Chatýranga – eki taraptyń soǵys alańyn beıneleıtin ıntellektýaldyq oıyn esebinde dúnıege kelgen. Úndiler onyń basty tasyn (fıgýrasyn) «radja» dep ataǵan. Keıin parsylar ony «shah» dep ózgertken. Al oıyn álemge áıgilengen kezinde «joǵarǵy buıryq berýshini» ár el óz tilinde aıdarlady. Máselen, eýropalyqtar bul fıgýrany «korol» dese, slavıandar «sar» deıtin bolǵan.
Budan keıingi orynda turǵan mańyzdy oıynshy – ferz. Belgili bir sebeptermen Eýropada korol bolatyn bolsa, onyń qasynda koroleva da bolý kerek dep uıǵarylǵan. Biraq úndilerde bul fıgýra keńesshi («manri» – hakim) esebinde ári onyń qozǵalys aıasy óte tar bolǵan. Sebebi ol jaýynger emes edi. Ferzdiń Eýropada nelikten áıel beınesinde somdalatyny ártúrli sebeppen túsindiriledi. Zertteýshiler muny áýlıe Marııa kýltimen baılanystyrady.
Ladıa. Úndilerde bul fıgýra «ratha» sózimen, ıaǵnı soǵysqa arnalǵan arba dep túsindiriledi. Parsylar ony «roh» (keme) dep atasa, arabtar ony ulttyq mıfologııadaǵy «rýh» qusymen shendestirgen.
Pil. Bul – ataýy eń kóp fıgýranyń biri. Fransýzdarda – «fou», «ázil» nemese «masqarapaz» degendi bildirse, nemisterde ol – «júgirýshi» degen maǵynany ústeıtin «läufer». Bolgarlar men belorýstarda ol – «ofıser». Aǵylshyndar men portýgaldarda – «epıskop» Biraq parsylarda bul fıgýra pil bolyp saqtalǵan. Shyǵystyń keı mekenderinde ony «túıe» dep te jatady. Bastapqyda aýyr pil tek bir óristigi dıagonal boıynsha sekire alatuǵyn, biraq shydamsyz eýropalyqtar erejelerdi jyldamdyqqa qaraı ózgertti. Biraq olar ony basqa fıgýralardan sekirý múmkindiginen shektedi.
Al «at» qaı zamanda da «at» bolǵan. Ol Úndistanda «ashva» dep ataldy, sodan keıin bul fıgýranyń atyn barlyǵy ózgerissiz aýdardy. Onyń qozǵalys túri ózgergen joq. Tek Sısılııada ǵana bul fıgýra esek dep atalady. Qyzyq.
Oıynnyń negizgi jaýyngerleri – peshkalar. Úndishe bul fıgýra «padatam» dep atalady, bul jaıaý sarbaz degendi bildiredi. Keıin eýropalyqtar jorǵyn jaýyngerge ferz bola alatuǵyn áleýet syılady.
