О́ńirlik tóltańba asqaq bolýy shart

Ulttyq ıdeologııanyń negizi

Árbir táýelsiz eldiń óz aldyna el bolýy, saıası-ekonomıkalyq turaqtylyǵyn bildiretin, jeri­niń tutastyǵyn kórsetetin, resmı beınesin aıqyndaıtyn ulttyq ıdeologııanyń negizi – geraldıka. Osylaı degen Mádenıet jáne aqparat mınıstr­ligi Geraldıkalyq jumys bas­qarmasynyń basshysy Gúl­dana Argenova da Memleket basshysynyń Pre­zıdent ja­nyndaǵy Ulttyq quryltaıdyń ekinshi otyrysynda geraldıkalyq belgilerdi jáne óńirlik nyshandardy jetildirý máselesin kóterýi óte oryndy ekenin aıtady. Bul barlyq oblystyq jáne qalalyq óńirlik nyshandy birizdendirýge jáne normatıvtik quqyqtyq deńgeıde bekitýge múmkindik beredi. Sondaı-aq óńirlik nyshandardyń syrtqy pishinderi, olardyń jazylý úlgi­leri, estetıkalyq normalary men qoldaný tártibi retteletin boldy. Osy rette Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi tolyqtyrýlar en­gizgen «Jergilikti memle­kettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» zańyna jaqynda Memleket basshysy qol qoıdy. Sonyń aıasynda elimizdegi 17 oblys jáne 3 respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń óńirlik nyshandaryn normatıvtik-quqyqtyq deńgeıde resmı bekitý josparlanyp otyr. Onyń aıtýynsha, jalpy júzege asyrý mehanızmderin jergilikti atqarýshy organdar júrgizedi. О́ńirlik nyshandardyń jobasy irikteýden ótkennen keıin qoǵamdyq talqylaýǵa, sosyn mem­lekettik rámizder jáne geral­dı­kalyq belgilerdi nasıhattaý jónin­degi oblystyq jáne respýblıkalyq komıs­sııanyń qaraýyna joldanady. Nátı­je­sinde, oblystyq máslıhattar depýtattyq tal­qy­laýǵa shyǵarý arqyly máslıhat she­shim­i­men bekitpek.

Sondaı-aq respýblıkalyq komıs­sııa­nyń negizgi jumys baǵyttaryna toqtalǵan Gúldana Argenova: «Bıylǵy jıynda jańa zań normalaryn engizýden bólek, keıbir memlekettik nagradalar­ǵa ultqa qyzmet etken ardaqty tulǵa­lardyń esimderi berildi. Budan basqa Memlekettik kúzet qyzmetiniń jáne Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń jalpy 10 vedomstvolyq nagradasy normatıvtik deńgeıde beki­ti­lip, 4 jańa nagradanyń eskız­deri naq­tylandy. Bir rettik mereı­toı­lyq tósbelgiler, onyń ishinde qo­­­ǵamdyq jáne úkimettik emes uıym­­­­dardyń medaldaryn retteýge qatysty qoldanystaǵy zań­na­ma­lar­­ǵa ózgerister engiziledi», dedi.

Bıyl komıssııa jumysynyń otyrysynda Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligine, Abaı, Aqtóbe, Qaraǵandy, Pavlodar, Mańǵystaý jáne Ulytaý oblystaryna monıtorıng júrgizilgen. Sondaı-aq memlekettik rámizder óndirýshi kompanııalar arasynda zań talaptaryn buzý faktileri, sapa tómendigi jáne naryqtyq baǵanyń qymbattyǵy, ulttyq standarttarǵa sáıkes emes shetelden óndirilgen rámizderdiń el aýmaǵynda satylýy anyqtalǵan. Sol úshin jumys organy qazir osyndaı kompanııalardyń jumysymen tanysyp, qoǵam tarapy­nan aıtylatyn syn pikirlerge de der ke­zinde nazar aýdaryp keledi eken. Ko­mıs­sııa músheleri memlekettik rámiz­der­diń beınesin zańsyz qol­daný nemese paı­dalanýǵa qatysty jaýap­kershilikke tartý tý­raly usynys-talap­ta­ryn jetkizgen. Al jyl basynan beri Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi Apat­tar medısınasy ortalyǵynyń jáne Ádilet mınıstrligi Sot saraptamalary orta­ly­ǵynyń jańa nyshandarynyń jobasy beki­tilip, Bas prokýratýra nyshany men vedomst­volyq nagradalarynyń eskızin aýys­tyrýǵa baılanysty jumys júrip jatyr.

