Myń jarym aspap – myńjyldyqtar úni
Qosshy qalasyndaǵy Bolat Sarybaev atyndaǵy qazaqtyń mýzykalyq aspaptary mýzeıine kirip barǵanda kózimiz tunyp ketken. Qazaqtyń biz tanıtyn aspaptary bir toǵyz eken de, tanymaıtynymyz toqsan toǵyz eken. Tańǵalǵanymyzdan «Dombyranyń neshe atasy tur munda?» deppiz. Jasalý ereksheligine qaraı ár óńirdiń qoltańbasy jáne kóne muralar ekeni birden baıqalady. Mýzeıdiń negizin qalaýshy Azamat Baqııanyń aıtýynsha, Batys Qazaqstan aımaǵy dombyrasynyń ózi túr-túrimen: Bókeı ordasy, Aqtóbeniń Muǵaljar, Qandyaǵash jaǵyniki, Arqa óńirinde Baıanaýyl jaǵynyń úlgisi bir bólek, Torǵaı dalasyniki óz aldyna oqshaý tur. Syr óńirinen Mońǵolııanyń Baıólkesine qaraı óte bergende jańylysyp, dalada qaldyq. Barlyǵy 26 dombyra eken. Bir óńirdiń birneshe úlgide jasalǵan nusqasy. Osynyń bárin jalǵyz ózi jınap, quraǵan mýzeıdiń jetekshisi Azamat Baqııa – aspap jasaýshy sheber ǵana emes, úlken mýzykant.
Ázerbaıjannyń konservatorııasynda arnaıy zerthanalyq sheberhana bar. Ulttyq aspaptaryn saqtaýmen, jetildirip, nasıhattaýmen aınalysady. Bizde ondaı ınstıtýt joq. Biraq álgindeı jumystyń bárin atqaryp otyrǵan osy mýzeı. Ulttyq aspaptaryn túgendep, nasıhattaýda erte oıanǵan ázerbaıjandyqtar 40-tan astam aspabymyz bar dep maqtanady eken. Máselen, belgili bir eldiń ulttyq aspaby bolsa, olar bas sherter, alt sherter, prıma sherter degen sııaqty álginiń qasyna úsh túrin qosaqtap, árqaısysyn jeke sanaıdy. Álgi úsheýi bastapqynyń qosalqysy bolsa da. Bizdiń halyqta qosalqylaryn sanamaǵanda 120-dan astam ulttyq aspap baryn aıtady A.Baqııa.
Bolat Sarybaev atyndaǵy qazaqtyń mýzykalyq aspaptary mýzeıinde 1600-den astam aspap saqtaýly. Mundaǵy basqa aspaptardy sanap bitpeısiz. Azamattyń aıtqanyn tyńdaı berseńiz, dombyra túbiniń ózine jetpeısiz. Tarıhyn, túrlerin, sıpatyn, buraýyn, taǵy basqa jaqtaryn ejiktep aıtqanyn bylaı qoıǵanda, bul jigit – HHI ǵasyrda dombyraǵa eshkiniń ashy ishegin qaıta taǵyp, ony úzilmeıtin etip jasap jańalyq ashqan qazaq. Negizi, ertedegi qazaq dombyraǵa eshkiniń ashy ishegin shıratyp, keptirip qoldanǵany jańalyq emes. Ol bir aptaǵa jetip, úzilip qalatynyn talaı estigenbiz. Bul týraly Jambyl týraly kıno kórgen qazaq jaqsy túsinedi. Aıtysty bastaı bergende, qulan aıaq Qulmambet dombyrasynyń ishegi úzilip ketip, Jambyl jyraýdyń arýaǵy asyp, Qulmambettiń quty qashady. Ol az deseńiz, Talasbek Ásemqulov pen Doshan Joljaqsynovtyń «Birjan sal» fılminde bolystyń shabarmany kelgende Birjan úıde joǵarydan tómenge tartylǵan symdardy yspalap qyrnap-jonyp jatatyny esterińizde shyǵar. Ol sym emes, eshkiden alynǵan shıki ishekter bolatyn. Mundaı ishek taǵylǵan dombyranyń daýysy bólek, qansha tartsańyz da tańqyldap, shińkildep ketpeıdi. Kerisinshe dyńyldap balbyrata túsedi. Bul ishektiń artyqshylyǵy men kemshiligi týraly kezinde Qazaq radıosyndaǵy bir habarda Talasbek Ásemqulovtyń aıtqany esimde qalypty. Keıingi dombyralarǵa taǵylyp júrgen balyq aýlaıtyn qarmaqtyń jibine qaraǵanda, eshki men qoıdan alynǵan ishektiń boıynda terbelis kóp júredi. Dybys tyńqyldap, shińkildemeı, dyńyldap tereńnen shyǵady. О́ıtkeni maldyń 20–30 metr ashy ishegin shıratqanda, úsh-tórt metrge qysqaryp, bir dombyradan artylmaıdy. Biraq onyńyz bir-aq aptaǵa shydaıdy. Mashaqaty sol, tez úzilip qalady. Sondyqtan keıinde olar qoldanysta joq edi, bizdiń keıipker Azamat Baqııa qaıta ákep, úzilmeıtin etip jasap otyr. Ol qalaı sonda deısiz ǵoı.
