Jerdiń kórki – Merki

«Men kelem taý ishinde

túndeletip,

Aımaqty kúńirentip, óleńdetip.

Astymda aq boz atym

sylań qaǵyp,

Jaltaqtap qulaqtaryn

eleńdetip»,

dep bastalatyn Sákenniń «Taý ishinde» áni oıǵa oralady. Aıyr­mashylyǵy sol, ekspedısııaǵa shyq­­qan tilshiler qaýymy aq boz at­ty temir tulparǵa almastyrǵan.

Áýdem jerdegi bıik jartas­tarǵa sát saıyn jaqyndap kele­miz. Al órkesh-órkesh jotalar jasyl quraqty jamylyp qalyń uıqyda jatqandaı keıip tanytady. Syńǵyrlaǵan bulaqtar biz­ge beımálim tilde án salyp tur­ǵandaı kúı keshesiń. Al balǵyn aýa boıyńdy balqyta túsedi. Qu­marlana jutqan saıyn meıiriń qanatyndaı.

Jylandaı ıreleńdegen jol­dyń bir bóligi artta qaldy. «Búr­kitsaı» kóz ushynan alystap barady. Kelesi bir oıpat jerge jet­tik. Ánebir ózenniń tusyn­da­ǵy qazaq úılerden qazaqy qo­ńyr tirshiliktiń lebi esedi. Tútini bult­qa qaraı jóńkilgen saq monshasy tur. Munda mereıli Merki­niń týrızmin tikteımin dep nıet etken Dýlat Maratuly qonystanypty. Tórt túligin órgizip otyr.

Merki aýdany ákimdigi uıym­das­tyrǵan ekspedısııaǵa kelgen áriptester Dýlattyń tushymdy áńgimelerine qanyqty. Jigitter «Búrkit uıa» saıynyń ataýy nemen astasyp jatqanyn bilgisi kel­di. Áńgime-dúken qurýdan Dýlat jalyqsyn ba? Táptishtep turyp aıtyp berdi. D.Maratuly keltir­gen derekke sensek, osy mańdaǵy bıik jartastarǵa qyrandar uıa salǵan. Sol uıadan qanat qaqqan «Alataý» atty búrkittiń balapany bul kúnde Dúnıejúzilik kóshpeliler oıynynda top jaryp, birneshe ret júldege ilinipti. Qustyń tóresi jıi uıa salǵan soń jergilikti jurt bul mańdy «Búrkit uıa» dep ataǵan eken. Tabıǵat aıasynda az kem tynystaǵan tilshiler sapary ármen qaraı jalǵasty.

«Búrkit uıanyń» tabıǵaty da kózdiń jaýyn alady. Osy mań­daǵy shatqaldan ońtústikke kóz jú­girtseń, Alataýdyń kók tiregen shyńdaryn kóresiń. Tarıhı jerdi halyq aýyzeki tilde «Lednık» dep atap ketken. Baýyryn jyl on eki aı muzdyq basyp jatatyn ólkeni jergilikti jurt «máńgi muzdyqtar mekeni» dep biledi.

Merki ózeni osy muzdyqtardan bastaý alady. Tilshiler de Alataý­dyń aq bas shyńyna aınalǵan muz­dyqtardy kórýge asyǵyp otyr. Sol arqyly Alataýdyń bókterin­de ornalasqan Merki aýdanynyń tylsymǵa toly, tarıhı jádiger­ge baı tabıǵatyn kózben kórgisi, túısikpen sezingisi keledi.

El ishinde «tamyz aıynda qary qurttaıdy» dep aıtylatyn muz­dyqtarǵa jetý – ońaı is emes. Jol­dyń mehnaty aýyr. Joldyń bel­gili bir bóligi artta qalǵanymen, qalǵan tórt shaqyrymdy jaıaý júrip ótý kerek. Táýekel etpeı is bitsin be? Atmosferalyq qysym ózgergenine qaramastan, jýrna­lıster qalǵan joldy jaıaý júrip, artta qaldyrdy.

