* Qazaq handyǵy – 550
Avstrııalyq dıplomat Sıgızmýnd Gerbershteın (1486-1566) Qasym bılegen Qazaq handyǵy týraly jazyp, onyń turǵyndaryn «qazaq tatarlar» («Cosatski») dep tanıdy.
1518 jyldyń maýsym aıynan 1519 jyldyń qańtar aıyna deıin Máskeýde elshilik saparmen bolǵan ıtalııalyq Franchesko Da-Kollo men Antonı De-Kontı óz eline qazaq jerleri jóninde málimetter alyp qaıtty. Iranǵa, Qytaıǵa jáne basqa da shyǵys elderine saýda-sattyq jáne dıplomatııalyq jumystarymen baryp qaıtqan nemis ǵalymy jáne jazýshysy Adam Olearııdiń (1635 j.), gollandııalyq Iаn Streıstiń (HVII ǵasyrdyń ekinshi jartysy), fransýz úkimetiniń dıplomatııalyq agenti De-la-Nevılldiń (1689 j.), fransýz kópesi Jan Batıst Taverneniń (HVII ǵasyrdyń 30-jyldary), shved elshiliginiń hatshysy Engelbert Kempferdiń (1683 j.), golland sýretshisi Kornelıı de Brýınniń joljazbalarynda qazaqtar jáne olardyń qonystary týraly san alýan tarıhı jáne etnografııalyq materıaldar toptastyrylǵan.
Ásirese, 1664-1665 jyldary golland elshiligi quramynda Máskeýge kelip, onyń shyǵystaǵy aımaqtary jóninde materıaldar jınastyrǵan geograf N.K. Vıtsenniń 1692 jyly Amsterdamda jaryq kórgen «Soltústik jáne Shyǵys Tatarııa týraly» degen eńbegin erekshe ataý kerek. Kitapta Esim hannyń, Táýke hannyń, Tursyn men Bolat sultandardyń, Saıram, Túrkistan, Sozaq, Aqqorǵan, Ikan, Saýran, Otyrar sekildi qalalardyń attary atalady. Túrkistan qalasynda uzyndyǵy jıyrma bes sajyn ǵımarat bar, ol «Astana» dep atalady; Astananyń ishinde júzden astam baspana ornalasqan; olardyń bireýinde adam boıyndaı qazan tur; Astanada Áziret-qoja degen qasıetti adamnyń beıiti bar dep jazady avtor (Oqyrman ne týraly, kim týraly aıtylyp otyrǵanyn biletin shyǵar).
Gollandııalyq jazýshynyń málimetteri boıynsha Qazaq handyǵy Táýke han tusynda bir ortalyqqa baǵynǵan, saıası jaǵynan nyǵaıǵan memleket bolǵan, handyqtyń tek Syr boıyndaǵy qalalarynyń sany otyz ekige jýyqtaǵan. Qazaqtar týraly syńarjaq pikirler taratýshylarǵa shved avtory Iogann Tabbert fon Stralenbergtiń 1738 jyly Londonda jaryq kórgen «Eýropa men Azııanyń soltústik jáne shyǵys bólikteriniń tarıhı-geografııalyq sıpattamasy» atty kitabyn paraqtap shyqsa, biraz paıdasy tıer edi.
F. Stralenberg Qazaq handyǵyn Qazaq Ordasy («Kosachi Hordae») dep atap, qazaqtardyń kóne mádenıeti bar halyq ekendigine derekter keltiredi. Olardyń ishinen avtor «jumbaq jazýlardy» (Orhon-Enıseı jazýlaryn), Soltústik jáne Ońtústik Qazaqstandaǵy eskertkishterdi, ásirese, Ulytaý shyńdarynyń birindegi petroglıfterdi, Ertis pen Esil ózenderi jazyǵyndaǵy kóne mazarlar men qorǵandardy ataıdy.
Qazaq memlekettiligin zertteýde burmalaýshylyqtarǵa ushyrap kele jatqan taqyryptardyń biri – qazaq dástúrli qoǵamynyń saıası júıesi.