Ashy ishekteı sozylǵan
«2015 jyldary baýyryma operasııa jasady. Palataǵa shyqqanda qasymda taý halqynyń bir jigiti jatty. Jigittiń ishegin búıirinen shyǵaryp qoıypty. Ishindegi artyq zattar sol arqyly syrtqa shyǵady eken. Bilýimshe, álgi kisiniń ishegi úzile beredi (jazylmaı qoıǵan). Kúnderdiń kúninde taýlyq jigitke óz eliniń bir emshi kempiri kelip, bıdaıyqtyń tamyryn usyndy, sony sýǵa qaınatyp ishti de, jigit jazylyp ketti. Kezindegi osy jaǵdaı esimde qalyp qoıdy. Keıin ınternetti ashyp qarasam, rasynda da solaı. «Bıdaıyqtyń tamyry ishekke paıdaly» degen derekter júr eken.
Bul oqıǵa eske túskenshe biz ashy ishekti neshe márte shıratyp, dombyraǵa qanshama ishek istedik. Bir jeti, assa on kún ótken soń úzilip qala beretin. Negizi eshkiniń shıki ishegin dombyraǵa jaratý úshin óńdeý jumystary jetip artylady. Sonyń biri ishek tazartylǵan soń, bir kún salqyn, tuzdy sýǵa salyp qoıý kerek. Karantın kezinde aýrýhanada jatqan kúnder eske tústi de, álgi kempirdiń basyndaǵy jaǵdaı oıǵa oralyp, tuzdy sýdyń ornyna bıdaıyqtyń sýyn paıdalanyp kórdik. Bıdaıyqtyń tamyry qaınatylǵan sýdy salqyndatyp, ishekti bir kún salyp alyp shyqsaq, kúshtep tartsaq úzilmeıdi. Pyshaqpen kesip bólýge týra keldi», deıdi Azamat Baqııa.
«Mine, osydan eki jyl buryn álgindeı ádispen jasalǵan myna dombyranyń ishegi jaqynda ǵana úzildi», deıdi. Aıtýynsha, dimkás, aýrý-syrqaý, jas ne kári emes, tek qana saý maldyń ishegi myqty bolatyn kórinedi. Onyń ústine bir orynda bordaqyda turmaǵan, jaıylyp júrgen eshki bolýǵa tıis. Ishektiń keı tustary osaldaý bolsa, óziniń syrtyndaǵy tońmaıdy jaǵyp, jylqynyń qylynan býylǵan shótkemen ysady eken. Mal soıǵan qazaqtar ishekti tońmaı saqtap turaryn jaqsy biletinin eskersek, bul – kádimgideı ǵylym. Qoı-eshki soıǵan soń, ashy ishegin ıt jemeıdi, dalaǵa laqtyrylady. Al ony arshyp, tazalap, kádege jaratý degen – saty-satydan turatyn jumys. Ol ol ma, muny birneshe satyly óńdeýden ótkizip, dombyraǵa ishek qylyp taǵýdyń mashaqatyn aıtyp bolmas. Erterekte birer aptadan aspaı úziletin ishektiń ýaqyt talabyna saı tózimdiligin jetildirý – jańalyq emeı ne? Azamattyń ulttyq aspap ónerine qosqan bul úlesin qazir el ishine keńinen tanystyryp, kásipke aınaldyrýshy jigit Babyr Arǵynov atty óziniń baýyry kórinedi.
