Lýdomanııa men narkomanııanyń klınıkalyq belgileri

DSM-5-tegi lýdomanııa krıterııleri:

• Aqsha tigip, oıyn oınaýǵa jıi áýes bolý: oısha burynǵy jeńisi týraly oıǵa orala berý, taǵy bir ret aqsha tigip, oıyn oınaý, oınaýǵa oqtalý, oıynǵa aqsha tabýdyń joldaryn oılastyrý.
• О́zi kútken áserdi alý úshin tigetin aqshanyń mólsherin kótere berip, oıyndy jalǵastyrý.
• О́tken shaǵynda óziniń oıynǵa qumarlyǵyn azaıtýǵa, sırek oınaýǵa nemese múldem oınaýdy doǵarýǵa tyrysqan kezderde sátsiz áreketterdiń bolýy.
• Sırek oınaý nemese oıynnan birjola bas tartý týraly oılaǵanda mazasyzdaný, ashýlaný.
• Aqsha tigip oınaı almasa sharasyzdyq sezimi, ózin kináli seziný, úreı, kúızelis paıda bolady. Joǵaltqanyn qaıtarý úshin oıynǵa qaıta oralý.
• Lýdomanııaǵa qanshalyqty áýes ekenin jasyrý úshin otbasyna, dárigerine jáne basqa da adamdarǵa ótirik aıtý.
• О́tirik aıtý, alaıaqtyqqa barý, urlyq jasaý, gemblıngke aqsha tabý úshin bireýdiń múlkin ıemdený sııaqty qylmystyq áreketterdi jasaý.
• Minez-qulqy manıakaldyq kóńil-kúımen baılanysty bola almaıdy (erekshe krıterıı).

 Lýdomanııanyń sebepteri men damý mehanızmi

Jalpy bıologııalyq faktorlarǵa bas mıy qurylymynyń organıkalyq zaqymdanýyna ákeletin bosanýǵa deıingi, bosaný kezindegi jáne bosanýdan keıingi zııandylyqtar jatady. Al temperament pen tulǵanyń minez-qulyq qasıetteriniń qalyptasýynyń negizi – tuqym qýalaý.

Zertteý barysynda statıstıkalyq turǵyda deni saý ata-analarǵa qaraǵanda oıynǵa táýeldi ata-analardyń balalary jıi patologııalyq oıynqumarlarǵa aınalatyny anyqtaldy. Oıynǵa patologııalyq táýeldiliktiń damýy otbasy músheleriniń bireýinde bolsa, barlyq otbasy músheleri de oıynqumar bolyp ketkeni de dáleldengen. Ispan zertteýshileri A.Ibanes pen onyń áriptesteri patologııalyq gemblıng damýyndaǵy genetıkalyq faktorlardyń róline arnalǵan sholýynda molekýlıarlyq genetıka salasyndaǵy zertteýler gemblıngtiń qalyptasýyna qatysatyn neıromedıatorlyq júıelerge jaýap beretin túrli allel genderdi anyqtaǵanyn aıtqan. Amerıkalyq genetıkter toby relevantty baqylaý tobymen salystyrǵanda 139 oıynǵa qumar adamnyń dofamın, serotonın, noradrenalın jáne GAMQ (gamma amınomaıly qyshqyl) berilýine qatysatyn 31 genniń ózgeretinin zerttegen. 

A.O.Býhanovskıı táýeldilik minez-qulyq aýrýlarynyń (qumar oıyndaryna patologııalyq táýeldilikti qosa alǵanda) qalyptasýynda ortalyq júıke júıesiniń organıkalyq zaqymdanýyna (túrli serebraldy aýrýlarǵa, mıdyń zaqymdaryna jáne t.b. OJJ zaqymdaryna) baılanysty ekendigin anyqtaǵan, ol júıke júıesiniń tejegish prosestteriniń álsiz bolýynan, oıyn oınaǵan kezde júıke júıesi prosessteriniń shamadan tys jumys isteýi saldarynan psıhıkalyq prosessterdiń tejelgendiginen lýdomanııa damıdy degen tujyrymǵa kelgen. Birqatar zertteýler hımııalyq táýeldilikte de, lýdomanııada da oıyn oınaǵan kezde emosııany qabyldaıtyn bas mıyndaǵy «marapattaý júıesiniń» sezimtaldyǵynyń tómendeýi baıqalatynyn aıtady. MRT-zertteýler baqylaýmen salystyrǵanda oıynǵa qumar adamnyń strıatýmdyq jáne ishki-medıaldy aldyńǵy belsendilikteriniń tómendeýin kórsetti, sondaı-aq addıksııa neǵurlym anyq baıqalǵan saıyn, «marapattaý júıesimen» baılanysty qurylymdardyń belsendiligi soǵurlym tómen bolatynyn kórsetti (Reuter et al., 2005).

