Byltyr qys qyr astynda turǵanda jylý qazandyqtary jarylyp, apatty jaǵdaı oryn alǵandyqtan, Aqtaý Ekibastuzdyń kebin kıe me degen ýaıym bolǵan. Biraq keshen qyzmetkerleri qazandyqty jamaý jumystaryn tııanaqty júrgizip, tótenshe ahýaldyń aldyn aldy.
1968 jyly maýsym aıynda qurylǵan «MAEK» JShS quramynda 2 jylý elektr ortalyǵy – JEO-1 jáne JEO-2, bir kondensasııalyq jylý elektr stansasy, dıstıllıat óndirý jáne ónerkásiptik jylýmen, sýmen jabdyqtaý zaýyty bar. Osyndaı asa mańyzdy keshenniń jabdyqtary eskirgen. 1968-1999 jyldary teńiz sýyn tushytý úshin qoldanylǵan BN-350 ıaderlyq reaktoryn ustaý da MAEK-tiń moınyna biraz júk pen jaýapkershilikti artty. Oblysta turǵyn men túrli maqsattaǵy nysan sany ulǵaıǵan saıyn tozyǵy jetken jabdyqtar úzdiksiz jáne aýqymdy jumysqa tolyqtaı tótep bere almaıtyn jaǵdaıǵa jetti. MAEK-tiń negizgi energetıkalyq jabdyqtary ótken ǵasyrdyń 60-90-jyldary paıdalanýǵa berildi, olardyń fızıkalyq tozýy búgingi kúni 81%-dan asqan.
Basqarý menshigine qaraı 2003-2019 jyldary «Qazatompromnyń», 2019 jyldan bastap Energetıka mınıstrliginiń quramynda bolǵan kásiporyn 2022 jyldyń sońynan beri kommýnaldyq kásiporyn retinde Mańǵystaý oblysy ákimdigi quzyryna berildi. Qazir MAEK óz qyzmetin atqara otyryp, jóndeý jumystaryn júrgizýge májbúr. Kásiporynnyń óndiristik qyzmetiniń kidirissiz júrgizilip, tutynýshylardy elektr energııasy jáne jylýmen, aýyzsý, tehnıkalyq sý, ystyq sýmen tolyq qamtamasyz etýi úshin jyl saıyn josparly-aldyn ala jóndeý kestesi boıynsha negizgi energetıkalyq jabdyqtarǵa kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgiziledi. Tozǵan jáne isten shyqqan agregattardy aýystyrý nemese jóndeý úshin jabdyqtar, materıaldar men qosalqy bólshekter satyp alynady. Jabdyqtardy jańǵyrtý jáne rekonstrýksııalaý, ǵımarattar men qurylystardy kúrdeli jóndeý boıynsha is-sharalar oryndalady. Mysaly, kásiporynnyń jóndeý jumystary boıynsha josparly-aldyn alý jóndeý kestesine sáıkes ótken jyly 4 qazandyq – JEO-1-de №5, JEO-2-de №1, 6, 12 jáne 3 týrbına, JEO-1-de №3, JEO-2-de №2 jáne №10 tolyq kólemde jóndelgen. Sondaı-aq 2022 jyly bastalǵan JEO-2-degi №2 qazandyq jáne №1 týrbınadaǵy, №1 energııa blogindegi jóndeý jumystary aıaqtaldy.
Kásiporyn basshylyǵynyń aıtýynsha, kombınattyń bıyl jazǵy jáne aldaǵy kúzgi-qysqy kezeńderdegi senimdi jumysyn qamtamasyz etý úshin arnaıy is-sharalar júzege asyrylyp jatyr. Naqty aıtqanda, kúzge deıin 2024 jylǵa JEO-1 jáne JEO-2-degi 3 qazandyqty, JEO-2-degi 1 týrboagregatty, JES energııa blogin, boılerlik qondyrǵylardy jáne jylý generasııalaıtyn jabdyqtardy kúrdeli jóndeý josparlanǵan.
MAEK basshylyǵy stansalar men sý tushytý kesheniniń senimdi ári úzdiksiz jumysyn qamtamasyz etý úshin Úkimet rezervinen bólingen 2,38 mlrd teńge jáne Mańǵystaý oblysynyń ákimdiginen bólingen 2,08 mlrd teńge qarajatqa negizgi óndiristik jabdyqtar satyp alynǵanyn, sondaı-aq kombınat jabdyqtaryn kúrdeli jóndeýge «MAEK» JShS-nyń óz qarajaty esebinen 6,8 mlrd teńge bólingenin málimdedi.
Qubyrǵa qatysty jumystarǵa toqtalsaq, 2023 jyly JEO-1, JEO-2 tike jelileri boıyndaǵy jylý qubyrynyń jalpy uzyndyǵy 555 metr bolatyn ýchaskesi dıametri 1020 mm qubyrlarmen aýystyrylyp, jalpy uzyndyǵy 669 metr bolatyn tehnıkalyq sý qubyry ýchaskeleri dıametri 530 jáne 820 mm qubyrlarmen aýystyrylǵan. Bıyl jyl basynan beri Quıylys-OSJT-1 qubyry boıyndaǵy dıametri 630 mm bolatyn barlyǵy 430 metr qubyr ýchaskeleri aýystyrylyp, 433 metr jylý jelisin jáne 244 metr tehnıkalyq sý qubyrlaryn aýystyrý josparlanǵan.