Qazaq qoǵamynda bılik júrgizý birneshe deńgeıde júzege asyryldy. Kóshpelilerdiń sınkrettik dúnıetanymyna oraı ornyqqan bıliktik júıe memlekettik atrıbýttardyń bárin qamtydy. Eń joǵary bılik júrgizý quqy Shyńǵys han urpaqtarynyń áleýmettik-korporatıvtik tobynan saılanatyn hanǵa tıesili boldy.
Handyq bıliktiń negizgi fýnksııalaryna ekonomıkadan tys qaıshylyqtardy retteý, rý-taıpalar arasyndaǵy kelispeýshilikterdi sheshý, áskerı-saıası jáne sot qyzmetteri jatty. Qazaqtarda han bıliginiń basty fýnksııasy – halyqty syrtqy shapqynshylyqtardan qorǵaý, el men jerdiń tutastyǵyn saqtaý boldy.
Qazaq qoǵamyndaǵy aǵa han ınstıtýtyna qazaq júzderi arasyndaǵy birlikti nyǵaıtý, tutas qazaq jurtyna qatysty máselelerdi rettep otyrý mindeti júkteldi. Qaısybir derekterde Qazaq handyǵynyń Táýke hannan keıingi bıleýshisi Qaıyp Muhambet bolǵan (Kazahsko-rýsskıe otnoshenııa. Vyp. 1. Dok. 15. S. 18). 1718 jyldyń kókteminde Ábilqaıyr hannyń «Qaıyp hannyń tapsyrmasymen soǵysýǵa daıyn ekendigi» (Pamıatnık Sıbırskoı ıstorıı HVIII veka. T. II. S. 160) jónindegi málimdemesi de Qaıyptyń bas han bolǵandyǵyn rastaıdy. Keıin bul dárejege Ábilqaıyr, Abylaı qol jetkizedi. Han bıliginiń dıskrettik sıpatta bolǵandyǵy, Qazaqstannyń saıası júıesindegi túrli bılik sýbektileriniń arasynda qatań vertıkaldy táýeldiliktiń oryn almaǵandyǵy jónindegi paıymdaýlar ortalyq bıliktiń álsizdigi sekildi, qysqasha aıtqanda, Qazaq handyǵynyń memlekettilik bolmysynyń pisip-jetilmegendigi týraly ıdeıaǵa qosymsha qoldaý tabý nıetinen, qazaq memlekettiliginiń ózindik erekshelikterin eskermeýden, máseleni otyryqshy-eginshilikti memleketterge tán bıliktik júıe negizinde qarastyrýdan týyndaıdy.
Qoǵamdyq sanada han bıligi memlekettiliktiń, qoǵamdy uıymdastyrý isindegi tarıhı sabaqtastyqtyń sımvoly, qaýipsizdik pen ıgiliktiń nyshany retinde qabyldandy. Bul – sonaý Túrik qaǵanaty zamanynan beri kele jatqan han men halyq tutastyǵynyń bir kórinisi bolatyn.
Han birden-bir bılik ıesi bolǵan emes. Joǵarǵy sıýzeren retindegi oǵan handyqta bılik júrgizýdi qaraýyndaǵy ulystar men taıpalyq birlestikterdi bıleıtin sultandarmen jáne bılermen bólisýge týra keldi. Jalpy memlekettik sıpattaǵy máselelerdi sheshý úshin quryltaı (halyq jınalysy) shaqyryldy. Tarıhta Qaraqumdaǵy halyq quryltaıy, Ordabasy quryltaıy belgili. Orys derekkózderinde quryltaı «sezd» dep ataldy. HIH ǵasyrdyń orta kezinde qazaqtar ómirimen tanysqan bir orys kópesi: «Kóne zamannan qyrǵyzdarda orys bodandyǵyna ótýine deıin kóp adamdar qatynasqan sezder boldy» dep jazdy (Zapıskı saratovskogo kýpsa Iа.P. Jarkova o kırgızah. 1852 g. / Pýtevye dnevnıkı rossııskıh chınovnıkov ı ıssledovateleı o kazahskoı stepı HVIII – seredıny HIH veka. Sb.dok. ı materıalov / Sost. I.V. Erofeeva ı dr. Astana, 2012. S. 599).
Quryltaıda han saılaý, jaý shapqynshylyǵyna qarsy kúres, shet elmen bitimge kelý, t.b. búkil qazaq halqynyń taǵdyryna qatysty máseleler talqylandy.
