Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Realıstik proza ókilderi ózderi sezingen nárseni yńǵaıyn taýyp paıdalaný, jitirek kórý, anyǵyraq estý, durysyraq oılaý maqsatynda ónerdiń ózge klassıkalyq túrlerinen tásil alyp qoldanatyn úrdis bul. «Rábıǵany…» oqyp shyqqan Baqqoja Muqaıǵa osy povesin rejısser Raıymbek Seıtmetovke bergizgen de, Rákeńe shyǵarmany sahnalaý jóninde sheshim qabyldattyrǵan da osy kontrapýnkt – prozadaǵy beıneliliktiń sahnalyq-teatrlyq beınelilikpen qabysýy bolatyn.
Sekeń aıtqan aqyldy alyp, kóp sozbaı, «Rábıǵany…» pesaǵa aınaldyryp bergen. Povest pen pesany salǵastyryp qaraǵanymyzda, sońǵysynda prozadaǵy negizgi jeli saqtalǵanyn jáne ol dramatýrgııaǵa tán zańdylyqtarǵa kóshirilgenin, soǵan saı kóp nárse muǵalimderdiń pedagogıkalyq keńesi retinde tańdalǵan jalpy jınalys arqyly syǵymdalyp berilgenin baıqadyq. Bylaı qaraǵanda avtor bul joly ómirde naqty bolǵan pedkeńestiń hattamasyn paıdalanyp otyrǵandaı áser qalady, biraq ol povestegi tergeýshiniń jaýaptaýlary negizinde jasalǵan. Osy jerge povesten jalǵyz ózgeshelik – Ýátaıdyń álgi jınalysqa shaqyrýsyz buzyp-jaryp kirgeni, otyrǵandardy ashý-yzamen aıyptaıtyny jaıly jańa epızod engizilgen. Qysqasy, jigit Rábıǵanyń ólimine sol otyrǵandardy – muǵalimderdi kináli qylyp shyǵarady. Sonyń dálelindeı, buryn poveste ishteı bolsa da Rábıǵa ólimin áriptesterinen kórip kelgen Ulyqpannyń ózi ýaqıǵany «samoýbııstvo» retinde taný kerek dep salady. Biraq deıdi ol, bul ózin-ózi óltirýdi jasaǵan ózimiz – osy otyrǵan bárimiz, muǵalimder, jalpy kópshilik, búkil qazaq halqy. Muǵalimderdiń kináli bolýynyń bir obektıvti jaǵdaıy bar – bizde ustazdarǵa jaǵdaı jasalmaǵan, olarǵa qoǵam tarapynan yqylas, úkimet tarapynan qamqorlyq az, dep sabaqtaıdy sózin. Osy jerge avtordyń azamattyq belsendi pozısııasynan týatyn daýsy aralasyp tur, ıaǵnı jalpy sanager ustazdar arasyndaǵy muǵalimderge materıaldyq jaǵynan da, rýhanı jaǵynan da memlekettik qoldaý kórsetilmegeni, olardy ókimet tárbıeshi dep emes, bar bolǵany óziniń ıdeologııalyq maqsattaǵy jantorsyq qyzmetshileri kóretindigi týraly belgili pikir anyq tóbe kórsetken.
Osy jáne ózge de faktiler 1992 jyly alǵash spektakl bolyp qoıylǵan pesa qolǵa birshama erkindik tıip, buranda bosańqyraǵan tarıhı jańa jaǵdaıdyń áserimen birqansha ózgeriske túsip, prozalyq nusqadan belgili bir dárejede alshaqtaǵanyn kórsetedi. «Rábıǵadan…» keıin prozalyq nusqa – «Sher tarqatý» áńgimesiniń negizinde jazylǵan ekinshi pesa – «Qazaqsha ashylyp saıraý» komedııasynda áńgimeden tek sıýjettik qańqa men basty ıdeıa ǵana qalyp, basym bóligi jańa kórinistermen jazylǵan, ıaǵnı ony prozalyq nusqanyń jalǵasy (sıkvel) deýge bolady, al «Rábıǵa…» pesasy povestiń dramatýrgııalyq versııasyna kelińkireıdi. Al bulardan basqa úsh pesasy – «Jeltoqsan jeli», «Kúzgi romans» jáne «Imperııadaǵy» kesh» Sekeń proza nusqasynsyz jazǵan túpnusqa dúnıeler. Prozaık jazýshy osylaısha aıaq astynan, bir adamnyń bir aýyz sóziniń yqpalymen, ózi úshin tym jańa janr – dramatýrgııaǵa kelgen. Bul kezdeısoqtyq pa, zańdylyq pa? Álde taǵdyrdyń retti kezdeısoǵy ma?
