Mańǵystaý geologııalyq zertteýler mekeni bolmaq

Mıneraldy resýrstar el ekonomıkasynda mańyzdy ról atqarady, sebebi halyq sharýashylyǵynyń birqatar salalary men otyn-energetıka salasynyń damýynda atalmysh resýrstardyń alar orny aıryqsha. Mańǵystaý oblysy mıneraldy-shıkizat kózderiniń ornalasýy jaǵynan respýblıka boıynsha aıtýly úleske ıe, atap aıtsaq, oblys aýmaǵynda respýb­lıkada óndiriletin munaı qorlarynyń 14%-y, al tabıǵı gazdyń 11%-y shoǵyrlanǵan. Jetibaıdan munaı atqylaǵan tarıhı sátten bastap qazyna qaınary atanǵan Mańǵystaý elimizdiń damýyna munaı-gaz salasynda óz úlesin qosyp keledi. Qazirgi tańda óńirdiń munaı jáne gaz salasyn damytý aıasynda ıgerilip jatqan ken oryndarynda kómirsýtegin óndirý deńgeıin qarqyndy damytý jáne ustap turý, konservasııada turǵan jańa ken oryndaryn ıgerý, ken orny dárejesi berilmegen, biraq ónimi bar ekendigi belgili bolǵan alańdarda geologııalyq barlaý jumystaryn jandandyrý, seısmıkalyq barlaý jumystary nátıjesinde daıyndalǵan geologııalyq qurylymdardy barlaý- burǵylaý jumystaryn júrgizý syndy baǵyttar basymdyqqa ıe. Memleket basshysy N.Nazarbaev respýblıkanyń geologııalyq barlaý salasynyń aldynda birqatar máseleler qoıyp, geologııa salasyn qarqyndy túrde damytý qajettigin tapsyrdy. О́tken bes jylda geologııalyq barlaý jobalaryna 40 mıllıard teńge bólinse, kelesi bes jylda odan 3 ese kóp, ıaǵnı 120 mıllıard teńge bólinbek. Salany damytý degende aldymen qolǵa alynatyn ister – geologııaǵa jańa tehnologııalardy engizý, munaıdy shyǵarý koeffısıentin kóterý, tereń qabattarǵa barlaý jumystaryn júrgizý. 2013 jyly qyrkúıek aıynda Atyraý qalasynda ótken Qazaqstan men Reseıdiń aımaqaralyq qyzmettestiginiń II forýmynda N.Nazarbaev pen V.Pýtın «Eýrazııa jobasyn» iske qosty. Osy sátte bizdiń Prezıdentimiz N.Nazarbaev eki el bop birlese júzege asyratyn joba barysynda Kaspıı mańy oıpatynyń tereń qabattarynyń geologııalyq qurylymdary men geohımııasynyń jete zertteletindigine toqtalyp, jańa kómirsýtekti ken oryndarynyń ashylyp, halyqaralyq iri munaı kompanııalarynyń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyndyǵyn jetkizgen bolatyn. Qazir bizde «Eýrazııa» jobasy janynan jumys toby quryldy, ol osy jobany iske asyrý jobasyn jasaqtaý ústinde. Onyń maqsaty Kaspıı boıy oıpatynyń tereń qabattaryn zertteý bolyp tabylady. Úkimetaralyq keńeste ol jerlerge burǵylaý jumystaryn júrgizý qajettigi aıtylǵan bolatyn. Jer qoınaýyn utymdy paıdalaný máselesimen qazir elimizdiń Geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıteti aınalysyp keledi. Komıtet tóraǵasy tehnıka ǵylymdarynyń doktory B.Nurabaev Mańǵystaý oblysyna kelip, óńirde qyzmet etetin jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııalar ókilderimen kezdesti. Geologııalyq barlaý salasynda mamandar máselesi óte ózekti, ótkir kúıde tur. Investısııalar já­ne damý mınıstrligi joǵary