M.H. Dýlatı «Tarıh-ı Rashıdıde» Kúltóbeni Moǵolstannyń áıgili aımaǵy dep jazady. Kúltóbe basynda el birligi men onyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baılanysty qıyn-qystaý kezeńderde halyq jınalysy birneshe ret ótkizilgenge uqsaıdy. Biraq onda qabyldanǵan sheshimdi hannyń buljytpastan oryndaý qajettiligi qaǵıdatty eshbir ózgeriske ushyramady.
Handyq bılik jáne onyń statýsy men fýnksııalary, sultandar jáne bılermen qarym-qatynasy, handyq bıliktiń pármendiligi men beriktigi sekildi máseleler shyǵys avtorlarynyń shyǵarmalarynda keńinen zertteldi.
Dástúrli qazaq qoǵamynyń eń yqpaldy saıası kúshin, hannan keıin, sultandar nemese tóreler qurady. Shyńǵys han áýletinen taraǵandardyń barlyǵy sultandar atalyp, olar, Shyńǵys hannyń qaı butaǵyna jatsa da, han taǵynan úmitker boldy.
Qazaqtar dalalyq memlekettilik dástúrlerdi saqtaı otyryp, sultandardyń jeke ulystardy basqarý quqyn da qabyldady. Olardyń saıası quqyqtaryna jalpy memlekettik basqarýǵa, jergilikti (ıaǵnı, ulysty) basqarýǵa qatysý jatty. Ulysty basqarý sultandarǵa onyń halqynyń ústinen áskerı-saıası bılik júrgizýge múmkindik týdyrdy. Ulystyq sultandarǵa soǵys kezinde jasaq quryp, oǵan qolbasylyq etý quqy berildi.
Marta Olkott: «Qazaqtarda eki satyly ákimshilik qurylym boldy: handar men sultandar arıstokratııasy rýlyq qaǵıdatqa negizdelgen ákimshilik júıesinen bıik turdy», – dep jazady. Alaıda, amerıkalyq professordyń pikiri ústirtindeý sekildi. Ol qazaq qoǵamyndaǵy bıler ınstıtýtynyń orny men rólin jetkilikti túsinbeýshilikten týyndaıdy.
Dástúrli qazaq qoǵamynyń saıası-áleýmettik júıesindegi demokratııalyq bıliktiń mańyzdy býyny – bı halyq túsiniginde: sot, tóreshi; batagóı, sheshen; bitistirýshi dıplomat, elshi retinde uǵynyldy. Bı, «Jeti Jarǵy» boıynsha, ózine baǵynyshty rý-taıpa sheginde sot jáne ákimshilik bılik (hanmen qatar) júrgizdi. О́z qaýymynyń turmys-tirshiligin qadaǵalap, tártip pen tynyshtyqtyń buzylmaýyna jaýapty boldy. Osylaısha, bıler bıleýshi handardyń halyq arasyndaǵy senimdi tiregine aınalyp, sultandarmen teń quqyly dárejede memlekettik máselelerdi talqylaýǵa qatysty.
Qazaqtarda bıler, atqaratyn jumysyna, laýazymyna, bedeline, adamı qasıetterine oraı, ata bı, tóbe bı, qatar bı, jeke bı, tóten bı, bala bı bolyp bólingen.
Bıler ınstıtýty memlekettiń saıası jáne áleýmettik qurylymyn tek qana ǵuryptyq quqyq emes, sol sııaqty rýhanı-mádenı salt-dástúr negizinde de ushtastyra ári teńdestire otyryp qamtamasyz etýdi kózdegen birden-bir qurylym boldy. Onyń ústine ol memlekettik basqarý júıesimen tyǵyz astasa otyryp, halyq pen bıleýshi toptardyń belgili bir áleýmettik-saıası qundylyqtar tóńireginde toptasýyna yqpal etti (Orazbaeva A. Qazaq handyǵyndaǵy bıler ınstıtýtynyń genezısi men tarıhı evolıýsııasy / Saıasat. 1997. 107-b.).