Kateholamındik teorııa patologııalyq gemblıngtiń qalyptasýyndaǵy túrli neıromedıatorlyq qurylymdardyń mánin sıpattaıtyn zertteýlerde rastaldy. Osylaısha, zertteýshilerdiń pikirinshe, serotonın deńgeıiniń joǵarylaýy lýdomanııanyń bastalýyna, oıyn oınaǵan kezde ony qoıa almaýǵa sebep bolady. Ony orys tilinde «gemblıngovyı  zapoı» dep ataıdy nemese bul sózdi oıynqumarlyqqa salyný dep túsiný kerek. Noradrenalın deńgeıi aǵzada joǵary bolýy adamda qozý seziminiń paıda bolýyna, oıyn oınaý kezinde ártúrli táýekelge barý sezimin týdyrady. «Marapattaý júıesine» áser etken kezdegi oń jáne teris sezimder shaqyratyn dofamın lýdomanııanyń turaqty bolyp qalyptasyp ketýine áser etedi. Lýdomanııanyń qalyptasýyndaǵy kateholamındik qurylymdardyń aıryqsha rólin M.Zak pen K.Poýlostyń psıhobelsendi zattar (ásirese, amfetamın) qabyldaǵannan keıin, adamdardyń lýdomanııaǵa qumarlyǵynyń kúrt artýy týraly málimetteri de bar.

Gemblıngke qumar etetin mıkro jáne makro áleýmettik faktorlar

Otbasydaǵy teris tárbıe, ata-ana men tanystardyń qumar oıyndarǵa qatysýy, balalyq shaqtan bastap oıyndarǵa qumartý (domıno, karta, monopolııa, t.b.), materıaldyq qundylyqtardyń durys baǵalanbaýy, qarjylaı múmkindikterge erekshe basymdylyqpen nazar aýdarý, baı týystar men tanystarǵa qyzǵana qaraý, barlyq máseleni aqshamen sheshýge bolady dep oılaý. Osynyń barlyǵy gemblıngke qumar etetin mıkro jáne makro áleýmettik faktorlarǵa jatady.

Amerıkalyq zertteýshi A.Pasternak otbasylyq dárejeniń bolmaýyn táýekel faktoryna jatqyzdy. Birqatar zertteýshiler qumar oıyndarynyń qoljetimdi bolýyn qumarlyqqa aparatyn áleýmettik faktor retinde qaraıdy.

Klınıkalyq belgileri

Lýdomanııanyń úsh satysy bar (R. Custer et al., 1989):

