Jergilikti jaýapty organdar soǵan oraı qam jasap, mamyr aıynyń sońynan bastap hımııalyq óńdeý jumystaryna kirisip ketken edi. Búginde sharýashylyq qurylymdary men memlekettik qordaǵy jerlerge preparattar sebilip jatyr.
«Bıyl óńirde saıaq shegirtkege qarsy 99,8 myń gektar jerge hımııalyq preparat shashylady. Bul jumystarǵa 138,7 mln teńge bólingen. Zııankesterdi joıýǵa arnalǵan 3 033 lıtr suıyq preparat satyp alyndy. Negizgi qaýip Baıanaýyl, Aqqýly, Sharbaqty aýdandarynda bolýy múmkin, soǵan oraı óńdeletin aýmaqtardyń deni atalǵan óńirlerge tıesili. О́ńdeý jumystaryna jeldetkishi bar 16 búrikkish jáne 8 arnaıy qondyrǵy jumyldyrylǵan. Bıylǵy kóktemniń salqyn ári jańbyrly bolýyna oraı shegirtkeniń jetilýi uzaqqa sozyldy», deıdi oblystyq Aýyl sharýashylyǵy basqarmasy ósimdik sharýashylyǵy bóliminiń basshysy Esentaı Múrsálimov.
Bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qanat Ahmetovtiń pikirinshe, shegirtkeniń shekten tys kóbeıýine ótken jazdyń asa qurǵaq bolǵany áser etip otyr.
«Bireýler kórshi elder ýlamaıdy, sodan kelip jatqan zalal deıdi. Endi bireýler bul kóktemde bolǵan sý tasqynynyń zardaby dep qaraıdy. Alǵashqy aıtylǵan pikirmen sál de bolsa kelisýge bolatyn shyǵar. Alaıda shegirtkeniń shamadan tys kóbeıý qubylysynyń sý tasqynyna qatysy joq. Sebebi kóktemde ylǵal kóp bolǵan jyldary shegirtkeniń dernásilderi azaıady. Menińshe, ótken jylǵy qurǵaqshylyq bıylǵy jaǵdaıǵa sebep bolyp otyr. Ǵylymı negizde túsindirsem, shegirtkeler kóbine óz jumyrtqalaryn jazyq alqaptarda, tereńge salyp ketedi. Jumyrtqalar saqtalatyn arnaıy qaltashalar bolady. Eger kúz ben kóktem jańbyrly bolsa, álgi qaltashalardaǵy jumyrtqalarǵa sý tıip, olardyń basym bóligi shirip ketedi. Esesine keler jyly odan ónip shyǵatyn dernásilder sany azaıady. Al kúz ben kóktemde ylǵal az tússe, ol jumyrtqalardyń qaltashalarda jaqsy saqtalyp qalýyna oń áser etedi. Bir qaltashada bolatyn jumyrtqa sany ártúrli, 20–30, tipti odan da kóp bolýy múmkin. Kóktemniń jyly kúnderi jetisimen bul jumyrtqalardan dernásilder jetiledi. Bulardyń turqy, pishini kádimgi úıirli shegirtkelerden aýmaıdy. Biraq olardyń qanaty joq. Olardy saıaq nemese jaıaý shegirtkeler dep ataımyz. Bular toptanyp alyp, belgili bir baǵytqa shyǵady da, tolassyz júre beredi. Jolynda kezdesken ósimdik bitkendi typ-tıpyl etýge qumar keledi. Ákemniń mamandyǵy agronom bolatyn. Bala kezimde esimde, shegirtkeniń saıaq túrlerine egin ósiretin sharýashylyqtar erte bastan qamdanyp, orlar qazatyn. Áli qanaty shyǵyp úlgermegen shegirtkeler álgi orǵa kelip, úımelep qulaıdy. Sol kezde olardy órtep jiberedi. Sondyqtan shegirtkeniń osy bir saıaq kezeńin ótkizip almaý kerek. Ol qanattanyp úlgergenshe kúresip, kózin joıǵan durys. Saıaq shegirtke jetilý barysynda birneshe ret túleıdi, ıaǵnı damıdy. Sóıtip, sońǵy satyda qanaty ósip shyǵady. Bul jaǵdaıda ony toqtatý óte qıyn», deıdi Qanat Qambaruly.
Shegirtkeler týra qanattylar otrıadyna jatady. Denesi bas, kókirek jáne qursaqtan turady. Basy úlken, jaqtary jaqsy jetilgen, aýyz apparaty – kemirgish. Sheteldik ǵalymdar saıaq shegirtkeniń keıbir toptary tipti teńizden de ótip ketetinin dáleldegen.
Aıtyp óteıik, bıyl Pavlodar oblysynda shegirtkeniń belsendiligi asa baıqalyp otyrǵan joq. Deı turǵanmen, qazirgi ýaqytta Baıanaýyl ulttyq parki, «Ertis ormany» rezervaty aýmaqtarynda hımııalyq óńdeý jumystary qyzý júrgizilip jatyr.
Pavlodar oblysy