Bıler ınstıtýty kóshpeliler qoǵamynda burynnan da belgili boldy. Qazaq qoǵamynda ejelgi quqyqtyq retteý formalarynyń biri retinde bıler soty jumys istedi. Ony kóne zamandardaǵy handyq basqarý júıesiniń taıpa kósemderine súıený arqyly memleket ishindegi tártip pen rettilikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan umtylysy nátıjesinde ómirge kelgen dalalyq demokratııanyń klassıkalyq úlgisi deýge bolady.
Qazaq qoǵamynda sot tóreligi memlekettik basqarý ıerarhııasyndaǵy joǵarǵy býyn-handyq bılikpen teńdes, keıde odan bıik deńgeıde turdy. Bıler soty jergilikti mándegi daý-damaıdy, qylmystyq jáne azamattyq isterdi qaraǵan. Bıler sotynyń sheshimderine kóńili tolmaǵan, ádildigine senbegen daýlasýshy tarap ózge bılerge nemese tóbe bı tóreligine júginýge quqyly bolǵan.
Al tóbe bı dástúrli qazaq qoǵamynda arbıtr qyzmetin atqarǵan (Kenjalıev Z. Kóshpeli qazaq qoǵamyndaǵy dástúrli quqyqtyq mádenıet. A., 1997; Qazaqstan. Ulttyq ensıklopedııa. 2-tom. A., 1999).
Dástúrli qazaq qoǵamynda Eýropa elderiniń parlamentimen deńgeıles ınstıtýt – bıler keńesi boldy. Ol jyldyń bir mezgilinde, ádette el jaılaýǵa kóship bolǵan soń (al keıbir avtorlar kúz aılarynyń birinde deıdi) ótkizilgen, oǵan han, sultandar, úsh júzdiń elge syıly, «qara qyldy qaq jaratyn» ádildigimen tanylǵan bıleri, batyrlar men qojalar qatysqan. Bıler keńesinde memlekettik mańyzy bar máseleler talqylanyp, tıisti sheshimder alynǵan. Bıler sheshimderin eshkim buza almaǵan, han da, qara da ony oryndaýǵa mindetti bolǵan. Táýke han qalyptastyrǵan osy demokratııalyq-quqyqtyq qaǵıdany keıingi qazaq handary qatań ustanǵan. Al bıler keńesiniń Reseımen tek beıbit kelisimge kelý jónindegi uıǵarymyn buzyp, óz degenimen Reseı bodandyǵyn (meıli, tipti, protektorat-aq bolsyn) qabyldaý jónindegi Ábilqaıyr hannyń qadamy halyq tarapynan qatty qarsylyqqa ushyrady. Qazaqtardyń Ábilqaıyrdan syrt aınalǵany sonshalyq, 1736 jyly onyń ordasyna kelgen aǵylshyn sýretshisi Djon Kestl: «Han óz qol astyndaǵylarmen asa bir úlken saqtyqpen aralasýǵa májbúr, sondyqtan jeke basyna kórsetip otyrǵan olardyń turpaıylyǵyn aıtyp, meniń sóge jamandaýymdy surady» dep jazady óz «Kúndeliginde» (Djon Kestl. 1736 jyly Kishi júz hany Ábilqaıyrǵa baryp qaıtqan sapar týraly. Almaty, 1996. 22-23-b.).
Bıler keńesiniń sheshimderi han bedelinen joǵary qoıylǵanymen, ortalyqtandyrylǵan bılik pen basqarý isine qaıshy kelmedi (S. О́zbekuly).
Sonaý ǵundar zamany, Túrik qaǵanaty kezeńderinen beri kele jatqan memlekettik atrıbýttar men basqarý ınstıtýttary Qazaq handyǵynda sol kúıinde, ózgermesten qabyldandy deý qatelik bolar edi. Qazaq qoǵamy memlekettilik dástúr sabaqtastyǵyn jalǵastyra otyryp, ony óziniń ómir súrý jaǵdaıyna oraı damytty. Ásirese, HVIII ǵasyrda syrtqy kúshterdiń el egemendigine baılanysty jáne qoǵam ómirinde otyryqshylyqty – eginshilikti óńirler róliniń artýyn eskere otyryp, aǵa handy saltanatty túrde saılaý tártibi jáne oǵan ózgeris engizý normalary qabyldanady. Ony Abylaıdy saılaýǵa úsh júzdiń handary, sultandary, bıleri jáne basqa da yqpaldy adamdarymen birge, tuńǵysh ret Ońtústik Qazaqstan qalalarynyń ókilderi qatysýynan kóremiz.
