– Eki eldiń yntymaqtastyǵyndaǵy qandaı basymdyqtardy aıryqsha atap óter edińiz?
– Úndistan men Qazaqstan ǵasyrlar boıy órkenıettik baılanysta boldy. Bizdiń el 1991 jyly Qazaqstannyń táýelsizdigin moıyndaǵan alǵashqy memleketterdiń biri. Sodan beri qarym-qatynas kúsheıe tústi. 2009 jyly elderimiz arasyndaǵy «Strategııalyq seriktestik týraly» deklarasııaǵa qol qoıyldy. Bul bizdiń elderimiz arasyndaǵy yntymaqtastyqty joǵary deńgeıge kóterdi. Qazaqstan – Ortalyq Azııadaǵy eń iri jáne órkendeýshi memleket qana emes, bizdiń eldiń Ortalyq Azııadaǵy eń iri saýda seriktesi. Sizderdiń baı, mol tabıǵı resýrstaryńyz, sonyń ishinde paıdaly qazbalar, damyp kele jatqan ekonomıkasy jáne tehnologııaǵa beıimdelýi qos eldiń barlyq salada baılanys ornatýyna mol múmkindik beredi.
Sizderdegi munaı men gazdyń edáýir qoryn jáne bizdiń energııa suranysynyń artýyn eskersek, energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń áleýeti zor. Búginde Úndistan jańartylatyn energııa kózderi salasyndaǵy álemdik kóshbasshyǵa aınaldy. Fransııamen birlese otyryp, 100-den astam múshe elderdi qamtıtyn Halyqaralyq kún alıansyn qurdy. Sondaı-aq Qazaqstannyń 2060 jylǵa qaraı kómirtegiden bas tartýdy kózdeıtin bıik maqsaty bar. Eki el de jasyl energetıka salasynda ortaq múddege uıysa alady. Qazaqstan qazir tehnologııany beıimdeýde edáýir jetistikterge jetti, al Úndistannyń aqparattyq tehnologııalar men baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi ázirleýdegi sheberligi elderińizdiń ekonomıkasyn ártaraptandyrý jáne sıfrlyq transformasııany engizý jónindegi bastamalaryn tolyqtyrady. Eki el de ınnovasııalyq jáne ekonomıkalyq ósýdi yntalandyrý úshin bir-biriniń artyqshylyqtaryn paıdalana otyryp, kıberqaýipsizdik, elektrondyq úkimet jáne «aqyldy qalalardy» damytý sııaqty tehnologııalyq bastamalardy júzege asyrýda yntymaqtasa alady. Qazir bizdiń qorǵanys ónerkásibimiz oq-dári, qarý-jaraq óndirýmen ǵana shektelmeıdi. Shetelge eksporttalady. Elderimizdiń áskerı daıyndyq pen bilim salasynda yntymaqtastyǵy jaqsy. Sondyqtan bul salada da birlesip atqaratyn jumys kóp. Mádenıet jáne bilim berýde eki eldiń ortaq josparyn nyǵaıtý tıimdi bola túspek. Bilim almasý baǵdarlamalary, mádenı festıvaldar jáne ýnıversıtetter arasyndaǵy akademııalyq seriktestikter mádenıetaralyq oqý tájirıbesin baıytyp, mádenı murany saqtaýǵa yqpal ete alady. Týrızmdi damytýǵa da úlken múmkindik bar. Onyń dáleli retinde byltyr Qazaqstanǵa kelgen Úndistan týrısteriniń sanyn aıtýǵa bolady. Bul sektor áýe qatynasyn, qonaqjaılylyq pen týrızmniń qosalqy sektorlardaǵy yntymaqtastyqty odan ári arttyra alatyny anyq. Bilim salasynda da aýyz toltyryp aıtarlyq jetistik kóp. Onyń mysaly, Úndistannan kelgen 8 000-nan astam stýdent qazirdiń ózinde Qazaqstannyń túrli ýnıversıtetinde bilim alyp jatyr.
– Úndistannyń bizdiń elmen dıplomatııalyq jáne ekonomıkalyq qatynastardy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan qandaı bastamalary bar?