oqý oryndarymen, atap aıtqanda, taý-ken ınjenerlerin, gıdrogeologtardy jáne geologııa salasynyń basqa da kóptegen mamandyqtary boıynsha mamandardy daıyndaý jónindegi memorandýmǵa qol qoıdy. Jyl saıyn TMD memleketteri aýmaǵynda jas geologtardyń olımpıa­dasy ótkizilip turady, al respýblıka deńgeıinde mundaı olımpıada alǵash ret ótkizildi. Mundaı olımpıadalar men sletterdiń maqsaty – geologııalyq barlaý salasynyń mamandaryn mektep partasynan bastap daıyndaý. Mundaı úndeý barlyq jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa joldansa da, olardyń tarapynan belsendilik, ásirese, munaı-gaz salasyndaǵy jer qoınaýyn paıdalanýshylardan baıqalmaı otyr. 90-jyldary kóptegen mamandar – ınjenerler, geologtar basqa salalarǵa jumysqa ketti. Bizge daıyn kásibı mamandar qajet. B.Nurabaev geologtardy oqytý úrdisindegi taǵy bir ózekti máseleni aıtyp ketti. Onyń aıtýynsha, kóptegen kásiporyndar stýdentterge tájirıbeden ótýge múmkindik berýden bas tartyp otyr. Al onsyz saýatty, bilikti mamandy daıarlaý múmkin emes. Geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıtetiniń tóraǵasy kompanııalardyń tájirıbe ótýge qabyldaý mindettiligi zańnamalar deńgeıinde bekitiletindigin atap ótti. Sondaı-aq, ǵylym geologııalyq barlaý salasynda sheshýshi rólderdiń birin atqarýy tıis. Osy kezge deıin ol ásirese, munaı-gaz salasynda óte baıaý damydy. Ǵylymı jumystar memlekettik bıýdjetten qarjylandyrylatyn bolady. Mańǵystaý oblysynda kóne ken oryndaryn paıdalaný qazir sońǵy satysynda tur. «Mańǵystaýmunaıgaz» AQ bas dırektory Sýn Sınıýn jáne bas dırektordyń birinshi orynbasary B.Imanbaev jaqyn kezeńderde óndiriletin munaı-gaz qorlarynyń azaıatyndyǵy týraly aıtyp, munaı óndirýdi kóbeıtýge paleozoı qabatta­ryn jańa tehnologııalardy paıdalana otyryp jete zertteý arqyly qol jetkizýge bolatyndyǵyn aıtty. Qazirgi tańda sala aldynda «Mań­ǵystaý oblysynda munaı shıkizaty qorlaryn óndirýdi qalaı kóbeıtýge bolady?» degen másele tur. Mańǵys­taý oblystyq geologııa ınspeksııasy mamandarynyń belsendi jumystarynyń arqasynda Geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıteti men «Mańǵystaýmunaıgaz» AQ arasynda «О́zara birlesip qyzmet isteý» týraly memorandýmǵa qol qoıyldy, onda 2015-2018 jyldary, negizinen Qaraqııa aýdanynda ornalasqan 21 qurylymda izdestirý-barlaý jumystary qaralǵan. Osy jumystardyń nátıjesinde biz munaı óndirýdiń qazirgi deńgeıin saqtap qalamyz jáne aldaǵy ýaqytta kompanııa boıynsha munaı óndirý kólemin ulǵaıtýǵa qol jetkizemiz dep oılaımyz, eń bastysy, jergilikti mamandardy jumyspen qamtý máselesi sheshiledi dep kútilýde. Bul máselelerdi sheshý ǵylymı turǵydan qarastyrylýy tıis, sebebi bul munaı óndirýshi kompanııalar úshin óte ózekti máselelerdiń birine aınalyp otyr. Osy maqsatta Aqtaý qalasynda Reseı Federasııasy men Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵalymdarynan quralǵan