Respýblıkalyq bıýdjetten bólingen 1,1 mlrd teńgege dıstıllıasııalyq-sý tushytý qondyrǵylarynyń jylý almasý jabdyqtaryn aýystyrý úshin 78 tonna tútikter satyp alynǵan eken. Mamandardyń aıtýynsha, nátıjesinde dıstıllıat óndirisi táýligine 5000 tekshe metrge artqan.
№7, 11 dıstıllıasııalyq sý tushytý qondyrǵylaryndaǵy 2 jylytý kamerasy, sondaı-aq 1 teńiz sýynyń jylytqyshy aýystyryldy. Jazǵy kezeńnen ótý jáne 2024-2025 jyldardyń jylý kezeńine daıyndyq sharalary aıasynda kóldeneń-qubyrly plenkaly býlandyrǵysh-1, 2 jáne 3-ti, DTQ-10-dy arnaıy qyshqylmen jýý júrgizilip, DTQ-9-da jóndeý jumystary bastaldy. Al Aqtaý qalasynda aýyzsý tapshylyǵyn azaıtý úshin Ortalyq sýmen jabdyqtaý toraby-2 ónimdiligi táýligine 6000 tekshe metr bolatyn keri osmos qondyrǵysyn montajdaý jumystaryn aıaqtapty. Mańǵystaý oblysynyń energetıka jáne TKSh basqarmasynyń tapsyrysy boıynsha qalanyń tike jáne keri jylý jelileriniń magıstraldyq qubyrlaryn rekonstrýksııalaý jobasyn iske asyrý boıynsha qurylys-montajdaý jumystary júrgizilip jatyr. Ol boıynsha 2024 jyly Aqtaý qalasyndaǵy 12,4 shaqyrym magıstraldyq jylý jelilerin aýystyrý josparlanǵan. Sondaı-aq Mańǵystaý oblysynyń energetıka jáne TKSh basqarmasynyń tapsyrysy boıynsha Quıylys-Melovoe ken ornynyń jerasty sýyn OSJT-2 jáne «Kaspıı» sý tushytý zaýytyna deıin senimdi jetkizetin Quıylys-«Kaspıı» sý tushytý zaýyty-OSJT-2 jańa sý qubyry qurylysynyń jobasyn iske asyrý boıynsha qurylys-montajdaý jumystary qolǵa alynǵan. Munyń bári de – Aqtaý qalasy turǵyndaryn aýyzsýmen qamtamasyz etý maqsatyndaǵy qyzmetter.
Jergilikti bılik pen «MAEK» JShS basshylyǵy Aqtaýdaǵy sý tapshylyǵyn sheshimi az ýaqytta tabylatyn ýaqytsha jaǵdaı dep baǵalap otyr. Quzyrly oryndardyń bulaı senimdi sóıleýine –
MAEK aýmaǵyndaǵy OSJT-2, ıaǵnı ortalyq sýmen jabdyqtaý torabynda salynǵan jańa qondyrǵylardyń qala turǵyndaryna táýligine qosymsha 6 000 tekshe metr aýyzsý bere bastaıdy degen jospary men jobasy sebep.
«MAEK» JShS-ǵa qarasty dıstıllıat óndiretin zaýyttyń dırektory Denıs Samorýkovtyń aıtýynsha, qazir qondyrǵylarǵa sý jınalyp jatyr.
«MAEK seriktestigi tarapynan jyly jaǵajaıdaǵy qonaqúıler men týrıstik nysandarǵa sý berilmeıdi. Kombınat negizinen Aqtaý turǵyndaryn sýmen qamtamasyz etip otyr», deıdi.
О́ńirdegi aýyzsý tapshylyǵyn sheshý úshin «Kaspıı» sý tushytý zaýyty da kómek qolyn sozbaq. Zaýyt qýatyn táýligine 20 myńnan 40 myń tekshe metrge deıin ulǵaıtý jobasy aıaqtalýǵa jaqyn.
«Qazir zaýytta qýaty táýligine 20 myń tekshe metr bolatyn 5 qondyrǵy jumys isteıdi. О́nimniń 60-65%-y Munaıly aýdanynyń turǵyndaryna, qalǵany Qaraqııa aýdanyna, áýejaıǵa, oblystaǵy áskerı bólimderge jáne jyly jaǵajaıda ornalasqan týrıstik nysandarǵa beriledi. Qazir zaýytqa qýatty eki ese arttyratyn jańa
5 qondyrǵy jetkizildi. Qurylys-montajdaý jumystary aıaqtalyp qaldy jáne qosymsha iske qosý jumystary bastaldy. Shildeniń sońynda testilik rejimde birinshi qondyrǵyny qosamyz. Al tamyzda qalǵan qondyrǵyny kezeń-kezeńimen qosý josparlanyp otyr», deıdi «Kaspıı» sý tushytý zaýytynyń dırektory Nurlybaı Aqqulov.
Joba iske qosylǵan sátte «MAEK» JShS táýligine berip otyrǵan 52 000 tekshe metr sýǵa qosymsha sý kólemi artyp, Aqtaý qalasyna táýligine 20-25 myń tekshe metr kólemde jetpeıtin sý tapshylyǵyn tolyǵymen joıýǵa múmkindik týady dep josparlaıdy mamandar.
Aqtaýdaǵy sý tapshylyǵy talaı aıqaıǵa sebep bolǵan. Al MAEK ahýaly osyndaı – túgelge jýyq tozyǵy jetken dimkas júrekti toqtatyp qoıyp, emdeý úshin ornyna jumys isteıtin artyq júrek joq. Sondyqtan mańyzdy kásiporynǵa keshendi qoldaý qajet.
Mańǵystaý oblysy