Mundaǵy tabıǵattyń sulý­ly­ǵyn sózben sýretteý múmkin emes sekildi. Kózdiń jaýyn alatyn peızaj tuńǵıyǵyna tarta túsedi. Al tamyz aıy kelgende qar­dyń qurttaýy tabıǵattyń tyl­symy emeı nemene? Biz solaı top­shyladyq. Bálkim aqyly asqan ǵalymdar bir baılam jasar. Ýaqyty kelgende tolyǵyraq túsindirer.

Mundaǵy aspantektes shyń­dar­dyń ortasy jazyq kelgenimen, mańaıyn siresken muz basyp tur. Al eki shatqaldyń ortasyndaǵy kımeshek kıgen keıýananyń kel­beti oıyńdy san-saqqa júgirte­di. Qudaıdyń qudireti demeı kór muny. Muz qursaýyndaǵy tabıǵat tamashasynyń kirpik qaqpaı turǵan kúzetshisi me dersiń.

Árli-berli júrgende ózen-bulaqtardyń daýysy men taý aýa­synan san túrli dybysty qula­ǵyń shalady. Tylsymǵa toly tabı­ǵattyń tamashasy tańdaı qaq­tyrady. Muzdyqtardyń mańyna barǵanda adam jany beımálim bir ǵajap kúı keshedi.

Merkini jurt nege «jerdiń kór­ki» deıtinin osyndaıda túsi­nesiń. Ekologııalyq týrızmdi da­mytýǵa arnalǵan ólkeniń tap ózi. Ekstremaldy týrızmdi órkende­tý­ge de suranyp turǵan sekil­di. Derekke sensek, munda kisi taba­ny tımegen ondaǵan shyń bar kórinedi.

Jergilikti bıliktiń qarap ja­týǵa ýaqyty joq. Táńir tartý et­ken tamasha aımaqta túrli is-shara­lar ótkizip, týrıstik ortalyqqa aınaldyrýǵa qamdanyp otyrǵan syńaıly.

Aýdan ákimi Jorabek Baýbe­kovtiń aıtýynsha, Merki jerinde etnografııalyq, ekologııalyq ­já­ne ekstremaldy týrızmdi ór­ken­detý boıynsha jumystar qol­ǵa alynyp jatyr eken. Munda­­ǵy shatqaldarynyń eteginen bas­tap, sonaý taý tóbesindegi jaılaý­lar­ǵa deıin ornalasqan kıiz úıler men demalys oryndaryn, etnoaýyldardy kórip, birinshi baǵyt bo­ıynsha jumys jolǵa qoıylǵanyn baǵamdaý qıyn emes. Jorabek Nurmergenuly demalys kúnderi taýly aımaqtaǵy demalys oryndaryna 2 500-3 000 aralyǵynda demalýshylar kóteriletinin aıtyp otyr.

Munda ekologııalyq týrızmdi damytý maqsatynda ólkeniń tabıǵı kelbetin saqtaý, adamı faktorlar­ǵa jol bermeý jumystary nazar­ǵa alynǵan. Aýdan ákiminiń sózi­ne súıensek, taýly aımaqtaǵy orman sharýashylyǵyna qaras­­ty 103 myń gektar alqaptan Ulttyq saıabaq ashý jumystary bastalyp ketken, qazir qujatyn rásimdeý jumystary júrgizilip jatyr.

Ulttyq park tynyshtyq aıma­ǵy, sharýashylyq aımaǵy jáne týrıstik aımaq syndy 3 bó­lik­­ten quralady. 32 myń gektar­dy qu­raıtyn tynyshtyq aımaǵynda qar barysy, arqar, ular syndy Qa­zaqstannyń «Qyzyl kitabyna» en­gen jáne taǵy basqa da sırek kez­desetin ań-qustardyń kóbe­ıýi­­ne jaǵdaı qarastyrylmaq. Sha­rýa­shylyq aımaǵyna jaz aılarynda tórt túligin qumda qystat­qan malshy qaýym kóteriletin bol­sa, týrıstik aımaqta etnostılde demalys oryndaryn, bıznes nysandaryn qurýǵa nıet bildirgen ­ınvestorlar men kásipkerlerge qoldaý kórsetilmek.

