Qalalar men oblystar eki topqa bólinedi: óz shyǵyndaryn tolyǵymen jaýyp, basqalarmen bólisetinder – donorlar, ekinshisi – sýbsıdııaǵa arqa súıeıtin resıpıentter. Ulttyq qordan resıpıent aımaqtarǵa 2 trln 125 mlrd teńge sýbsıdııa beriledi. Bul qarjydan bir aımaq az alsa, biri kóp alady.
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń deregi boıynsha Atyraý, Almaty oblysy men Almaty qalasy 2023-2025 jyldary aralyǵynda bıýdjetke tıisinshe 493,2 mlrd teńge, 543,4 mlrd teńge jáne 583,1 mlrd teńge aýdarady. Respýblıkalyq bıýdjetten oblystar men Shymkent qalasynyń bıýdjetine 2023 jyly aýdarylǵan bıýdjettik sýbvensııa 4,9 trln teńge bolsa, bıylǵy kólemi – 5,1 trln teńge. 2006 jyldary elimizdegi donor oblys sany 12 bolatyn. Olar el bıýdjetiniń kemi 70 paıyzyn qamtamasyz etip keldi. Ýaqyt óte kele donor oblystardyń sany kemidi, Ulttyq qorǵa táýeldiligimiz ósti.
Qazir respýblıkalyq bıýdjetke Almaty men Astana, sondaı-aq munaıly Atyraý men Mańǵystaý oblystary donor bolyp otyr. Bul qatarǵa Almaty oblysy qosylýy múmkin.
Sarapshylardyń sózinshe, 2005-2006 jyldardaǵy qymbat munaı men aýqatty ınvestorlardyń elge kelýi aımaqtardyń damýyn ondaǵan jylǵa alǵa jyljytyp ketken. Bizdiń kemshiligimiz sol múmkindikti el múddesine paıdalana almaǵanymyzda bolyp tur. 2008-2018 jyldardaǵy daǵdarys donor áleýetine jetip qalǵan aımaqtardyń damý deńgeıine áser etti, 8 donor aımaq taǵy da donorǵa táýeldilerdiń qataryna túsip qaldy.
Qarjyger-ekonomıst Beısenbek Zııabekovtiń aıtýynsha, salyqty ortalyqtandyrý aımaqtardyń damýyn tejedi.
«Bıýdjetaralyq qatynastardy jaqsartý, salyq túsimderin oblystyq bıýdjetterge aýdarý, aýdandyq jáne aýyldyq bıýdjetterge mártebe berýdi kesh qolǵa aldyq. О́ńirlerdiń damý deńgeıin teńestirýge baǵyttalǵan barlyq kúsh-jiger nátıje bermedi: óńirlerdiń jan basyna shaqqandaǵy aıyrmashylyǵy keıingi 10 jylda 9,73 eseden 2021 jyly 11,8 esege deıin ósti», deıdi.
Aımaqtardy damytý problemasy keıingi 30 jylda nátıje bermegen saqaldy reformalardyń qataryn tolyqtyrdy. Mysaly, 2022 jyly 2010 jylmen salystyrǵanda bıýdjettik qamtamasyz etý bes óńirde nasharlaǵany aıtylady. Olar – Batys Qazaqstan, Qyzylorda, Mańǵystaý jáne Túrkistan oblystary. Resıpıent aımaqtardyń basym kópshiligi aýyl sharýashylyǵymen aınalysady. Mysaly, Qostanaı oblysy agrarlyq-ındýstrıaldy aımaq retinde belgili. Alaıda donor aımaqtardyń qatarynda emes. Sarapshy sózinshe, árbir aımaqtyń erekshelikteri jeke zerttelýi kerek.
«Elimizdiń batys aımaǵynda munaı-gaz hımııasynyń múmkindikteri, ońtústik aımaqtarda baý-baqsha jemisterin ósirý artyqshylyqtary nazarǵa alynsa durys edi. Memlekettik baǵdarlamalarda aımaqtyq erekshelikter eskerilý kerek. Aımaq damý úshin memlekettik baǵdarlamalar oryndalý kerek. Al baǵdarlamalardy oryndaý úshin bizge kemi 5-7 paıyzdyq ósim kerek» deıdi B.Zııabekov.
Sarapshy Zamır Qarajanov resıpıent aımaqtardyń donor aımaqqa aınalý múmkindigi memlekettik deńgeıde zerttelmeıtinin aıtady.
«Máselen, Astananyń damýy Aqmola oblysyna dem berse, Almaty qalasynyń damýy arqyly Jetisý oblynyń damýyna jol ashýǵa múmkindik bar. Bir ǵana «Qorǵas» beketiniń ózi eki oblysty alǵa súıreı alady. Sondaı-aq munaıly oblystardy damytý arqyly onyń jańǵyryǵyn Aqtóbege jetkizýge bolady. Biraq aımaqtardyń bir-birine áser etip damý múmkindigi memlekettik deńgeıde zerdelene bermeıdi. Reseıde bul másele úkimettik deńgeıde baqylaýda tur. Aımaqtardyń donorǵa aınalý múmkindigi nemese donor aımaqtardyń qanshalyqty sharshap qalǵany týraly derekterdi tıisti mınıstrlikterdiń saıtynan kezdestirýge bolady. Bizde osy másele qozǵalsa, sýbsıdııaǵa senip, oblysyn asyrap otyrǵan oblys ákimderi uıqysynan oıanady, qosymsha ınvestısııa kózderin izdeıdi. Keıingi jyldary bıýdjet túsiminiń syr berýip qalýy donor oblystardyń sharshap qalǵanyn baıqatyp tur», deıdi.
Donor aımaqtardyń sany – memleket ekonomıkasynyń barometri. Sol úshin aımaqtardyń donorǵa aınalýyna memleket túrli jeńildikter arqyly múddeli bolýǵa tıis deıdi sarapshylar.
Almaty
