyń 33-otyrysynda tıisti kelisimge qol jetkizdi. Kelisim barysynda taraptar Shý jáne Talas ózenderindegi sý sharýashylyǵy nysandaryn jóndeý-qalpyna keltirý jumystarynyń túrleri men kólemi týraly da mámile jasasty.

Esterińizge sala keteıik, osyǵan deıin Qazaqstan men О́zbekstannyń sý mınıstr­leri elimizge «Dostyq» memle­ketaralyq kanaly arqyly 922 mln tekshe metr sý berý jóninde mámile ja­saǵan edi.

«Halyqaralyq yntymaqtastyq – bizdiń mınıstrlik jumysynyń negizgi baǵyttarynyń biri. Sýarý kezeńine daıyndyq barysynda elimizdiń oń­tús­tigindegi sharýalardy sýdyń qa­jetti kóle­mimen qamtamasyz etýge aýqym­dy jumys atqaryldy, kórshi memle­ket­ter­men mańyzdy kelissózder júr­gizildi. Qazir Qyrǵyzstannyń sý resýrs­tary mınıstrliginiń basshylyǵymen maýsymnyń úshinshi onkúndiginen bas­tap Shý jáne Talas ózenderi arqyly sý berýdi ulǵaıtý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Qazirgi ýaqytta qyrǵyz árip­testerimizben birlesip sý berý kestesin ul­ǵaıtý baǵytynda túzetý jumystary júr­gizilip jatyr», deıdi Nurjan Nur­jigitov.

Sý sharýashylyǵy jáne melıorasııa mınıstri bolǵan belgili gıdrotehnık Na­rıman Qypshaqbaevtan surap kórgen edik, ol kisi de bıylǵy sý qorynyń mol jı­nal­ǵanyn baılyqqa balaıtynyn bylaısha aıtty: «Sýarmaly jer degen bar. Oǵan ártúrli kerek nárse egemiz. Temperatýra bar, jer qunarly. Eń bastysy, oǵan kásiptengen maman qajet. Mysaly, Túrkistan óńi­rinde maqtashylar, Qyzylordada kúrish­shiler, Taldyqorǵanda qant qyzyl­shasy, Jarkentte júgeri egýshiler Atyraýda balyqshylar, Qos­tanaıda astyq ósirý­shiler, Shyǵys jaqta buǵy ósirýshiler sol sekildi ár jerde kásiptengen mamandar bar. Ekinshi sha­byndyq jer bar. Ony osy qardyń sýymen sýaratyn edik. Qazir bulardyń jaǵdaıy qalaı, burynǵy júıesi saqtalyp tur ma degendi aıtý qıyn. Áıtpese mundaı mol sýdyń paıda bolǵanyna men sý mamany retinde qýanamyn. Sý kelgen saıyn jer kógeredi jáne jer tazarady. Al eldi mekender men joldary sý shaıyp ketse, ol mamandardyń, osyǵan qatysty mekemelerdiń birinshi saýatsyzdyǵy, ekinshi jaýapsyzdyǵy. Sýda kiná joq, ol óz jolymen ketip barady. Ony basqarý, tıimdi paıdalaný adamǵa baılanysty».

Sýdyń jaıyn surasyńyz – osy. Mol yrys ysyrap bolmasa ıgi. Ázirge eshkimge shelek alyp, sý suraıtyndaı jaǵdaıda emespiz.