• Utystar kezeńi: kezdeısoq oıyn, jıi utý – oıyn oınaý saldarynan úlken utys utýǵa bolady degen qııal oıǵa aparady, sol sebepti oıyndy kóbirek oınaıdy, tigetin aqsha kólemin ulǵaıtady, adam óte iri utysty utsam dep qııaldaıdy, sebepsiz optımızm paıda bolady.
• Utylystar kezeńi: jalǵyz qalyp oınaý, utystarymen maqtaný, tek oıyndy ǵana oılaý, utylys epızodtarynyń sozylýy, oıyndy toqtata almaý, ótirik aıtý jáne dostarynan problemasyn jasyrý, otbasyna nemese áıeline degen qamqorlyqtyń azaıýy, jumystyń kóp ýaqytyn oıynǵa arnaý, qaryzdardy qaıtarýdan bas tartý, tulǵalyq ózgerister – ashýshańdyq, sharshaý, tuıyqtyq, úıdegi emosıonaldyq jaǵdaıdyń aýyrlaýy, oıyn úshin qaryzǵa aqsha alý, zańdy da, zańsyz da joldarmen alynǵan óte iri qaryzdar, qaryzdardy óteı almaý, oıyndy doǵarýdyń sátsiz áreketteri.
• Kóńili qalý kezeńi: kásibı jáne jeke bedelinen aıyrylý, oıynǵa jumsaıtyn ýaqyty men salatyn aqshanyń tym kóbeıýi, otbasy men dostarynan alshaqtaý, ar-ojdany mazalaý, ókiný, basqalardy jek kórý, úreı, zańsyz áreketter, úmitsizdik, sýısıd týraly oılaý jáne ony jasaý áreketteri, qamaýǵa alyný, ajyrasý, ishimdikke áýestik.

Lýdomanııany túsinýdegi mańyzdy aspekt – oıynǵa qumar adamdardyń «oılaýdaǵy qatelikteri». Oılaýdaǵy qatelikter strategııalyq jáne «oıyn transy» mehanızmin iske qosatyn taktıkalyq túri bolady.

Oılaýdyń strategııalyq qateleri:

• Aqsha bárin, tipti emosııa, adamdarmen qarym-qatynas máselelerin de sheshedi.
• Osy shaqtaǵy senimsizdik bolsa da utystan soń keletin tabysty kútý, ómirdegi sátsizdikterdi sátti oıynmen joıyp jiberýdi elestetý.
• О́z taǵdyryn baqylaý týraly oılaryn utys týraly oılarǵa almastyrý.

Oılaýdyń taktıkalyq qateleri:

• Utatyn («joly bolǵysh») kúnge sený.
• Oıynda joly bolmaıtyn sát mindetti túrde bolady degen tujyrym.
• Oıyn arqyly, ıaǵnı aqshany qaıtaryp alyp qana qaryzdaryn qaıtara alamyn dep oılaý.
• «Endi eshqashan oınamaımyn» dep ózine ýáde bergende tek sońǵy oıyn sátimen ǵana emosıonaldyq baılanysta bolý.
• Aqshasynyń bir bóligin ǵana salyp oınaı alamyn dep sený.
• Oıyn kezinde aqshany fıshka nemese dıspleıdegi sandar ǵana dep qabyldaý.
• Bás tigýdi kelisimge otyrý dep elestetý.

V.V.Zaısev pen A.F.Shaıdýlına oıyn sıklin quraıtyn kezeńder men táýeldi adamnyń minez-qulqyn sıpattady.