Kúıdi kóńil kózimen tyńdaý kerek
Kúı tyńdaýdyń raqatyn siz Astanany qaptaldaǵan Qosshy qalasyndaǵy Bolat Sarybaev atyndaǵy qazaqtyń mýzykalyq aspaptary mýzeıine baryp sezinińiz. Álgi tabıǵı ishekti keıingi kúıshiler dombyrasyna taqty, taqpady bilmeımin. Ázirge kezdestirmedik. Al Qosshydaǵy mýzeıde qoldanylyp júrgen dombyranyń báriniń ishegi sondaı. Qońyr áýen alystan úzilerdeı talyqsyp jetedi. Joshy etnofolklorlyq ansambli de, kúıshi de, dombyrashy da, aspap sheberi de, qazaqtyń ulttyq júz aspaby da – kıiz úı úlgisinde bezendirilgen osy murajaıdyń ishinde. Barǵan boıda birden kúı tyńdatpaıdy mundaǵylar. Áýeli aspaptardy qyzyqtatyp ǵajapqa qaldyrady. Odan soń kúı-áýenge qurylǵan áńgimege qulaq tosasyz. Sodan soń qaınardan burqyldap shyqqandaı oıly kúıge balbyraısyz.
Kúıshi týyndysyn óz deńgeıinde tartady. Máselen, fızık ne hımık áńgimelese ketse, biz túsinbeı jatamyz ǵoı. Sol sııaqty kúıdi de halyqqa birden tyńdata salýǵa bolmaıdy. Kánigi tyńdarman bolmasa, qabyldaı almaıdy. Daıyndyq kerek. Kúı degen sondaı aqsúıek óner ekenin eskergen jón. Mysaly, buryn qazaq arasynda jýandar asqa aqyny men kúıshisin, balýany men meshkeıin ertip júrdi ǵoı. Sonda kúıshiler aqsúıekter toqaılasatyn jerde otyrady. Kúres pen kókpar kópshilik ortada bolyp jatady.
«Kúı tartys bólek te, kúı shashý bir bólek. Eki kúıshi biletin kúıin bastap jalǵastyrý kúı shashý bolsyn. Dombyrany endi tyńdap júrgen týrıst úshin, dombyra úırenýshi úshin, kópten beri kúı tyńdamaǵandar úshin óte beredi. Al kúı tartys – eki kúıshi biri birinen ala almaıtyn yrǵaqta kúı shyǵaryp tartý. Sondyqtan kúı tartysta eki óńirdiń kúıshileri kezdeskeni qyzyq. О́ıtkeni ekeýiniń pernesi eki túrli. Biri ekinshisiniń pernesin ózinikine ıkemdep sytylyp shyǵady. Tergep tartysady. «Jol taýyp ketti» dep halyq ta máz bolady. Solaı damyǵan kúı óneri. Quımaqulaqtyqtyń atasy osynda jatyr», deıdi Azamat.
* * *
Muhtar Maǵaýınniń «Kókbalaq» romany esińizde me? Onda bala Nárikti jastaı baýyryna salyp alǵan kúıshi atasy men taǵy bir kisi (kúıshi álde dombyrashy ekenin umyttym) tún ishi sóılesip otyrǵanda, tórde ilýli dombyranyń ózdiginen tartylǵanyn sábı Náriktiń ishi sezetin tusy bar. Qazaq óner qonady dep tegin aıtpasa kerek. Sol sııaqty qubylystar qozǵamasa, sybyzǵy men shańqobyzdy quıqyljytyp, dombyranyń ishegin qalpyna keltirip, myńnan astam aspaptyń basyn qurap, ulttyq aspaptar ınstıtýtynyń júgin jalǵyz arqalap otyrý aqylǵa syımaıdy. Mýzeıden biz sol oıdyń jeteginde uzaı berdik.
SÝRETTE: sol jaqtan birinshi – Azamat Baqııa.