Túsiniksiz termın

Alaıda búginge deıin óńir­lik rámizderdiń sıpattamasyn ázirleý men olardy paıdalaný tártibin aıqyndaý quzyreti Astana jáne Almaty qala­la­rynyń máslıhattarynda ǵana qaras­ty­rylǵanmen, ózge óńirlerge qatysty bul másele normatıvtik-quqyq­tyq aktiler deńgeıinde bekitilmegen edi. Osy olqylyqtyń saldarynan jergilikti ákimder óńirlik rámizderdiń sıpattamasyn ázirleý men paıdalaný tártibin ózderi aıqyndap keldi. Osylaı degen geraldıst Aıdyn Rysbekuly geraldıkalyq jumys basqarmasy óńirlik rámizderdi ázirleý júıesin retke keltirý boıynsha «Úlgilik qaǵıda» daıyn­dalǵanyn aıtady. Qaǵıda mátini ­23 shildege deıin qoǵamdyq tal­qylaý úshin «Ashyq NQA» saıtynda ornalastyryldy. Alaıda maman «Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týra­ly» zańǵa «óńirlik rámizder» emes, «óńirlik nyshandar» bolyp engenin quptaı almaıtynyn jetkizdi.

Onyń aıtýynsha, nyshan sóziniń úsh túrli maǵynasy bar: birinshi, nyshan – sulba, kóleńke, saǵym sekildi sýbek­tıvti uǵym. Bul belgisizdikti, turaq­­­syzdyqty, kópmaǵynalyqty bildi­re­di (táriz­des, ispettes, sııaqty, múmkin, bál­kim, t.b.). Ekinshi, nyshan – týa paıda bola­­tyn erekshelik. Máselen, balanyń ata-anasyna (týysqandaryna) uqsap týýy – «anatomııalyq nyshan» dep atalsa, nerv júıesiniń erekshelikteri – «fızıo­logııalyq nyshan» dep atalady. Ny­shan­dar adam boıyndaǵy ártúrli qabilet­terdiń damýyna negiz bola alady. Biraq árbir qa­bi­letke arnaýly nyshan sáı­kes kele bermeıdi. Úshinshiden, nyshan – yńǵaı (nıet, talap). Mysaly, yńǵaıy baı­qal­­mady, yńǵaıy kelmedi, jumysqa yń­ǵa­ıy joq, eshnárseniń yńǵaıyn bil­meı­di.

