Qojas taýynyń silemderiniń eteginde, aýmaǵy atshaptyrym alqapta el úshin qan maıdanda basqynshy jaýmen shaıqasyp, shybyn janyn qıǵan esil erlerdiń máńgilik tynys tapqan orny bar. Sáýle aýlynyń ońtústiginde, zamanynda Abylaı hannyń qara joly kókteı basyp ótken Jylandy tóbe mańynda el qorǵaǵan erlerge topyraq buıyrǵan kóp beıit qaraýsyz jatyr. «Abylaı hannyń qara joly» ekspedısııasynyń ǵylymı jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Q.Eńsenovtiń paıymdaýynsha, jaýyngerlerdi jerleý ǵurpy HVIII ǵasyrǵa sáıkes keledi. Ajal ańsaǵan sur jebe qarsha borap, bes qarýyn beline baılaǵan basqynshy jaý tóbesinen tónip turǵanda joryq jolyndaǵy dástúrmen sheıit ketken esil erler týǵan jerdiń qoınaýyna tabystalǵan.
Endi tarıh tylsymyna súńgip kórelik. Bul jerde 1741 jyly jońǵar handyǵynyń qontaıshysy Qaldan Serenniń tapsyrmasymen Orta júz jaılaǵan ólkeni basyp almaqqa kelgen lama Dorjy men Septen noıandardyń jer qaıysqan qalyń áskerine qarsy turyp erlikpen shaıqasqan qanqasap maıdanda opat bolǵan jaýyngerler jerlengen desedi. Mamaı aýlynyń mańyndaǵy qorymǵa tóńiregi orlanyp qazylǵan soń jetý qıyndap, osy shaıqasta erlikpen qaza tapqan ataqty Nury batyrdyń urpaǵy Manarbek Burmaǵanov esil erlerdiń erlik isin pash etetin eskertkishti joldyń qarsy betine ornalastyrypty. Sáýle aýlynyń mańyndaǵy toıǵan qozydaı tompaıyp jatqan Jylandy tóbeniń etegindegi úlken qorymnyń mańy ýaqyt tabymen tozyp, shóp basyp, jermenjeksen bolyp ketken. Eldiń qazyna qarttarynyń aıtýlaryna qaraǵanda, 50-jyldary beıittiń mańy mal baspaý úshin orlanyp qazylǵan eken. Ýaqyt óte kele or da bitelgen.
– Keıingi urpaq qara qorymdy qorshasa, naǵyz eldik is bolar edi, – deıdi ekspedısııa jetekshisi, Birjan sal aýdanynyń qurmetti azamaty Murat qajy Ydyrysuly. – Atalarymyzdyń osy bir ǵajaıyp erlik úlgisi, týǵan jerge degen perzenttik asyl mahabbaty keıingi urpaqqa ádemi úlgi, ómirsheń ónege bolmas pa? Atamyz qazaqta «óli razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen astaryna kátepti qara narǵa júk bolar salmaq salatyn sóz bar emes pe?! Eskertkishtiń jalpy nobaıy, qazirgi tilmen aıtqanda, eskızi daıyn. Kóp qarajat ta qajet emes. Qalyń qorymnyń jaıylǵan maldyń tabanynyń astynda jatqanyn kórgende kókiregiń tuz quıǵandaı ashyp, janyńdy qoıarǵa jer tappaısyń. Aldaǵy ýaqytta aýdannyń isker azamattaryn jumyldyryp, jutyndyryp qorshap qoısaq, el qorǵaǵan erlerdiń aldynda paryzymyzdy óter edik.
Mundaı elge úlgi bolar jaqsy mysal barshylyq. Osy Abylaı hannyń joryqty joldarynyń izin indetken ekspedısııa barysynda Murat qajy bastaǵan azamattar 2021 jyly Kenesary hannyń mert bolǵan jeri Kekilik Seńgir taýynyń etegindegi Maıtóbege el atynan eskertkish tas qoıypty.
Taǵylymdy tarıhty alystan izdeýdiń qajeti joq. Jókeı kóliniń jaǵasynda Birjan saldyń Kókjartasy (h) dep atalatyn bıik jartas bar. Semiz jylqynyń qartasy ispetti buıra-buıra bolyp jatqan has sheber tabıǵattyń tól týyndysy. Kógiljim saǵymǵa oranǵan saıyn dalaǵa jiti nazar salsańyz, qozykósh jer qutty alaqanyńyzǵa salǵan bir shókim jaquttaı jarqyrap, kóz tartyp, kóńil arbar edi. Bizge jetken ańyzǵa qaraǵanda, asqaqtata shyrqaǵan Birjan saldyń áni qozykósh jerden estiledi eken. Eń ókinishtisi, qazirgi jurt arydaǵy Alashtyń án ónerine óshpes úles qosqan Saldyń sybaǵasyn umytqan syńaıly. Qazir jańaǵy jartas «Kırzýha» dep atalady. Jón bilmeıtin, el tarıhynan habarsyzdardyń aýzynda osy ataý júr. Qaıdan shyqqan, túp tórkini qalaı qalyptasqan dep izdep edik, osy mańda erterekte Kırza degen orystyń mujyǵy shóp shapqan eken. Tabıǵattyń ózi kelimsekti jaqtyrmasa kerek, mujyqtyń ógizin aıý jaryp ketipti. Kógildir Kóksheni, bar qazaqtyń dalasyn asqaq ánimen áldılegen Birjan saldyń atymen atalǵan Kókjartasty Kırzýhaǵa aınaldyrǵan soń namys qalaı qyspasyn?! Jartastyń irgesin janaı, etegin basa qonystanǵan demalys oryndary Kırzýha degen silteme qoıypty. Mine, qısynsyzdyń qıysqan jeri.
– Maýsym aıynda Birjan sal jáne Býrabaı aýdandarynyń ákimderi Dostanbek Esjanov pen Araı Sadyqovqa Qazaqstan Respýblıkasy Sýretshiler odaǵynyń múshesi, Eýrazııalyq dızaınerler odaǵynyń qurmetti múshesi Manarbek Burmaǵanov ekeýmiz jolyǵyp, eskertkishterdi ornatý máselelerin talqylap, eskızderin usyndyq. Qolda bar málimetterdi berdik, – deıdi Murat qajy Ydyrysuly.
Endigisi eldegi ultjandy azamattardyń nıeti men iskerligine baılanysty. Atamyzdan amanat bolyp qalǵan Kókjartastyń Kırzýha atanyp turýy súıekke tańba.
Aqmola oblysy,
Birjan sal aýdany