Asylbekulynyń prozasy beıneli, ony oqyǵanda ádettegideı syrtqy sezý, dám sezý emes, kózapara sezinýlerden týatyn qyzyq bir assosıasııalar paıda bolady dep. 1970–2000 jyldardaǵy qazaq qoǵamynyń qaıshylyqqa toly qym-qıǵash ómiriniń júrek dúrsilin qapysyz sezinip, onyń áleýmettik, psıhologııalyq kartınasyn kóz aldymyzdan beıne bir kórkem fılm kórgendeı kórip otyramyz. Sol sebepti onyń shyǵarmalary oqyrmannyń qulaǵyna ǵana estilip qoımaıdy, kózine de aıqyn kórinip otyrady, nátıjesinde shyǵarmadan alynatyn estetıkalyq lázzat kemeline kelip, tolyǵa túsedi. Osyny Sekeńdi dramatýrgııaǵa alyp kelgen kóp sebeptiń ishindegi eleýlisi deımiz.
Ekinshiden, Serik Asylbekuly – prozasyn kúndelikti ómirden týatyn naqtylyqtarǵa quratyn jazýshy. Demek dramatýrgııa – S.Asylbekulynyń «pesa jazǵan jaqsy, spektakl bolyp qoıylsa jurt kóp kóredi» degenge áýlekilenýi emes, prozasynyń logıkalyq jalǵasy bolýy múmkin.
Sekeń – 86-nyń jeltoqsanynda alańǵa barǵandardyń biri. Bul kisi ýaqıǵanyń birinshi kúni dál jastarmen ıin tiresip qatar turmaǵan, tek keshkisin jazýshy qyzmettesteri – Qajyǵalı Muhanbetqalıev, Mereke Qulkenov, Jumabaı Shashtaıulymen birge kelip, alańdaǵy jaǵdaıdy óz kózimen kóredi. Jigitterdi aıtpaǵanda, úıdiń irgetasynan olarǵa taqtatas opyryp julyp beremiz dep, tyrnaq kóbelerin qanǵa boıaǵan qyzdarymyzdy da kórgen. «Biz senderdiń qulaqkesti quldaryńyz emespiz, al sizder bizge qojaıyn emessizder» dep tistengen Rábıǵanyń sińlilerin kórip túrshikken, dene terileri qazottanyp. Bul kórinisterge – jastardyń jumǵan judyryqtaı toptasa qalǵan yntymaǵyna, bir kisideı etken áreketterine, bir kisideı alǵan demderine qarap qatty tańǵalady. «Bul neden, qalaı boldy, áli kúnge jumbaq», – dedi dramatýrg keıingi bir sózinde. Sol kórinis sol jerde jazýshynyń mı qabatyna máńgi-baqılyqqa kirip, shyqpaı jatyp alǵan. Jatyp alǵan da, ekinshi jáne úshinshi kúnderi ony alańǵa qaıtadan bastap ákelgen. 18-jeltoqsanda – kóterilistiń sońǵy kúni kúshtik qurylymdar demonstranttardy alańnan yǵystyryp, oramdardy qorshaýǵa alyp ustaı bastaǵanda birin-biri tanymaıtyn bir jigit, bir qyz – úsheýi sol mańdaǵy kópqabatty úıdiń aýlasyna kelip enedi. Abalaǵan ıtterdiń daýsy estilip turady. «Myna páterdiń esigi sál ashyq tur ǵoı, kireıik, qazaqsha radıo sóılep jatyr, qazaqtar shyǵar, ustap bermes», – deıdi qyz bala jandármen. Ekeýi ishke kirip ketedi de, Sekeń buǵaýdan sytylyp shyǵyp, SMÝ-15-tegi jataqhanasyna túndeletip oralady. Odan arǵy oqıǵany jazýshylyq qııalmen jetiktirip, arada toǵyz jyl ótkende pesa etip jazyp shyqqan.
«Jeltoqsan jeli» (alǵashqy aty – «Bir túngi oqıǵa») – Serik Asylbekulynyń «Rábıǵadan…» keıingi kórermenniń ystyq yqylasyna bólengen dramalyq shyǵarmasy. Munyń basty sebebiniń biri, bizdińshe, sıýjet jelisiniń taǵy da ómirdiń ózinen alynýynda bolsa kerek.