– Eki el arasyndaǵy joǵary deńgeıdegi saparlarmen turaqty almasýdan basqa, biz barlyq saladaǵy qatynastardy nyǵaıtýdyń ınstıtýsıonaldyq tetikterin ornattyq. 2019 jyly bizdiń el «Úndistan – Ortalyq Azııa» dıalogi, Úndistannyń Syrtqy ister mınıstri men Ortalyq Azııanyń 5 memleketi arasyndaǵy mınıstrler deńgeıindegi dıalog bastaldy. 2022 jyly Úndistan memleket jáne úkimet basshylary deńgeıinde Úndistan – Ortalyq Azııa sammıtin qolǵa aldy. Qazaqstan Úndistannyń Ortalyq Azııadaǵy eń iri saýda jáne ınvestısııalyq seriktesi bolǵanymen, byltyr ekijaqty saýdanyń jalpy kólemi nebári 1 mıllıard dollardy qurady. Bul áleýettiń az ǵana bóligin quraıdy. Úndistan –álemde qarqyndy damyp kele jatqan besinshi iri memleket. Elderimizdiń farmasevtıka, paıdaly qazbalar, energetıka, ınfraqurylym, aqparattyq tehnologııalar jáne sıfrlyq tehnologııalardy damytý salalarynda yntymaqtas etýge ortaq nársesi kóp. Sol úshin eki eldiń Úkimetaralyq komıssııasy, belgili bir sektorǵa arnalǵan birlesken jumys toptary jáne Úndistan – Ortalyq Azııa Iskerlik keńesi sııaqty qos memleket arasyndaǵy saýdany yntalandyrý jáne baılanystardy tereńdetý úshin birneshe ekijaqty ınstıtýsıonaldyq tetik quryldy.
Úndistan – Biryńǵaı tólemder ınterfeısi (UPI) arqyly sıfrlyq tólemder boıynsha álemdegi kóshbasshy. Byltyr qazanda biz dostyqtyń nyshany retinde Ortalyq Azııanyń barlyq eline Biryńǵaı tólem ınterfeısi tehnologııasyn usyndyq. Bul oraıda bizdiń el Ulttyq Stack, Sıfrlyq valıýta, RUPAY kartasy sekildi tájirıbe men tehnologııasyn bólisýge daıyn. Sonymen qatar metaldar men mıneraldar salasynda yntymaqtastyq etýge úlken múmkindik bar. Úndistan paıdaly qazbalardy, ásirese Qazaqstandaǵy sırek kezdesetin jerlerdi barlaýǵa kómektesýdi, osyndaı mańyzdy salada yntymaqtastyqty usynyp otyr.
– Kóptegen úndi stýdenti bizdiń elde bilim alyp jatyr. Onyń ishinde medısına da bar. Bul statıstıka Úndistanda medısına mamandyǵyna suranystyń joǵary ekenin kórsete me?
– Úndistan – ejelden akademııalyq almasýdy damytqan el. Qazir stýdentterimiz ózderiniń akademııalyq jáne qyzmettik maqsattarynda ártúrli elge saıahat jasaı alady. Bul oraıda Qazaqstan da úndi stýdentteri úshin medısınalyq bilim alýda Eýrazııadaǵy bilim alatyn oryndardyń birine aınaldy. Al jalpy mádenıet pen bilim berýdegi baılanystyń tarıhy tereńde jatyr. Qazir Úndistan Úkimeti de Qazaqstannyń stýdentterine elimizdiń kórnekti ýnıversıtetterinde bakalavrdan bastap Phd-ǵa deıingi akademııalyq dáreje alý úshin stıpendııa usynady. Sondaı-aq elshilik qos eldiń kórnekti ýnıversıtetteri arasyndaǵy qurylymdyq yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtý maqsatynda О́zara túsinistik týraly memorandýmdardyń júzege asýyna yqpal etti. Keıingi bir jyl ishinde elshilik Úndistan men Qazaqstan mekemeleri arasynda 9 memorandýmǵa qol qoıdy. Máselen, bıyl maýsym-shilde aılarynda Mýmbaıda ótkiziletin Úndistan tehnologııalyq ınstıtýtynyń (IIT) jazǵy mektepterinde Qazaqstan ýnıversıtetiniń 35-ke jýyq stýdenti qabyldandy. Al jaqynda Á.Bókeıhan ýnıversıtetiniń 5 mamany bizdiń tórt ýnıversıtetke ICCR akademııalyq baǵdarlamasy aıasynda oqýǵa bardy. Sol sekildi Úndistan delegasııasy da Qazaqstanǵa qarym-qatynas ornatý maqsatynda kelip turady.