Abylaı (1771-1780) otyryqshy halyqtarǵa qosa, kóshpelilerden de salyq jınaı bastaıdy. Memlekettilik bılikti kúsheıtý sharalary qolǵa alynady. Abylaı tóleńgitterden tikeleı ózine ǵana baǵynatyn jeke gvardııa qurady. Han ókilettiligi keńeıtiledi.
Tóreler ókilettigin shekteý máselesi de alǵa qoıyldy. Tóle bı hanǵa, qandaı qıynshylyq bolsa da, ony kóteretin tóreler emes, halyq ekendigin aıtyp, «Qabyrǵadan qar jaýsa, atan menen narǵa kúsh; El shetine jaý kelse, batyrlar men bıge kúsh», – deıdi. Áıteke bıdiń 1698-1699 jyldary Túrkistanda ótken jıynda Reseıdiń, Qytaıdyń, ne basqa elderdiń kómegi túbinde opa bermeıtini, onyń ornyna áskerı daıyndyqtan ótken turaqty jasaq ustap, oǵan kerekti qarajatty tóreler men aýqatty adamdardan jınaýdy usynady. Usynysty Tóle bı men Qazybek bı de qoldaıdy (Bıler ınstıtýty jóninde: Orazbaeva A. Dástúrli qazaq qoǵamyna tán bıler ınstıtýty. Almaty, 2004).
Munyń ózi qazaq memlekettiliginiń túbirli saıası-ákimshilik reformalardyń aldynda turǵanyn, onyń ózgeriske, progressıvti damýǵa qabilettiligin kórsetedi.
«Qyrǵyz – qaısaqtardyń saıası jáne áleýmettik qatynastaryn» zerttegen nemis ǵalymy Frans Shvars: «Qyrǵyz-qaısaqtarda, dvorıandarmen qatar, jaı halyqtan shyqsa da, qurmet tutý jaǵynan ataqty aqsúıekterden joǵary turǵan adamdar bar. Olar – joryqtar kezinde erligimen jáne aıla-tásilmen erekshe kózge túskender, ıaǵnı batyrlar», – deıdi (Shvars F. Týrkestan – vetka ındogermanskıh narodov / Nemeskıe ıssledovatelı v Kazahstane. Ch.I. Per.s nem. Almaty, 2006. S. 180).
Otandyq tarıhnamada batyrlar ınstıtýty, onyń dástúrli qazaq qoǵamyndaǵy orny, batyrlardyń áleýmettik kategorııa retinde qalyptasýy birshama zerttelgen. Batyrlardyń dástúrli fýnksııasy – eldi syrtqy shapqynshylyqtan qorǵaý. Amerıkalyq dıplomat Iý.Skaıler: «Eren erlikti, eldik pen táýelsizdikti joǵary ustaǵan qyrǵyzdar qaı kezeńde de, Syrym, Arynǵazy nemese Kenesary sııaqty dala tósinde atqa qonǵan batyrlar týy astynda jınalýǵa daıyn turatyn», – dep jazdy (SchuyIer E. Turkistan. Notes of a journey in Russian Turkistan, Khokand, Buchara and KuIdja. VoI. I. Iondon, 1876. P. 34).
Batys avtorlary Qazaq handyǵyndaǵy bılik bólinisiniń dástúrli qazaq qoǵamynyń ómir súrý jáne damý erekshelikterine baılanysty ekendigin, qaıta qoǵamdy turaqtandyrýǵa, nyǵaıtýǵa baǵyttalǵandyǵyn eskere bermeıdi. Sebebi, san ǵasyrlar tarıhy bar kóshpelilik, ózindik órkenıet retinde, absolıýttik júıeni, eshqandaı shekteý qoıylmaǵan bılikke umtylýshylyq úrdisin qabyldamady. Han men halyq arasyndaǵy bılik tepe-teńdiginiń saqtalýy kóshpeli qoǵamnyń damýyna qolaıly jaǵdaılar týdyrdy.
Qazaq memlekettiligi fýnksııalarynyń júzege asyrylýy negizinen ádettik ǵuryptar basym túrli quqyqtyq normalar júıesimen rettelip otyryldy.