birlesken kásiporyn tirkeldi. Bolashaqta olar oblys aýmaǵynda jańa mıkroleptondyq tehnologııany paıdalana otyryp jedeldetilgen geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizýge atsalysady jáne munaıdy shyǵarý koeffısıentin kóterý máselelerimen de aınalysatyn bolady. Mańǵystaý oblysyna saparynda Elbasy N.Nazarbaev óńirde kómirsýtekten basqa, ýran, temir, mys, marganes, selıstın, barıt, mıneraldy tuzdar syndy paıdaly qazbalardy tezdetip barlaýdy usyndy. Úkimettiń 2012 jyly 13 tamyzda bekitilgen eldiń 2015-2019 jj. geologııalyq barlaý jumystarynyń baǵyty men osy salanyń damý tujyrymdamasy boıynsha aldyńǵy kezekte tústi metaldardy, altyndy, sırek kezdesetin elementterdi kóbirek izdeý qajettigi aıtyldy. Atalǵan jobany júzege asyrý barysynda geologııalyq izdestirý jumystarynyń tehnologııasyn jetildirý, saladaǵy ınvestısııalyq klımatty jaqsartý da qamtylǵan. «Mańǵystaýmunaıgaz», «О́zen­mu­naıgaz» ujymdary men basqa da kompanııalar qazir jańa ken oryndaryn tabý arqyly ónimdi kóbeıtý baǵytyn ustanýda. Osyǵan deıin Mańǵystaýda temir, mys, marganes, barıt, selıstın, qońyr kómir, fosforıt, t.b. ken oryndary tabylǵan. Qazir solarǵa shetel ınvestorlaryn tartý jumystary júrip jatyr. Keleshekte bul ken oryndaryn ıgerýmen qatar, barlaý, ken qoryn esepteý, taǵy basqa jumystar júrgiziletin bolady. N.Nazarbaevtyń jer qoınaýyn paıdalaný týraly zańǵa ózgerister engizý týraly tapsyrmasyn basshylyqqa ala otyryp is júrgizetin bolamyz. Onda barlaýǵa jer berý quqyǵynyń júıesin túbirimen ózgertip, ken oryndaryn jónsiz saýdaǵa salýdan qorǵaý qajettigi aıtylǵan. Sheteldiktermen shart jasasqan kezde bolashaqta ekonomıkamyzǵa, eko­lo­gııamyzǵa nuqsan kelmeý jaǵyn qatań baqylaý qajet. Zań boıynsha ınvestorlarǵa on jyl boıy KTS-dan jáne jer salyqtarynan, segiz jylǵa múlik salyǵyn tóleýden bosatylý jeńildikteri jasalǵan. Nysan paıdalanýǵa berilgennen keıin ınvestordyń oǵan negizgi shyǵynynyń 30 paıyzyn memleket qaıtarady. Túrli jeńildikter qazirdiń ózinde Mańǵystaýda rýdalyq qazbalar ıgerýge yntaly ınvestorlar qataryn kóbeıtti. «Caspian Salt» kompanııasy Malaızııa, Polsha ınvestorlarymen birge mıneraldy tuzdardy ıgerýmen aınalyspaq. Nátıjesinde óńirde jańa gallýrgııalyq jáne soda shyǵaratyn óndiris ashylady dep otyrmyz. Oblys halqynyń úlken paıyzynyń kúnkórisi osy munaı-gaz salasymen tikeleı baılanysty bolǵandyqtan jańa ken oryndaryn ashý, bolmasa ıgerilip jatqan ken oryndarynyń tıimdiligin arttyrý munaı-gaz kompanııalarynyń basshylary úshin de, geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný oblystyq ınspeksııasy úshin de sheshýin tabýy tıis keleli máseleler bolyp tabylady. Osy baǵytta aıanbaı eńbek etý, halyqty jumyspen qamtamasyz etý biz úshin eń basty maqsat. Qosaı ShAŃYTBAI, Mańǵystaý oblystyq geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný ınspeksııasynyń jetekshisi.