1986-nyń 16-18 jeltoqsanyndaǵy tarıhı kóterilistiń pesaǵa taǵan bolyp tartylýy, oqıǵa jelisinde fon retinde oınap turýy ǵana emes, sol bir túngi oqıǵanyń natýral ómirden realıstik ómirge kóshirilýi, ıaǵnı ómirde kámil bolý yqtımaldyǵy shyǵarmanyń básin birden arttyryp jibergen. Avtor sol realdy ómirdi kórkemdik shyndyqqa aınaldyrý barysynda alty adam – alty keıipkerdiń qatysýymen ótetin bir ǵana mezgil aıasy – tún mezgilinde álgi alty kisini úshke bólip, árqaısysyna óz bastaryndaǵy problemany sheshkizip qoıý arqyly ıdeıa, taqyryp aıasyn barynsha keńeıtedi, onyń ústine sol negizde sıýjettik oqıǵanyń mezgil aıasyn 1986-dan 1950-jyldarǵa, ıaǵnı otyz jyldyq kezeńge shegerip ulǵaıtady. Sóıtip, M.Bahtın aıtqan hronotop, bul jerde asylbekovtik mekenshaq, endi prozasynan dramatýrgııasyna sátti qonys aýdarady. Qazaq dramatýrgııasynda az keıipkermen úlken, tolǵaqty másele kóterýdiń ilki tájirıbeleri – Muhańnyń «Dos – Bedel dosy», Shyńǵys Aıtmatov pen Qaltaı Muhamedjanovtyń «Kóktóbedegi kezdesýi» jáne Tólen Ábdikovtyń «Biz úsheý edik» pesasy bolsa, solardyń ishinen hronotop boıynsha «Kóktóbe…», «Jeltoqsanǵa…» jýyq keledi, al tarıhı oqıǵalylyq, sıtýasııa oqystyǵy, aıqyn saıası-áleýmettik ún, odan týatyn shıryqqan tartys jáne bolǵan oqıǵanyń tarıhı merziminiń búgingi kórermenge taıaý turýy jaǵynan sońǵy pesa kósh basynda.
Ondaǵy negizgi másele – Jeltoqsan kóterilisiniń saıası astaryn ashý ıakı osy taqyryp boıynsha oryn alyp otyrǵan dramatýrgterimizdiń «ishki senzýrasynyń» seńin sógý, bálkı halqymyzdyń táýelsizdik, ulttyq qadir-qasıet jolynda qalaı kúreskenin azat oıly jas, arly qartań ǵalym jáne osy zamannyń julymyr pysyq ǵalymsymaǵy – «keńseniń» júldeli salpańqulaq seksotynyń beınesin jasaý arqyly kórsetý ǵana emes. Avtor bir túnniń oqıǵasy negizinde taqyryp aıasyn barynsha keńeıtip, Jeltoqsanǵa ákep soqtyrǵan sebepter jóninde oılanady, taldaý jasaıdy. Osy oraıda jastardy «búkilodaqtyq spesnazǵa» kirpik qaqpastan ustap beretin, sanasy ımperııalyq klıshemen «aǵarǵan» ulttyq nıgılıstiń tıptik obrazyn jasaýy – dramatýrgtiń zaman «nervisin» dál basqan daýsyz tabysy. Sol Tımýr Kaldybaıchqa qarap otyryp, jaýdyń syrttan kelmeıtinin, jaý óz ishińnen shyǵatynyn jáne sol ishten shyqqan shubar jylannyń ýy bárinen de zárli keletinin túshirkene sezinesiń.
Avtor sanany otarsyzdandyrý problemasyn munymen shektemegen. Sol Jeltoqsan kúnderi jetpis jyldy kózine shybyrtqy tıgen attaı qorqynyshtan zapy bop qalǵan halyq bárin bilgendikten, bárin túsingendikten boı balap, kóshege shyqpaǵanyn uqtyra kep, esesine kózderine shybyrtqy tımeýi sebepti maksımalıstik-romantıkalyq albyrttyqpen shyndyq izdegen, durystyq izdegen jastardy da decolonization aýqymyna ákep qosady. Sol arqyly «Rábıǵanyń mahabbatynda» bastap kóringen taqyryp – jastardyń óz zamanynyń – jańa zamanynyń – jańa shyndyǵyn izdeýi, sol jolda kúresýi, sol jolda qurban berýi endi pesada jalǵasyn tapqandaı bolady. Prozanyń dramatýrgııalyq versııasynyń kelesi avtordyń bir dramalyq týyndysymen úndesýi shyǵarmashylyq dıapazonnyń keńdigin kórsetedi jáne saıyp kelgende osynyń ózi biz ilgeride «magııalyq ultshyldyq» dep ataǵan tól shyǵarmashylyq ádispen oryndalǵan – rıtýaldyq-rámizdik qabat: ómirlik maqsat jolynda ózin qurbandyqqa shalý, ıaǵnı jazyqsyz jan beretin maqtuldyq arqyly qazaqtyń rýhanı sýbstansııasyn kórkemdelgen shyndyq kómegimen tanytý – qazaq jazýshylary buryn arnaıy toqtalmaǵan jaǵdaı. Ádebıetinde buryn arnaıy sýrettelmegen jaǵdaı.