Túrki halyqtarynyń san ǵasyrlyq quqyqtyq normalar júıesi Táýke hannyń 1680-jyldary Kúltóbede han keńesin shaqyryp, jeti bı atsalysyp qurastyrǵan qazaqtardyń «Jeti Jarǵy» atty ata zańynda júıelendi. A.I.Levshın: «Bılerdiń erteden kele jatqan Qasym han men Esim han tusyndaǵy ádettik-quqyq júıeleri «Jeti Jarǵy» zańynda jınastyryldy», – dep jazady.
Qazaq quqyǵy óz bastaýyn HIII ǵasyrda ómir súrgen úısin Maıqy bıden alady. «Jeti Jarǵy» erejeler jınaǵynda burynnan basshylyqqa alynyp kele jatqan «Qasym hannyń qasqa jolyndaǵy», Haqnazardyń «Aq jolyndaǵy» «Esim hannyń eski jolyndaǵy» josyqtar ǵana emes, «Uly Jasaqtyń» da keıbir baptary paıdalanylady. Biraq sońǵylary qazaq halqynyń turmys-saltyna, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna oraı beıimdelip alyndy.
«Jeti Jarǵy», Mońǵol ımperııasy nemese Altyn Ordadaǵy sekildi, joǵarydan túsirilgen quqyq emes, quqyqtyq ádet-ǵurypty jańa saıası jaǵdaıǵa beıimdeýdiń nátıjesi boldy. Muny nemis ǵalymy G. Dıorferdiń kóshpelilerdegi mońǵoldyq jáne túrkilik elementterdi zertteýge arnalǵan eńbeginen aıqyn kórýge bolady (Doerfer G. Türkische and mongoIischen elements im neufersischen. Bd. I. Wiesbaden, 1963. S. 264-265).
Ǵulama ǵalym S. Zımanovtyń sózimen aıtqanda, qazaq quqyǵynyń ereksheligi – onyń kóshpeli mádenıet sheńberinde týyp, sol dáýirdiń eń qundy sıpatyn ıelenýinde.
«Jeti Jarǵyda» ádettik quqyqtyń basymdylyǵy qazaq halqynyń basyn biriktirip, Qazaq handyǵynyń nyǵaıýyna jumys istedi. Á.Bókeıhanovtyń: «Kóshpeli jáne otyryqshy ómir súrgen qarǵatamyrly qazaqtardy «ádet zańy» ortaq tártipke shaqyrdy, óz tańbasy, óz urandary bar taıpalardy «alash» urany el basyna kún týǵanda bir týdyń astyna biriktirdi» degen sózinde osy tarıhı shyndyq jatyr (Týzemes [Á. Bókeıhanov]. Jenshına po kırgızskoı bylıne Koblandy / Týrkestanskıe vedomostı. 1899. №35. S. 208-209).
«Jeti Jarǵy» – Táýke han tusynda qoǵam ómiriniń san-salasyn qamtyǵan, Qazaq handyǵynyń, el-jurtynyń tutastyǵy men birligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan konstıtýsııalyq qujat boldy.
Qazaq handyǵynyń etnostyq negiziniń nyǵaıýynda ıslam dini mańyzdy ról atqardy. Syrtqy kúshterge qarsy kúreste dinı ıdeologııa halyqty jumyldyrýshy, ıntegrasııalyq prosesti jedeldetýshi kúsh boldy. Qazaq handarynyń bir dinge senýi jáne bári birdeı ıslam dininiń sopylyq baǵytyn ustanyp, dalalyq ıslamnyń negizin qalaýy qoǵam men memleketke erekshe yqpalyn tıgizdi, rýhanı jikshildikke tosqaýyl qoıdy. Parsy ǵalymy Mehdı Sanaı Qoja Ahmet Iаsaýıdiń qazaq halqynyń qalyptasýyndaǵy rólin joǵary baǵalap, ol «Qazaqstan úshin ulttyq jáne ıslamdyq jaǵynan ózin-ózi taný quraly ári halyq maqtanyshy boldy» dep kórsetedi (Mehdı Canaı. Iassaýı tarıqaty – Qazaq ádebıeti. 1998. 17 shilde).