Osylaı degen ol «óńirlik nyshandar» degen ataýdy «óńirlik rámizder» degen ataýmen aýys­tyrý qajet dep sanaıdy. Sebe­bi Qazaqstannyń ákimshilik-aýmaqtyq birlikteri memlekettiń quramdas bir bóligi. Sondyqtan memlekettiń memlekettiligin aıqyndaıtyn geosaıası geral­dıkalyq belgilerdi «rámiz» dep atasa, quqyqtyq turǵydan da oryndy bolady. Onyń ústine óńirlik rámiz – óńirlerdiń saıası áleýetin, mádenı-rýhanı álemin, tarıhı-etnografııalyq keńistigin, áleýmettik-ekonomıkalyq da­mýyn,­ ekologııalyq florasy men faýnasyn, tabıǵı peızajyn, qazba baılyǵyn, geografııalyq ereksheligin, turǵyndarynyń keleshekke degen umtylysyn beıneleıtin, sondaı-aq jergilikti bılik pen halyq arasyn etene baılanystyratyn ıdeo­lo­gııalyq qural. Sol úshin óńirlik rá­miz­derde «El – bir, memlekettik múdde – ortaq» ekenin aıqyndaıtyn ortaq ıdeıa bolýǵa tıis. Ekinshiden, ıdeıa men taqyryp, rámiz ben beıne arasynda sabaqtastyq, úılesimdilik bolýy shart. Úshin­shiden, ıdeologııalyq máni men kórkemdik mazmuny, geral­dıkalyq sıpattamasy, standarty, júıeliligi, qurylymdyq, pishindik sharttylyqtary mem­le­kettik rámizdermen úndesip jatýy kerek. Tórtinshiden, dóńgelek pishindi jáne betki jaǵy dóńes bolǵany jón. Dóńgelek pishin – kúnniń rámizi, sonaý saq-ǵun-túrikten tamyr tartqan kıiz úıdiń beınesi, taza qazaqy úlgi. О́ńirlik rámizderdiń de osy úlgimen jasalǵany durys. Besinshiden, betki jaǵyndaǵy ataýy qazaq tilinde jazylýǵa tıis. Geraldıstiń sózinshe, qazaq tili – Qazaqstannyń týymen, eltańbasymen, ánuranymen qatar qasterlenetin uǵym. Mysaly, memlekettik tilderin ózbekter «ózbek tili», qyrǵyzdar «qyrǵyz tili», orystar «orys tili» deıdi. Sondyqtan bul baǵdarda el ǵana emes, til de egemen bolýy kerek. Altynshydan, art­qy jaǵynda resmı bekitilgen merzimi kór­setiledi. Jetinshiden, burynǵy óńir­lik rámizdiń keıbir elementterin jańa óńir­lik rámizde qoldanýǵa bolady. Segizin­shi­den, aýyldyq okrýg, aýdan, qala, oblys jáne respýblıkalyq mártebege ıe qala­­lardyń óńirlik rámizderin tóltańba dep ataý kerek. Eltańba – memlekettik rámiz bolsa, tóltańba – óńirlik rámiz. Ulty­­myz­dyń bolmysymen bite qaınasqan arhe­­tıp uǵymdar, tóltýma týyndymyz. Odan uly dalamyzdyń ıisi ańqıdy. Biz tól­­týma týyndylarymyz arqyly aldymen – qazaqtyń, sosyn – jattyń júregine jol taba alamyz. Toǵyzynshy – tóltańba ter­­mınin lıngvıstıkalyq turǵy­dan zań­das­­ty­rǵanda ǵana óńirdiń boıtumary sııaq­ty ajy­ramas bir bólshegine aına­lyp, eń basty óńirlik rámiz retinde baǵa­la­­na­dy.

Ulttyq kod eldik rýhty asqaqtatady

Saıası ǵylymdar doktory,­ pro­fessor Muhıt-Ardager Sy­dyq­nazarov 2014-2016 jyldar aralyǵynda aımaqtyq geraldıka júıesinde tolyq haos pen tártipsizdik bolǵanyn aıtyp júr. Munyń sońy eldiń birqatar oblysynda óz logotıpin oılap ta­ýyp qana qoımaı, týdy, ánurandy da qabyldaýǵa ákeldi. Tipti HIH ǵasyrdaǵy orys ımperııalyq rámizderi men elementteri qol­danylǵan kezderi de kezdesti. Ordender men medaldar berý júıesinde de biryńǵaı málimetter bazasy bolmady. Kóptegen medal, orden jáne nagradanyń basym kópshiliginde shtamptaý nómirleri engizilmeı jáne belgili bir ordenniń nemese nagradanyń qandaı adamǵa tıesili ekendigi beımálim boldy. Bul jaǵdaı kúni búginge deıin bar.