– Eki el arasyndaǵy qarym-qatynasty damytýda Úndistan elshiligi qandaı jobalar nemese baǵdarlamalardy qoldaýǵa daıyn?
– Bollıvýdtan basqa eki jaqta da bir-birin tolyqtyra túsetin keremet mádenı dúnıe kóp. Bizdiń el «Álem – bir otbasy» tujyrymdamasyna senedi. Úkimettiń jetekshi baǵdarlamasy ITEC – osy fılosofııanyń bir bóligi. 160 seriktes el qatysatyn ITEC baǵdarlamasy aıasynda Úndistan Qazaqstanǵa jyl saıyn 100 oryn bóledi. Bul Qazaqstannyń ártúrli memlekettik mekemelerine jáne jeke sektordyń sarapshylaryna, basshylaryna biliktiligi men tájirıbelerin arttyrýǵa múmkindik beredi. Sebebi Qazaqstan 1992 jyldan beri Úndistannyń ITEC seriktesi. Sol ýaqyttan beri Qazaqstannan 1 400-den astam maman, onyń ishinde 1 100-ge jýyq memlekettik qyzmetker, 300-den astam áskerı qyzmetshi ózderiniń áleýeti men biliktiligin arttyrdy.
Eki el arasyndaǵy mádenı almasýdy kúsheıtý maqsatynda Úndistan men Qazaqstan eki jyl buryn Mádenı almasý baǵdarlamasyn jańartty. Elshiliktiń S.Vıvekananda atyndaǵy Mádenı ortalyǵy qazir Qazaqstan azamattary úshin úndi bıi, mýzykasy jáne ıoga sabaqtaryn júrgizedi. Qos eldiń ataýly festıvaldary men merekeleri kezinde úndi mádenıetiniń konsertterin uıymdastyrady. Osy eldiń mekemeleri men uıymdary uıymdastyratyn is-sharalarǵa belsendi qatysamyz. Ortalyq Úndistanda qazaq mádenıetin nasıhattaýǵa da yqpal etedi. Mysaly, byltyr sizderdiń bes oryndaýshylyq óner ujymy túrli mádenı festıvaldarǵa qatysý úshin bizdiń elde boldy.
– Qazaqstan 2022 jyldan bastap Úndistan azamattary úshin 14 kúndik vızasyz tártipti iske qosty. Dál osyndaı múmkindik bizdiń azamattar úshin jasala ma? Mysaly, elshiliktiń Qazaqstan azamattaryna beretin vıza quny qymbat ekeni jıi aıtylady.
– Iá, Qazaqstannyń bizdiń azamattar úshin bergen 14 kúndik vızasyz tártibi el, jer kórý úshin úlken múmkindik berdi. Úndistanǵa kelýshiler sany 2022 jylǵy 28 000-nan 2023 jyly 78 000-ǵa deıin aıtarlyqtaı ósti. Qazir Úndistan qazaq dostaryna elektrondy vıza júıesin usynady. Oǵan sáıkes vızany birneshe kún ishinde úıde otyryp 10 dollardan tómen baǵamen alýǵa bolady.
– Sarapshylar TransAýǵan marshrýty Úndistanmen saýda baılanysyn edáýir kúsheıtip, eki el arasyndaǵy taýar aınalymyn arttyrady dep sanaıdy. Ne aıtar edińiz?