Islam dini, Qazaq handyǵynyń memlekettik dini retinde, ishki jáne syrtqy saıasatynyń doktrınasyna aınaldy. Qazaqtardyń búkil qoǵamdyq-saıası jáne mádenı ómiri Sharıattyń basymdyq rólimen sıpattaldy. Qazaq zańdarynyń quqyqtyq derekkózderiniń birin ıslam dini quraı bastaıdy. Qoryta aıtqanda, Qazaq handyǵy ıslamdyq memleket retinde qalyptasady.
Sharıattyń memleket ómirinde berik oryn alýymen halyqtyń ádet-ǵurpynda, mádenı damýynda sony ózgerister, eleýli alǵa basýshylyq oryn alady (Nýrtazına N. Islam ı evolıýsııa gosýdarstvennostı v Kazahstane / Otan tarıhy. 2006. № 1.).
Qazaq handyǵynyń ekonomıkasyn tek kóshpeli mal sharýashylyǵymen ǵana sıpattap, osydan baryp «qazaqtarda memleket bolmady» deý eshqandaı tarıhı qujattarmen rastalmaıdy. Eýrazııa keńistiginiń turǵyndary, olardyń ishinde Qazaq handyǵy halqyn quraǵandar ejelden, mal sharýashylyǵyna qosa, eginshilikpen shuǵyldanyp, ken qorytqan, qolóner kásibimen aınalysqan. Muny Edildiń tómengi jaǵy men Jaıyq boıynda, Syrdarııa, Talas, Jetisý óńirinde, Ortalyq Qazaqstanda, Altaı taýynyń qoınaýlarynda jıi kezdesetin tarıhı eskertkishter aıqyn dáleldeıdi.
Qazaq memlekettiliginiń qalyptasýy men genezısinde otyryqshylyq mádenıet pen ejelgi jáne orta ǵasyrlar kezindegi qalalardyń róli erekshe boldy. Osy oraıda A.I.Levshınniń myna sózderi oıǵa oralady: «Odın býhares, chasto poseshavshıı Orenbýrg ı slyvshıı chelovekom ýchenym, rasskazyval nam, býdto by v drevnıe vremena berega Syra ı Aralskogo morıa bylı stol naseleny, «chto koshka mogla prııtı ız Týrkestana v Hıvý, perebegaıa s odnoı kryshı na drýgýıý» (Levshın A.I. Opısanıe kırgız-kazachıh ılı kırgız-kaısaskıh ord ı stepeı. Almaty, 1996. S. 111).
Búgingi Qazaqstan aýmaǵyn mekendegen memleketterdegi kóshpelilik jáne otyryqshylyq sımbıozy ásirese, qarahandar tusynda aıryqsha kórindi (Qarańyz: Prısak O. Karahanıdy / Islam. HHHI. 1951. S. 21-23; Baıpakov K.M. Srednevekovaıa gorodskaıa kýltýra Iýjnogo Kazahstana ı Semırechıa. A.꞊A., 1986; Pıshýlına K.A. Prısyrdarınskıe goroda ı ıh znachenıe v ıstorıı Kazahskıh hanstv v HV-HVII vv. / Kazahstan v HV-HVIII vekah. A.-A., 1969).
H ǵasyrdaǵy ǵalym-geograf ál-Makdısı óziniń «Kıtab ál-bád va-tarıh» («Dúnıeniń bastalýy men tarıhy jónindegi kitap») atty ensıklopedııalyq shyǵarmasynda qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan ondaǵan qala tizimin keltiredi. Olar qolóner óndirisi men zat aıyrbasyna, saýdanyń damýyna baılanysty paıda bolyp qalyptasady.
Sozaq, Syǵanaq, Otyrar, Túrkistan, Saýran, Qoılyq, Talǵar (Talhız), Taraz, Arkýk jáne t.b. ortaǵasyrlyq qalalardyń iri saýda, qolóner jáne saıası, mádenı ortalyqtar bolǵandyǵy shyǵys derekkózderinde aıtylyp, arheologııalyq jádigerlermen naqtylanyp otyr.