Osylaı degen ol elimizde bolashaq geraldıster men veksıllologterdi daıarlaýǵa kóńil bóliný kerektigin aıtady. Ár aımaq pen eldiń kúshtik vedomstvolarynda resmı geraldıster bolýy kerek. О́kinishke qaraı, kúshtik qurylymdarda kásibı geraldıs­ter joq. Bir sózben aıt­qan­da, M.Sydyqnazarov memlekettik rá­miz­­derdi áli jetildirý qajet­tigin aıtady. «Qazir kez kelgen memlekettiń yqpal etý deńgeıi kóbi­nese ulttyq bren­di­­men anyq­ta­lady, ony tıimdi jyljy­tý úshin biryńǵaı stıl men jalpy stan­­­dart­tardy saqtaý mańyzdy. Bizdiń rá­miz­derde biregeı ulttyq kod anyq jáne aıqyn kórsetilýge tıis. Menińshe, biz­diń óńirleri­miz ben qalalarymyzdyń el­tań­­­­balaryn bir júıege keltirý kerek. Qa­zir olardyń kópshiligi formasy men maz­mu­ny jaǵynan erekshelenetin eń qa­ra­pa­ıym talaptar men kanon­darǵa sáıkes kel­­meıdi. Bul qoǵam­nyń sanaly synyn tý­­dy­rady. Son­dyqtan bul sala­da muqııat tal­­­daý júrgizip, jalpy tásilderdi ázir­leý qa­jet. Ordender men medal­dar­dyń tereń sım­­v­­olızmge ıe bolýy, biregeı bolýy jáne qoǵamda keń rezonans týdyrýy óte ma­ńyz­dy.

Onyń aıtýynsha, úsh jyl buryn el­degi ge­ral­dıka men veksıllologııa ıns­tıtý­sıo­­naldy túrde uıym­das­­ty­­ryl­dy. Geraldıka jónindegi res­pýb­­lı­kalyq komıssııanyń qura­my py­syq­­talyp, bekitildi, sarap­tamalyq keńes­tiń quramy jańar­tyldy. Osy másele­lerdi py­syqtaýmen aınalysatyn Mádenıet jáne aqparat ja­nyndaǵy geraldıkalyq zertteý­ler ortalyǵy – beıindi ıns­tıtýt paıda boldy. Degenmen aýmaqtyq rá­mizder, ordender men medal­dar berý salasynda áli de úlken problemalar bar. Ártúrli memlekettik organdar beretin nagradalardyń, medaldardyń, ordenderdiń kópshiliginde nagradada da, ashyq derekter baza­synda da rettik nómir joq. Mem­le­kettik emes marapattar salasyn­da jaǵdaı tipti kúrdeli. Iаǵnı esep joq, olardyń bári óziniń baqy­lan­baıtyn ómirimen ómir súredi.

Osylaı degen ol: «Jaqynda biz mem­le­kettik syılyqtarǵa ál-Farabı, Abaı, Ah­met Baıtur­synuly sııaq­ty kórnekti oı­shyl­dar men aǵartý­shylardyń qur­­metine jeke sıpat ber­dik. Memlekettik na­gra­dalar júıe­sin dál osyndaı negiz­de ózgertý qajet. Bul azamattyq pat­rıo­tızmdi ny­ǵaıtý, kórnekti tarıhı tulǵa­lar­dy qo­ǵam­dyq sana­ǵa sińirý úshin jasala­dy. Biz bul tájirıbeni memlekettik nag­ra­da­lar júıesin jetildirý boıyn­sha ju­mysta salmaqty paıdalanýymyz kerek», deıdi.

Qalaı desek te, ulttyq jáne aımaqtyq rámizderdi qalyp­tas­tyrý jaýapty ári kúrdeli is. Álemde óziniń aýmaqtyq tu­tas­­tyǵyn qorǵap, eldiń irgesin saqtap qal­­­ǵysy keletin kez kelgen el ult­tyń bi­re­geıligin bildiretin ulttyq rámizine uqyp­ty­lyqpen qaraǵan. О́ıtkeni óz ataý­la­ryn­da geografııalyq, negizgi, dıf­fe­ren­sıa­­sııasyna basa nazar a­ý­dar­ma­ǵan mem­le­­kettiń máńgi bolyp qalýy da qıyn­ǵa so­ǵady. Áıgili Kon­fýsııdiń «Álem­di sóz ben zań emes, rámizder men tańba­lar bı­leıdi» deýi beker emes. Ulttyń uly­ly­­ǵyn hám azattyǵyn álemge tanytatyn tań­­ba­daǵy taqyryp pen ıdeıa arasyndaǵy sabaq­tastyq bite qaınassa, eldegi kóptegen saıa­sı problemalar men áleýmettik shıe­le­nister ózdiginen sheshilip, ulttyń rýhy oıanary haq.