– Ortalyq Azııa teńizge shyǵa almaıtyndyqtan, Úndistan men Ortalyq Azııany baılanystyratyn kólik dálizin damytý óte mańyzdy. Úndistan osyndaı baılanysty qamtamasyz etý úshin Halyqaralyq Soltústik – Ońtústik kólik dálizin qurý týraly jumystar júrgizip jatyr. Baılanys – damý men órkendeýdiń sınonımi. Irannyń Chabahar porty arqyly ótetin marshrýtty Úndistan Aýǵanstanmen, odan ári Ortalyq Azııamen baılanysty qamtamasyz etý maqsatynda jasaǵan. Úndistan bul portty qıyn kezeńderde Aýǵanstanǵa gýmanıtarlyq kómek kórsetý kezinde paıdalanǵan. Bul port teńizge shyǵý joldaryn qamtamasyz etedi jáne teńizge shyǵa almaıtyn Ortalyq Azııa elderine halyqaralyq naryqqa, sonyń ishinde Úndi muhıty aımaǵyna ońaı qol jetkizýge jol ashady.
– Byltyr áýe qatynasynyń artýynyń arqasynda Úndistannan kelgen týrıst sany rekordtyq kórsetkishke jetti. Úndi halqy Qazaqstannyń qandaı ólkesine kóbirek qyzyǵýshylyq tanytady? Al bizdiń azamattarǵa Úndistannyń qaı óńirine barýǵa keńes berer edińiz?
– Basty sebeptiń biri – eki eldiń vıza berý tártibiniń jeńildeýi der edim. Qazir bizde Goaǵa turaqty charterlik reısterden basqa, Almaty – Delı baǵytynda ushatyn «Air Astana» jáne «Indigo» avıakompanııalary bar. Sol sııaqty Qazaqstannan Úndistannyń ártúrli týrıstik oryndaryna týrızmniń ósýi baıqalady. Olar úshin Qazaqstannyń eń tartymdy ári tańǵajaıyp tabıǵı sulýlyǵymen, jandy mádenı oryndarymen tanymal Almaty qalasy aldyńǵy orynda. Almaty oblysy boıynsha týrlar, sonyń ishinde Sharyn shatqaly, Kólsaı jáne Qaıyńdy kólderi bar. Keıingi jyldary Túrkistan sopylyq týrızm úshin de tanymal bola bastady.
Al Úndistanǵa barsańyzdar, mindetti túrde Agradaǵy álemniń jeti keremetiniń biri – Táj Mahalǵa baryńyz der edim. Táj Mahal – mahabbat pen sáýlet sulýlyǵynyń rámizi. Ekinshisi – Djaıpýr, Radjasthan. Bul jer «Qyzǵylt qala» degen atpen tanymal. Djaıpýr keremet saraılar, tarıhı bekinister, dástúrli qolóner men toqyma buıymdaryn usynatyn bazarlarymen belgili. Bir sózben aıtqanda, Delı – Agra – Djaıpýr sheteldik týrıster úshin altyn úshburyshty quraıdy. Úshinshisi – Kerala shyǵanaǵy. Munda dástúrli kettývallams úı qaıyqtaryna otyryp, áıgili aıýrveda kýrorttarynda tabıǵattyń tamasha sulýlyǵyn sezinýge bolady. Tórtinshisi – Haıdarabad. Bul aımaq Golkonda, Char Mınar sııaqty tarıhı eskertkishterimen, kosmopolıttik mádenıetimen tańǵaldyra alady. Besinshi – Arab teńiziniń jaǵalaýynda ornalasqan Goa shtaty tamasha demalys orny. Bular tek negizgi baǵyttar ǵana. Úndistannyń týrızmi týrısterdiń barlyq talǵamyna saı teńiz, qarly taý, shóldi dala men zamanaýı qalalardy tamashalaýdy usynýǵa árqashan daıyn.
– Elderińizde 30-ǵa jýyq negizgi til, al halyq 17 negizgi tilde sóılesedi eken. Osynsha tilde sóılesetin úndilikterdiń ortaq til tabysýynyń syry nede?
– Úndistan órkenıetiniń bes myń jyldyq tarıhy bar. Biz – halyqtyń mádenıetteri, dinderi men tilderiniń úlken birigýi bar plıýralıstik qoǵambyz. Rasynda bizdiń el ártúrliliktegi birliktiń kórnekti mysaly. Konstıtýsııamyzda 22 til engizilgen jáne Úndistanda 1 650-den astam dıalekt bar. Bul – halyq arasynda birlik pen kelisimdi nyǵaıtýdyń kilti. Úndistanda birneshe júz jyl boıy parsy tili sotta qoldanylǵan, sodan keıin brıtandyq bılik kezinde aǵylshyn tili bilim júıesine engizildi. Basqarý bıliginde osy tilderdiń qoldanylýyna qaramastan, qazir hındı tili Úndistanda keńinen qoldanylady jáne jekelegen shtattar jergilikti bılik organdarynda óz tilderin saqtap qaldy.
