Sultan KARTOEV: Qazaqtan dosyń bolsa, jolda qaldyrmaıdy

Sultan Kartoev halyqaralyq «Nevada-Semeı» antııadrolyq qozǵalysyna qatysýshylar qataryna qalyń kópshilikpen birge, polıgondy japsaq eken degen armanmen qosyldy. Biraq ol bul qozǵalystyń joly aýyr bolatyndyǵyn, otbasyn, negizgi mamandyǵyn umytyp, halyqtyń beıbit ómiri úshin tek qana at ústinen túspeı júrý kerektigin sol shaqta bilmegen de edi. – Sultan Omaruly, siz aqyn, qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenovtiń úzeńgiles ári syralǵy dosysyz. Ekeýiń­izdi osy «Nevada-Semeı» qozǵalysynan basqa ne biriktiredi? Qandaı ortaq kóz­qarastaryńyz bar? – Qazir aıtsam, eshkim senbeýi de múmkin. Biraq kezinde maǵan «Oljastan bas tart», dep sońyma shyraq alyp túskender bolǵan. «Sóıtseń, qyzmetińdi ósiremiz, qurmettep, qarjylaı syılyq beremiz», dedi. Men kónbedim. Sodan segiz jyl boıy Oljaspen dostyǵym úshin janyma tynyshtyq bolmady. «Ertis GESstroıda» jumys istegen kezimde úsh ret qýǵyndaldym. Úsh ret ózimniń kons­tıtýsııalyq quqyǵymdy qorǵap, jantalastym. Osynyń bárinde meni Oljas qana qorǵady, Oljas qana qoldady. Basymyzdan neshe túrli ótti ǵoı, sonda da biz dostyǵymyzdy saqtaı bildik. Bizdiń aramyzdaǵy dostyq – naǵyz erler dostyǵy. Mundaı baqyt ekiniń biriniń basyna qona bermeıdi. Men sol úshin de ómirge rızamyn. Biz qazirde bir-birimizge jıi qonaqqa baryp turamyz. Ekeýmiz de Pavlodar oblysynanbyz. Ekeýmiz de shahmat oınaǵandy unatamyz. Qaı jerde kezdessek te – aeroportta, vokzalda, dalada ol maǵan «Sultan, káne shahmatty shyǵarshy!» deıdi. Kezdesken saıyn ol ótken kúnniń qıyndyqtaryn esine alady. – Sizderdiń qatarlaryńyzǵa Qa­zaq­stannyń ǵana emes, búkil álemniń halqy qosyldy. Qozǵalys bastalmastan buryn siz qandaı ispen shuǵyldanyp júrdińiz? – Mıllıondaǵan álem halqy sııaqty men de ıadrolyq qarýǵa qarsy boldym. Sebebi, 40 jyl boıy polıgonnyń dál túbinde ómir súrdim emes pe?! 1984-1989 jyldary Shúlbige jumys babymen aýysyp, «ErtisGESstroı» mekemesine dı­rektordyń orynbasary qyzmetine kiris­tim. Zaıybymmen, balalarymmen apta saıyn jer-dúnıeni titiretken jarylystyń kýási bolatynmyn. Sol kezdegi Semeı oblysynyń tur­ǵyndary sııaqty bizdiń úıimizde de kıim-keshek salynǵan eki shabadan daıyn turatyn. Birinde qosymsha qujattar, ekinshisinde qysyltaıań sátte qajet bolyp qalar degen azyq-túlik pen dári-dármekter. Soǵys jaǵdaıynda ómir súrdik qoı. Osylaı isteýge májbúr boldyq. Kez kelgen sátte bomba jarylyp, jer ortasyna túsip ketýi múmkin edi. Úılerimiz «bı bılep», shkaftardaǵy ydystar syńǵyrlap «án salatyn» qorqynyshty sátter áli de kúni keshegideı kóz aldymda. 1986 jyly Chernobylde bol­ǵan qaı­ǵyly oqıǵadan keıin ıadrolyq synaqtarǵa degen eń aldymen ǵalymdardyń, sodan keıin qoǵam qaıratkerleri men ha­lyqtyń kózqarasy ózgere bastady, dál sol jyly shildeniń 11-i kúni Máskeýde ótken halyqaralyq forýmda ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salý kerektigin ǵalymdar qatań túrde eskertti. О́ıtkeni, álemdegi adamzat quryp ketý qaýpiniń aldynda turdy. KSRO Ǵylym akademııasy uıymdastyrǵan forýmǵa álemniń damyǵan ozyq elinen 340 ǵalym shaqyryldy. Ol kezderi ǵalymdardyń aıtqanyn, keltirgen málimetterin nazarǵa alyp, polıgondy jabaıyq dep halyq taǵdyryn oılap, bas qatyryp jatqan birde-bir basshy joq edi. Al keńestik kompartııany qoldaıtyn ortalyq basylymdar, Máskeýden shy­ǵatyn gazet-jýrnaldar «Semeıde esh­qandaı problema joq, adamdar maldaryn jaıyp, toılaryn ótkizip jatyr, demalýǵa bolatyn tamasha taza tabıǵat ortasy» dep jazǵanyn talaı oqydyq. Iá, eger bizdiń Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń tarıhı Jarlyǵymen bárine núkte qoımaǵanda, mundaı aıtys-tartys, daý-janjaldar jalǵasa berer edi de, surapyl ıadrolyq polıgon eshqashan jabylmas edi. Polıgon jabylǵan sol jyldary halyq dúnıege kelgen uldaryn Oljas atap, eline qorǵan bolar er-azamat bolsyn dep yrymdap jatty. – Polıgon jabyldy, olaı bolsa al­daǵy ýaqytta «Nevada-Semeı» qoz­ǵa­lysynyń aldynda qandaı jumystar tur? – Biz Kýrchatovtaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyqpen birlesip jumys isteýge kóshtik. Maqsatymyz – Elbasy tapsy­rýy­men beıbit atomdy nasıhattaý. Orta­lyq dırektory, ǵalym Erlan Batyr­bekov Qazaqstanda japondarmen birlesip, AES salý jumysyn bastady. Bul – tyń joba. Buǵan deıin de Erlan Ǵa­di­letuly kóptegen sharýalardyń basyn qaıyrdy. Sonyń biri – polıgon ornalasqan Degeleń taýynyń etegindegi ınjenerlik qurylymdardy, ondaǵy zııandy qaldyqtardy taýyp, oǵan arnaıy quıma quıǵyzyp, radıoaktıvtiliktiń aınaladaǵy qorshaǵan ortaǵa taramaýyna yqpal etti. Búginde Degeleń taýyn Ishki ister mınıs­tr­liginiń ishki áskerleri qorǵaýǵa alǵan. Sondaı-aq, qorǵanysty nyǵaıtý úshin Degeleńde úsh deńgeıli joba iske asyryldy. Joba boıynsha beınekameralar, basqarý beketi ornalasqan. Osynaý úsh deńgeıli Qazaqstan, AQSh, Reseı ǵalymdarynyń oılap tapqan jobasy boıynsha qorǵanys júıesin jergilikti jerden de, Kýrchatov qalasynan da baqylap otyrýǵa bolady. Mine, álem ǵalymdary osylaısha soǵys atomyn boldyrmaýdy qadaǵalaýda. Al osynyń basynda áý basta Oljas Súleımenov turǵan edi ǵoı. Sondyqtan da halqy Oljasty eshqashan umytpaıdy. О́z basym Oljastaı dosym baryn qashanda maqtan tutamyn. Áńgimelesken Raýshan NUǴMANBEKOVA, jýrnalıst. SEMEI.