Memleket basshysynyń saıası kúsh-jigeriniń arqasynda elimizde sybaılas jemqorlyqqa, onyń saldaryna qarsy saıasat dáıekti túrde júzege asyrylyp otyr. Munyń bir dáleli retinde aıtsaq, «Nur Otan» partııasynyń keńeıtilgen otyrysynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatty júıeli túrde ótkizýge baǵyttalǵan Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi baǵdarlama jarııalandy. Ol búkil qoǵamdy biriktiretin, halyq pen partııanyń áleýetin jumyldyratyn jáne saıası turǵydan sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste is-qımyl baǵdarjolyn dáıekteıtin qujat bolyp tabylady. Al sybaılas jemqorlyqqa qarsy naqty sharalar halyqaralyq jáne qazaqstandyq tájirıbege sáıkes 2025 jylǵa deıingi Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi daıyndaǵan strategııada qarastyrylǵan. Ol «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýyna sáıkes ázirlendi jáne onda joǵaryda baıandalǵan máseleler qarastyrylyp otyr.
Strategııa aldaǵy jyldarǵa arnalǵan memlekettiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıdy jáne sybaılas jemqorlyqtyń alǵysharttaryn joıý, ony týyndatatyn sebepter men jaǵdaılardy boldyrmaý jáne deńgeıin tómendetýge kómektesetin is-sharalar keshenin qamtıdy. Iаǵnı, basty nazar sybaılas jemqorlyqty aldyn alý jáne eskertýge aýdarylǵan. Bul baǵytta strategııany júzege asyrý sheńberinde «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly», «Qoǵamdyq baqylaý týraly», «Buqaralyq aqparatqa qoljetimdilik týraly» jańa zańdar ázirlenip, qabyldanatyn bolady.
Degenmen, belgili bir nátıjege qol jetkizýde aǵartýshylyq, bilim berý, tárbıe jumystarynyń da róli zor, sondaı-aq jańa orta qalyptastyrýdaǵy shydamdylyq ta qajet. Osy oraıda, sybaılas jemqorlyqqa qarsy memleket tarapynan atqarylyp jatqan is-sharalardy buqaralyq aqparat quraldarynda keńinen jarııalap, bilim berý mekemelerinde, memlekettik organdarda, halyq arasynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres boıynsha aýqymdy oqý kýrstaryn ótkizý arqyly qoǵamda sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrýǵa erekshe nazar aýdarylatyn bolady.
Sonymen qatar, ótken jyly Qylmystyq, Qylmystyq is júrgizý, Qylmystyq atqarý jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly tórt jańa kodeks qabyldandy. Olar 2015 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine endi. Bul kodeksterde sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestiń qylmystyq-quqyqtyq tásilderi tujyrymdamalyq turǵyda qaıta qarastyrylǵan. Mysaly, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekste jaýapty laýazymdy qyzmetkerlerdiń tizimi qaıta qarastyrylyp, aıyppuldyń kólemi naqty anyqtalǵan. Bul normalar jemqorlyq faktorlardy boldyrmaýǵa baǵyttalǵan.
Al jemqorlyqqa baılanysty qylmystyq jaýapkershilikti kúsheıtýge baǵyttalǵan jańa ózgerister retinde tómendegilerdi bólip kórsetýge bolady: jemqorlyq qylmys boıynsha sottalǵan azamattarǵa memlekettik qyzmette jumys isteýge ómir boıylyq tyıym salyndy; osy sanat boıynsha sottalǵan azamattarǵa shartty jaza belgileýge tyıym salyndy jáne alynǵan paraǵa qylmystyq jaza retinde eselengen aıyppul belgilendi.
Qazirgi tańda ártúrli elderdegi sybaılas jemqorlyqtyń deńgeıin baǵalaý barysynda sarapshylardyń kópshiligi Transparensı Interneshnl halyqaralyq úkimettik emes uıymynyń sybaılas jemqorlyqty qabyldaý ındeksin (Corruption perceptions index) qoldanady. Onda memleketterdegi sybaılas jemqorlyqtyń deńgeıi zertteýler men saraptamalyq surastyrý arqyly aıqyndalyp, osy reıtıngke qatysatyn 183 eldiń reıtıngi daıyndalady. Neǵurlym joǵary orynǵa ıe bolatyn memlekette sybaılas jemqorlyqtyń deńgeıi de soǵurlym tómen keledi.