Aýdan basshysynyń aıtýynsha, ótken jyly Merkide úsh kún­dik respýblıkalyq alpınıs­ter festıvali ótkizilipti. Elimiz­diń ár qıyrynan kelgen alpınıs­ter máńgi muzdyqtardaǵy bıiktigi 3 myń metrden asatyn 4 shyńdy jańadan baǵyndyryp, olarǵa jańa ataý bergen.

Bul aýdan basshylyǵynyń Merki­degi ekstremaldy týrızmdi da­mytý maqsatynda qolǵa alǵan is-sharalardyń bastamasy eken. Byl­tyr bastalǵan festıval dástúrli túrde bıyl da jalǵasyn tabady. Aýdan ákiminiń aıtýynsha, Merkiniń máńgi muzdyqtarynda áli baǵyndyrylmaǵan bıiktigi 3 myń metrden asyp, 4 myń metrge baryp jyǵylatyn 20 shyń bar. Osy shyńdardy baǵyndyrý maqsatynda alpınıster festıvali turaqty túrde uıymdastyrylmaq.

Merki dese, Qaraqystaq ústir­tindegi Kókkól týraly sóz qozǵa­maý múmkin emes. Ekspedısııanyń sońǵy kúninde tilshiler qupııasy kóp kólge bardy. Ortalyqtan kól­ge deıinge aralyq 150 shaqy­rym­dy quraıdy. Oǵan baratyn birneshe baǵyt bolǵanymen, uıymdastyrýshylar Oırandy arqyly kóterilgendi jón dep taýypty.

Áýlıekól jaıynda ondaǵan ma­qala jazylǵan. Áıtkenmen Kók­kóldiń qupııasy áli kúnge ashyl­ǵan joq. Biletinder kóldiń zúmi­ret sýy túpsiz tereńde de­sedi. Merkilikterdiń aıtýynsha, munda beımálim bir maqulyq­tyń mekendeıtini týraly ápsana taraǵan. Tipti ústinen ushqan qus ta, jaǵasyna jaqyndaǵan ań da, ­sý ishýge barǵan maldyń da ǵaıyp­tan joǵalyp ketetini týraly ańyz jetkilikti.

Bir qyzyǵy, munda Áýlıe­kól­men qatar, «Tamyrly kól», «Sary kól», «Buzylǵan kól», «Astaý kól» degen taǵy da tórt kól jatyr. Olardyń da sýy birqalypty, deń­geıi ózgermeıdi. Bul kólder týraly el ishinde aıtylatyn myń túrli áńgime bar demesek, ǵylymı turǵyda zerttelgen dep tolyq aıta almaımyz.

Ol az deseńiz, Qaraqystaqta­ǵy VII-VIII ǵasyrlarǵa tuspa-tus keletin meshit pen medreseniń oryn­dary, Qaraqystaqtaǵy Qosh­qartas, Qalmaqııa, Úlken Áýlıe shoqy, Kishi Áýlıe shoqy, Sandyq jaılaýlaryndaǵy balbal tastar, kóne túrkiler syıynǵan qasqyrdyń basy beınesindegi dúnıe júziniń kartasy syndy kóp­tegen tarıhı jádigerdi Merki taý­larynan kóptep kezdestiresiz.

Munartqan Merkiniń shatqal­dary sát saıyn alystap barady. Qaraı-qaraı kóz toıǵan, kóńil toıattaǵan sulýlyqqa degen ishte bir qımas sezim bar. Qyr-shyńy tylsymǵa toly Merki taýlaryn artqa tastap, kórshi elge de ótý­ge bolady. Onda da tarıhtan syr shertetin qundylyqtar jet­kilikti. Kim bilsin, bir kúni Qyrǵyz Alataýyna da tabanymyz tıetin shyǵar...

Jambyl oblysy,

Merki aýdany