• О́zin-ózi ustaý kezeńi - aqsha bolmaǵan soń oınamaý, áleýmettik ortanyń áseri, kezekti sátsizdikte muńaıý.
• «Avtomatty qııal» fazasy, ol kezde oıyn týraly oılar jıileı túsedi. Oıynǵa qumar adam óz qııalynda tek qumar kúıinde utylady jáne utysty kútý utylys sátterin nazarsyz qaldyrady. Oılar aıaq asty nemese qosymsha stımýldardyń áserinen paıda bolady.
• Emosıonaldyq qysymnyń artý fazasy. Jeke erekshelikterge baılanysty muńaıyp, kóńili túsedi nemese ashýshańdyq pen úreı baıqalady. Keıde kóńi-kúı oıyn týraly qııaldyń kúsheıýimen qatar júredi. Keı jaǵdaılarda naýqas ony oıynmen baılanystyrmaıdy jáne ol seksýaldy qumarlyqtyń artýymen, ıntellektýaldy qysymmen aýysady.
• Oınaımyn dep sheshý fazasy. Sheshim eki túrli jolmen keledi. Olardyń birinshisi boıynsha pasıent «telegraf stılindegi» qııalynyń jeteginde óz qalaýyn júzege asyrý joldaryn josparlaıdy. Oıynǵa qumar adamnyń oıynsha bul – «utys bolýy múmkin» oıyndaǵy minez-qulyqtyń nusqasy. Aýrýdyń birinshi satysynan ekinshisine ótýge tán. Basqa nusqa – oıyn epızodynan keıin birden oınaımyn dep sheshý. Onyń negizinde aqshany qaıtaryp alý kerek degen ırrasıonaldy tujyrym bar. Bul mehanızm aýrýdyń ekinshi jáne úshinshi satylaryna tán.
• Qabyldanǵan sheshimdi shettetý fazasy. Naýqastyń oınaýdy qalaý qarqyny tómendep, óz minez-qulqyn «jalǵan baqylap» otyrǵandaı sezim týdyrady. Bul ýaqytta oıynǵa qumar adamnyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik mártebesi jaqsarýy múmkin. Bul sharttardyń úılesimi pasıenttiń óz táýekelin ańǵarmaı, oıyn olqylyǵyna (qolynda kóp aqshanyń bolýy, alkogol ishý, demalý úshin oınap kórý, t.b.) ákeletin jaǵdaılarǵa barýyna ákeledi.
• Qabyldanǵan sheshimdi júzege asyrý kezeńi. Oǵan erekshe emosıonaldyq aıqyn kóńil kúı men aldaǵy oıyn týraly qarqyndy qııaldar tán. Oıynǵa qumar adam jıi ol kúıin «trans» dep sıpattaıdy: «zombı sııaqty bolasyń». Pasıenttiń sanasynda áli konstrýktıvti qarsylyqtar paıda bolatynyna qaramastan olar birden ırrasıonaldy oılaýmen joqqa shyǵarady. Oıynshynyń ózin baqylaı alýy týraly jalǵan qııaldary basym bolady. Aqshanyń barlyǵyn jolǵaltpaı, oıyn toqtamaıdy. Odan soń ózin-ózi tejeý kezeńi bastalyp, jańa sıkl iske qosylady.

Esirtkige táýeldiliktiń belgileri

Psıhıkalyq táýeldilik – esirtki týraly oılaý. Bir ret esirtkini qoldaný kezinde erekshe rahattaný sezimin sezingen adamnyń mıynda «lázzát ortalyǵy» nemese «este ustap qalý ortalyǵy» iske qosylady. Esirtkini alǵash qoldanǵan kezde «lázzat ortalyǵyna» birinshi ret sıgnal barady. Bul sıgnaldy «lázzat ortalyǵy» qabyldap alady da, rahattaný sezimin aqparattyq kod retinde  saqtap alady. Odan keıin «lázzat ortalyǵy» sol sıgnaldy izdep turady. Kelesi joly dál sondaı rahataný sezimin seziný úshin burynǵydan kóbirek dozany qabyldaý oıy týady, birinshi ret qabyldanǵan dozaǵa organızmniń tózimdiligi qalyptasady.

Esirtkini alǵash ret qabyldaǵan adam sol psıhobelsendi zattardan rahattanyp, «taǵy qabyldasam eken» degen ustama oı paıda bolady. Bul ustama oı esirtkini taǵy qabyldamaıynsha, adamǵa múldem maza bermeıdi, adam tek esirtkini qabyldaý týraly oılaı beredi. Sol oıyn qanaǵattandyrý maqsatynda barlyq is-áreketterge, jónsiz materıaldyq shyǵyndar men ákimshilik qylmystarǵa, urlaýǵa jáne taǵy basqa qylmystarǵa barýǵa týra keledi. Psıhıkalyq áýestilik esirtki týraly únemi oılap júrý, ony qabyldasam kóńil-kúıim kóteriledi dep dámelený, esirtkini qabyldamasa kóńil kúıiniń tómendeýi, jáne esirtki qabyldamaı júrse ómirge degen motıvasııasynyń azaıýy - psıhıkalyq táýeldiliktiń belgileri bolyp sanalady. Bul sımptomdar jıyntyǵy psıhıkaǵa táýeldilik dep atalady. Bul - esirtkige táýeldiliktiń alǵashqy belgisi. Ekinshi ret sodan keıin taǵy birneshe ret esirtki qabyldaý kezinde alǵashqy qabyldaý kezindegideı rahattaný sezimi bolmaı, ondaı eıforııa tek esirtki dozasyn kóbeıtken kezde ǵana múmkin bolady. Adam organızminiń esirtkiniń alǵashqy dozasyn qabyldaǵan kezde burynǵydan qaraǵanda tez masaımaı, az dozany kótere alýy - toleranttylyq dep atalady.