Qazaqstan iske asyrylǵan júıeli sharalardyń nátıjesinde 14 satyǵa joǵarylap, 2014 jyly 126-orynǵa ıe boldy. Atap aıtqanda, biz 2013 jyly 140-orynda bolsaq, 2012 jyly 133-orynda, al 2010 jyly, tipti, 105-orynda boldyq. 2010 jylmen salystyrǵanda Qazaqstannyń reıtıngtegi pozısııasynyń tómendeýi, elimizde sybaılas jemqorlyqtyń deńgeıin azaıtýǵa qanshama kúsh salynǵanǵa qaramastan, nátıjesiniń shamaly ózgergendigin kórsetti. Sebebin izdesek, halyqaralyq tájirıbe de, akademııa ǵalymdary ótkizgen taldaý da sybaılas jemqorlyqtyń saldarymen kúres, onyń deńgeıin azaıtýdyń tıimdi joly emes ekendigin naqty kórsetti.
Atalǵan máselege ǵylymı-ádisnamalyq turǵysynan toqtalsaq, jańadan qurylǵan Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi basshylyǵynyń jemqorlyqqa qarsy kúreste aksentti aldyn alý sharalaryna jáne korrýpsııalyq qaterlerdi júıeli taldaýǵa qoıylýynyń durystyǵyn atap ótkimiz keledi. Halyqaralyq tájirıbege kóńil aýdarsaq, sońǵy jyldary sybaılas jemqorlyqpen kúreste jaqsy nátıjelerge jetken memleketter, mysaly, Iordanııa, Rýmynııa, Estonııa jáne basqa da Baltyq boıy memleketteri, sybaılas jemqorlyqtyń saldarymen kúrestiń tıimsiz ekendigin túsinip, onyń aldyn alýǵa asa nazar aýdarýda.
Osy oraıda, memlekettik qyzmetkerlerdi sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alýǵa jáne oǵan qarsy kúreste zańnamany praktıkada qoldanýdy oqytýdy júıeli túrde ótkizýde akademııanyń róli óte joǵary. Akademııa – bul memlekettik qyzmetshilerdi oqytatyn jáne Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń qamqorlyǵymen jumys isteıtin oqý-ǵylymı orny ekenin atap ótkim keledi jáne ol jańadan qurylǵan Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń qurylymyna kiredi. Osynyń ózi – bizdiń bul prosestegi atqaratyn isimizdiń barynsha belsendiligin túsiný úshin jetkilikti alǵyshart. Akademııanyń basty maqsaty, róli – memlekettik apparattyń jaýapty, adal, tıimdi qyzmetkerlerin daıyndaý.
Sarapshylar bergen usynystarǵa deıin de, akademııada alǵash qabyldanǵan memlekettik qyzmetshilerdi, sondaı-aq basshylyq laýazymǵa alǵashqy ret taǵaıyndalǵan memlekettik qyzmetshilerdi qaıta daıarlaýdyń úsh aptalyq kýrstaryna sybaılas jemqorlyqqa qarsy oqytý blogyn qosý týraly sheshim qabyldanǵan. Oqý baǵdarlamasy formaldy túrde, abstrakti teorııamen toltyrylmaı, kerisinshe, praktıkalyq turǵydan sybaılas jemqorlyqtyń ne ekenin, onyń neden bastalyp, nege ákeletinin kórsetetin naqty mysaldardyń negizinde daıyndalǵan.
Osyǵan oraı, Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń qyzmetkerleri óz erkimen qabyldaǵan antıkorrýpsııalyq shekteýler týraly atap ótken jón. Ol shekteýler Agenttik qyzmetkerleriniń turmysta, júris-turysynda, tutynýshylyqta jáne qyzmet babynda memlekettik qyzmetshige saı etıkalyq jáne antıkorrýpsııalyq standarttardy ustanýyna baǵyttalǵan. Akademııa Agenttiktiń qurylymyna kiretindikten, bizdiń de qyzmetkerlerimiz atalǵan shekteýlerdi qabyldaýdy sózsiz qoldady.