Bir ǵana Altyn Ordada 110 qala bolǵandyǵy, onyń 21-inde aqsha soǵylǵandyǵy anyqtaldy. Bulardyń sany jyl sanap artyp keledi. 2001 jyly Oral qalasynyń túbinen, Shaǵannyń Jaıyqqa quıar saǵasyndaǵy qyrqasynyń múıisinen HIII ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HIV ǵasyr kezeńinde ómir súrgen qalanyń orny tabyldy.
Otyryqshy óńirlerdi, qala turǵyndaryn bylaı qoıǵanda, kóshpelilerdiń ózderi de keıbir dándi daqyldar ósirýmen shuǵyldanǵan. Batys dıplomaty Iosofat Barbaro Deshti-Qypshaq turǵyndarynyń egin sharýashylyǵymen aınalysatynyn óz kózimen kóredi (Barbaro ı Kontarını o Rossıı. K ıstorıı ıtalo-rýsskıh svıazeı v HV v. Lenıngrad, 1971).
Syrdarııa óńiri damyǵan eginshilik pen saýdanyń, qolóner men mádenıet ortalyǵy boldy. Syrdarııa boıyndaǵy qalalardyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası mańyzy, Qazaq handyǵynyń tarıhyndaǵy róli V.V.Bartold, A.N.Bernshtam, A.H.Marǵulan, K.A.Pıshýlına tarapynan jan-jaqty zertteldi. Tobyldyq boıarın S.Saltykovpen birge Táýke hanǵa baryp qaıtqan orys elshisi V.Kobıakov Sibir prıkazyna bylaı dep habarlaıdy: «A goroda ý nıh, Tevkehana, vse sdelany ız syrogo kırpıcha... A vsego ıh, voınskıh lıýdeı, býdet s 20 000 chelovek, kotorye kochýıýt po Syrý reke... A hleb ý Tevkıhana rodıtsa mnogoe chıslo, pshenısa ı ıachmen ı prosa...» (Rassprosnye rechı v Sıbırskom prıkaze kazaka Vasılııa Kobıakova o prebyvanıı ego v Týrkestane / Dopolnenııa k aktam ıstorıcheskım. T. H. 1867. Dok. № 80, HIV. S. 389-390).
HVI-HVII ǵasyrlarda Iаsy (Túrkistan) qalasy úlken eginshilikti aýmaqtyń ortalyǵyna aınalady. Ibn Rýzbıhan Iаsyny «Túrkistan bıleýshileriniń astanasy» dep ataıdy. Bul óńir dándi daqyldarmen jáne basqa da azyq-túlikpen óz halqyn ǵana emes, basqalardy da qamtamasyz etedi. Túrkistanda Deshti Qypshaqtyń, Máýrennahr jáne Qytaıdan keletin saýda joldary toǵysady.
Shyǵys derekkózderinde Iаsy qalasynyń tóńireginde ornalasqan Ikan, Karnak, Karachýk jáne t.b. eldi mekender atalady.
Qazaq handyǵynyń túpkilikti astanasy bolýynan bastap Túrkistan Syrdarııa óńiriniń saıası, mádenı ǵana emes, musylmandyq ortalyǵyna aınaldy.
Otyryqshylyq Jetisý óńiriniń biraz aýmaǵyn qamtıdy. Qazaqtardyń munda moǵol handyǵynyń tusynda turaqty jaılaý, qystaýlary bolǵan. Qazaq qystaýlary búkil Syrdarııa ózeniniń boıyn alyp jatady (Fazlallah ıbn Rýzbıhan Isfahanı. Mıhman name ıı Býhara (Zapıskı Býharskogo gostıa. Perevod, predıslovıe ı prımechanıe R.P. Djalılovoı, M. 1976. S. 94, 31).
Qazaqtardyń kóshpelilikten góri, jartylaı otyryqshy bolǵandyǵyn Qasym hannyń (HVI ǵ.) moǵol hany Seıd hanǵa aıtqan myna sózderinen-aq baıqaýǵa bolady: «Qys bolsa jaqyndap keledi, biz, dala óńiriniń turǵyndary, bul kezde qystaý máselesiniń qamyn oılastyrýymyz kerek» (Materıaly po ıstorıı kazahskıh hanstv HV-HVIII vekov. A.-A., 1969. S. 227).
Kóshim ESMAǴAMBETOV,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.
(Jalǵasy bar).