– Úndistan arhıvinde qazaq tarıhyna qatysty muralar kóp jınaqtalǵandyǵy aıtylady. Qazaq pen úndi halyqtaryn baılanystyratyn ortaq tarıh týraly aıta ketseńiz.
– Qos halyqtyń kóne jáne tarıhı qarym-qatynasy 2000 jyldan astam ýaqytqa sozylǵan. Elder arasynda taýarlar únemi jáne turaqty almasyp otyrǵan. Eń mańyzdysy, oı jáne mádenı almasýlar júrgizgen. Býddızmniń Úndistannan Orta Azııaǵa jáne sopylyqtyń Orta Azııadan Úndistanǵa jetýi – buǵan aıqyn mysal. Qazaqtar men úndilerdi baılanystyratyn ortaq tarıhty ǵasyrlar boıy júrgizilgen ártúrli tarıhı-mádenı ózara baılanystardan baıqaýǵa bolady. Osy ortaq tarıhtyń keıbir negizgi aspektilerine toqtalsaq, ejelgi saýda joldarymyz bar. Ejelgi Jibek joly jáne basqa da saýda joldary aımaqtar arasyndaǵy mádenı almasý men saýdany jeńildetip, taýarlarmen, oı jáne tehnologııalarmen almasýǵa ákeldi.Úndi jáne qazaq mádenıetinde de, dinı ilim men sáýletimizde de uqsastyq joq emes. Osy ýaqytqa deıin tarıhshy ǵalymdar úndi jáne qazaq halqy arasyndaǵy ǵasyrlar boıy qalyptasqan tarıhı baılanysty taýyp jatyr. Bul jumystyń ári qaraı da jemisti júzege asqanyn biz de qalaımyz.
– Qazir Úndistanda moǵol bıleýshilerimen baılanysty qansha tarıhı kesene saqtalǵan?
– Úndistan baı mádenı mura jáne resýrstardyń bolýyna baılanysty, ǵasyrlar boıy birneshe basqynshylyqty basynan keshken. Bıleýshiler basyp alý kezeńderinde áli kúnge deıin saqtalǵan birneshe keremet eskertkish turǵyzdy. Mysaly, Táj Mahal, Kýtb mınar, elimizdiń ártúrli aımaǵyndaǵy saraılar óziniń erekshe sáýletimen týrısterdi qyzyqtyrady. Sondaı-aq Úndistan – álemdegi barlyq dinniń otany. Úndistan kontınentterge taraǵan býddızm jáne jaınızm sııaqty dinderdi týdyryp qana qoımaı, óz elinen qashqan zoroastrlyqtardyń da otany boldy. Biz 200 mıllıonnan astam musylman, 60 mıllıon hrıstıan basqa din ókilderi bar kópdindi elmiz.
– Al qazaq halqyna tán qandaı qundylyqty baıqadyńyz?
– Qazaqtar da óte tatý, qonaqjaı halyq. Bul beıbitshilikti súıetin adamdardyń ashyq qoǵamy. Sondaı-aq qazaq jastarynyń tehnologııaǵa beıim, jańa tehnologııany paıdalanýǵa degen qulshynysyn baıqadym. Qazir Qazaqstan óziniń baı mıneraldy kózderi, adam resýrstarynyń úlken qorynyń arqasynda Ortalyq Azııada ǵana emes, búkil aımaqta saýda ortalyǵyna aınala alady. Álemdik tájirıbesi mol, óz elinde de qyzmet etip júrgen birneshe Qazaqstannyń joǵary laýazymdy adamymen tanystym. Mundaı qundylyqqa baı qasıet Qazaqstannyń ósýine, damýyna, órkendeýine ári aımaqta beıbitshilik ornatýǵa yqpal ete alatynyn kórsetedi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jadyra MÚSILIM,
«Egemen Qazaqstan»