Sonymen qatar, Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń bastamasymen, akademııada arnaıy ǵylymı-taldaý ortalyǵy quryldy, ol memlekettik basqarýdyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasaty men Agenttiktiń jumysyn ǵylymı-ádistemelik, saraptamalyq súıemeldeýdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Ortalyq jumysynyń baǵyttary men basymdyqtary: sybaılas jemqorlyqty týyndatatyn sebepter men jaǵdaılardy zertteý jáne osy áleýmettik qaterge qarsy turý men onyń aldyn alý úshin júıeli túrde tıimdi sharalar ázirleý. Mamandar áleýmettik zertteýler júrgizip, sybaılas jemqorlyq kórinisteri úshin «qater aımaǵyn» anyqtap, bizdiń akademııanyń bilim baǵdarlamalaryn jetildirý boıynsha usynystar engizip, tájirıbege tıimdi ázirlemelerdi engizý maqsatynda úzdik halyqaralyq tájirıbeni taldaıtyn bolady.
Ozyq elderdiń tájirıbesi project management nemese jobalardy basqarý quralyn qoldaný kerektigin kórsetedi. Osy oraıda akademııada Jobalardy basqarý ortalyǵy qurylǵan. Onyń basty maqsaty – ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdardyń qyzmetkerlerin jobalardy basqarýǵa oqytý. Project management qaǵıdattaryn júıeli túrde engizý memlekettik baǵdarlamalardyń ashyqtyǵyn, qarajat pen resýrstardyń únemdeýin qamtamasyz etedi, sonymen qatar, memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýda sybaılas jemqorlyqtyń múmkindigin barynsha azaıtady. Iаǵnı, osy quraldyń Elbasy jarııalaǵan Qazaqstannyń «Nurly Jol» jańa ekonomıkalyq saıasatyn iske asyrý barysynda memlekettik qyzmettegi sybaılas jemqorlyqty joıý jónindegi jumystyń mańyzdylyǵy zor.
Memlekettik basqarý akademııasy sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl salasyndaǵy álemdik tájirıbeni zerdeleý, ony qoldanysqa engizý úshin saraptamalyq jáne ǵylymı dıalogtyń júzege asyrylýyna qajetti jaǵdaılardy jasaýǵa daıyn. Álemdik tájirıbeni zerdeleý men ony bilý bir bólek, alaıda, ol bilim men tájirıbeni bizdiń qyzmette paıdaǵa asyrý basqa nárse. Akademııa halyqaralyq uıymdarmen qarym-qatynasty jańasha qurýǵa jol ashýda. Atap aıtqanda, sybaılas jemqorlyqqa qarsy belsendi jumystardy uıymdastyrý úshin ártúrli elderdegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy jumystardyń uıymdastyrylýyn zertteıtin jáne oǵan salystyrmaly túrde baǵalaý júrgizetin ártúrli halyqaralyq uıymdarmen, mysaly, Qazaqstandaǵy Transparency International, Dúnıejúzilik bank, BUU Damý baǵdarlamasy jáne taǵy basqalarmen belsendi yntymaqtastyq ornatyp, baqylaý jáne baǵalaýmen shektelmeı, Norvegııa eliniń tájirıbesi boıynsha sybaılas jemqorlyqqa qarsy jumystardy qoǵamda, júıelik deńgeıde de, sondaı-aq ártúrli praktıkalyq semınarlar, trenıngter ótkizý arqyly da uıymdastyrý boıynsha praktıkalyq kómek kórsetýge shaqyrylady.
Qazirgi tańda Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi Qazaqstan Respýblıkasy úshin Eýropalyq odaqtyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy áreketterdi iske asyrýǵa arnalǵan jumystaryn uıymdastyrý máselelerine tehnıkalyq qoldaý kórsetý jobasyn josparlaý boıynsha kelissózder júrgizýde. Osy baǵytta júrgiziletin jumystardy uıymdastyrý óte mańyzdy, ol Qazaqstannyń álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirý mindetimen de baılanysty. Jasalǵan taldaýlar halyqtyń ómir súrý deńgeıi, qoǵamnyń ál-aýqaty, ekonomıkalyq damý kórsetkishteri boıynsha álemdik kósh aldynda, sybaılas jemqorlyq deńgeıi boıynsha eń tómen memleketter qatarynda turǵanyn kórsetti. Iаǵnı, sybaılas jemqorlyqty joımaıynsha, tabysty damyǵan el bolý múmkin emes.
Bolatbek ÁBDIRÁSILOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy
Memlekettik basqarý akademııasynyń rektory.