Budan sońǵy «Kúzgi romans» pen «Imperııadaǵy» kesh» dramatýrg retinde Serik Asylbekulynyń oılaý júıesi obrazdyq fazadan sımvoldyq fazaǵa ótkendigin yspat etti. «Jeltoqsan…» men «Kúzgi…» arasyn úsh jyl ýaqyt – avtordyń drama janryn, onyń álemdik úzdik úlgilerin qýyp júrip oqyp, keıingi jyldary dramatýrgııada biraz ysylyp, óskeleńdegenine aıqyn dálel. Bularda avtor jańa taqyryp taýyp, endi adamdardyń, sonyń ishinde bir otbasyndaǵy, bir toptaǵy adamdardyń qarym-qatynasyndaǵy ómir dramasyn, ishki dramasyn uzaq ańdap, tereń barlap baryp ashady. Biraq kádýilgi melodrama ıakı adamaralyq qarym-qatynas spektakli dárejesinde qalyp qoımaı, taqyrypty áleýmettik-psıhologııalyq drama deńgeıine kótergen. Syrt qaraǵanda, pesanyń aty «Kúzgi romans» – jasamys erkek pen gúldáýreninen ótip bara jatqan kelinshektiń keshikken mahabbatyn nusqaıtyndaı bolyp kóringenimen, mazmun jaǵynan bir shańyraq astynda ómir súretin eki jannyń kózqaras, dúnıetanym úılespeýshiligin arqaý ete otyryp, jalpy qoǵamdaǵy dúnıetanym, kózqaras qaqtyǵysyna deıin ulǵaıǵan. О́mirde ne qymbat – baılyq-barlyq, materıaldyq ıgilik qymbat pa, álde naǵyz súıispendik sezim, jalpy rýhanı dúnıe qymbat pa degen tańdaý erli-zaıyptynyń arasyndaǵy kıkiljiń deńgeıinen asyp, búginde búkil qoǵam bop talqylap, tipti ony ekige jaryp jatqan pragmattyq-materıalıstik jáne ıdealıstik-romantıktik bóliniske degen eki túrli kózqarasqa kelip tireledi. Osy jerde avtor ıdealıst kúıeýiniń shyǵarmashylyq rýhanılyǵyn qabyldaı almaıtyn bazarshy pragmat zaıybynyń beınesi arqyly jalpy zııaly qaýymnyń qoǵamdaǵy qazirgi ornyn, halin kórsetip, sıtýasııany naqtylaı túsedi. Materıalıstik qoǵamnyń bul áleýmettik tarapqa, ıaǵnı ıntellegensııaǵa – obektıvti túrde jalpy rýhanı adamdarǵa – shyǵaryp otyrǵan úkimi aýyr: zııaly-zııandy sender, beıshara adamdar, elder bir-biriniń qoń etin qasqyr bop oıyp jep jatqan zamanda naryq máshınesi dońǵalaǵynyń astynda taptalyp, bekerge ólesińder, tipti zaman tilegine áste saı kelmeıtin bul mesheý ómir taqyretterińmen basqalarǵa da, sonyń ishinde óz násil-nesibińe de kúldeı zııan tıgizip júrsińder deıdi. Avtorlyq pozısııa ómirdiń ózindeı kóne bul sosıal-darvınıstik kózqarasty qabyldamaıdy, ol, kútkenimizdeı, ıdealısterdiń ústem shyǵatynyna, sóıtip qoǵamnyń kóp bóligi qalaıda izgilenetindigine senedi (nemese sengisi keledi).
Iá, zamana kóshiniń rýhanı evolıýsııasynyń shyndyǵyn adalynan alǵaýsyz shynshyldyqpen kelistire beınelep bergen S.Asylbekulynyń «Imperııadaǵy» kesh» kitabyna engen biz joǵaryda toqtalǵan bul bes dramalyq shyǵarma, menińshe, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádebıet pen óner salasy boıynsha beriletin Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqty alýǵa ábden laıyqty.
Maqsat Táj-Murat,
jazýshy-esseıst,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