Nashaqorlyqqa ushyraǵan kezde mıyńyzdaǵy ózgerister sizdiń naqty oılaýyńyzǵa, minez-qulqyńyzdy basqarýǵa nemese emosıonaldy teńgerimdi sezinýińizge kedergi keltiredi. Esirtkige táýeldi adamnyń áleýmettik mańyzǵa ıe adamı qasıetteri tómendeıdi, esirtki qabyldaý onyń jumysynan, dostarynan nemese otbasynan góri mańyzdy bola bastaıdy. Adamnyń barlyq maqsaty men oıy esirtki qabyldaýǵa baǵyttalady. Odan basqa eshnárseni oılaǵysy kelmeıdi. Adamda osy qasıetter paıda bolsa, ol esirtkige psıhıkalyq táýeldi boldy degen sóz.

Fızıkalyq táýeldilik degenimiz – esirtkini tutynýdy qoldanýdy toqtatqannan keıin paıda bolatyn organızmniń qatty aýyrsyný belgileri. Negizgi belgileri – esirtkini qabyldaýdy dereý toqtatqannan keıin paıda bolatyn dirildeý, tyrysý, aıaq qoldarynyń tartylýy, esirtkini toqtatqannan keıin paıda bolatyn úreılený belgisi, gallıýsınasııalar, sandyraqtar jáne t.b. Osyndaı belgilerdiń jıyntyǵyn abstınetti sındrom dep ataımyz. Ol esirtkini qoldanyp júrip dereý toqtatqan kezde bolatyn somatıkalyq, nevrologııalyq jáne psıhıkalyq buzylystarmen kórinis beredi. Emdeý mekemelerinde fızıkalyq  táýeldilikten  arylýǵa bolatyn bolsa, al psıhıkalyq táýeldilik  ómir boıyna qalyp qoıady.

Esirtki táýeldiliktiń taǵy bir belgisi toleranttylyqtyń ıaǵnı, esirtki dozasyn masaımaı kótere alýynyń ózgerisin aıtýǵa bolady. Esirtkige táýeldiliktiń bastapqy kezeńinde esirtkiniń burynǵy dozalaryna tózimdilik joǵarylaı beredi, ıaǵnı buryn qoldanylǵan esirtki mólsheri burynǵydaı narkotıkalyq masaıýdy týdyrmaıdy. Sol sebepti burynǵydan kóp dozany qabyldaýǵa týra keledi.

Esirtkige táýeldiliktiń kelesi belgisi – tulǵalyq tómendeý. Mysal retinde, ómir boıy tárbıeli bolyp ósken bala esirtki tappaǵan sátte eń jaqyn adamyna, ata anasyna erekshe ádepsizdik tanyta bastaıdy. Demek, táýeldi adam áleýmettik ortada óz minez qulqyn basqara almaıdy.

Esirtkini uzaq ýaqyt boıy qoldaný - esirtkige táýeldiliktiń joǵary deńgeıi. Oǵan bas mıynyń toksıkalyq zaqymdanýy nemese toksıkalyq ensefalopatııa, psıhoorganıkalyq sındromdy jatqyzýǵa bolady. Psıhoorganıkalyq sındrom - mıǵa uzaq ýaqyt boıy psıhobelsendi zattyń áser etýi saldarynan adamnyń minez qulqynyń psıhıkalyq ózgerýi. Psıhoorganıkalyq sındrom tulǵa degradasııasyna alyp keledi. Sonymen qatar táýeldi adamnyń qorshaǵan ortaǵa adaptasııasy tómendep, múgedektikke alyp keledi.

Naǵıma NURǴALIEVA,

Jetisý oblysy psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynyń narkologııalyq qyzmet boıynsha dırektordyń orynbasary