Sýretterdi túsirgender – A.Dúısenbaev, E.ÚKIBAEV
Yqpaldastyqtyń basym baǵyty
Qazaqstan Prezıdenti osy ýaqytqa deıin ótken Konsýltatıvtik kezdesýlerdiń nátıjesi aımaqtyq yntymaqtastyqqa júıeli, jan-jaqty, eń bastysy, senimdi sıpat berip, buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge shyǵarǵanyn jetkizdi.
Birlesken kúsh-jigerdiń arqasynda jyldar boıy qordalanǵan máseleler sheshimin taýyp, aımaqtyń turaqtylyǵy men qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin keshendi sharalar qabyldanyp jatyr. Osylaı degen Prezıdent:
– Shekara, sýmen qamtamasyz etý, mıgrasııa máseleleri josparly túrde rettelip, ózara saýdadaǵy kóptegen kedergi joıyldy. Shekaradaǵy ótkizý pýnktteri jańǵyrtylyp jatyr. Kólik qatynasynyń múmkindikteri keńeıip, jańa baǵyttar ashylýda. Saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yqpaldastyq qarqyndy damyp keledi, – dedi.
Prezıdenttiń aıtýynsha, mádenı-gýmanıtarlyq baılanys mazmundyq turǵydan tolyqtyrylyp keledi. Memleket basshysy mádenıet kúnderi, qolóner sheberleriniń kórmesi, ulttyq taǵam festıvalderi, jastar forýmdary men basqa da is-sharalar turaqty túrde ótkizilip kele jatqanyna nazar aýdardy.
– О́tken jyldar ishinde Konsýltatıvtik kezdesýler aımaqtyń halyqaralyq sýbektiligi men birligin tanytatyn, sondaı-aq qazirgi syn-qaterlerge tótep berýge daıyndyǵyn kórsetetin tıimdi alańǵa aınalǵanyn senimdi túrde aıta alamyn. Ortalyq Azııa qashanda biregeı órkenıetter toǵysqan aımaq bolǵan. Onyń jalpy álemdik progreste atqaratyn róli zor. Búginde ortaq tarıhymyz ben halyqtarymyzdyń dúnıetanymynyń uqsastyǵyna arqa súıep, Ortalyq Azııanyń jańa kelbetin qalyptastyramyz. Ony keleshekke umtylatyn ári mol múmkindikter mekeni retinde tanytamyz. Bul sammıt osy joldaǵy mańyzdy beleske aınalatynyna senimdimin, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev memleketter basshylary aımaqtyq yntymaqtastyqty, sonyń ishinde Konsýltatıvtik kezdesýler formatyn damytý úshin barynsha kúsh-jiger jumsap otyrǵanyn jetkizdi. Qazaqstannyń tóraǵalyǵy aıasynda qaýipsizdik pen ekonomıkalyq seriktestikti nyǵaıtýǵa, qoǵamdaǵy áıelderdiń rólin kúsheıtýge, saraptamalyq turǵydan yqpaldastyqty keńeıtýge baǵyttalǵan kóptegen birlesken is-shara uıymdastyryldy.
– Osy jıynda 2027 jylǵa deıingi Aımaqtyq yntymaqtasty damytýdyń jol kartasy bekitiledi. Bul ózara yqpaldastyq tetikterin jetildirý turǵysynan aıtýly oqıǵa bolmaq. Qujat úkimetterdiń úılesimdi jumysyn jetildiredi jáne osy alańda usynylǵan bastamalardyń oryndalý barysyna baqylaýdy kúsheıtedi. Buǵan qosa «Ortalyq Azııa – 2040» óńirlik kooperasııasyn damytýǵa baǵyttalǵan taǵy bir mańyzdy qujatqa qol qoıylady. Osy jáne ózge de sharalar halyqtarymyzdyń ıgiligi jolyndaǵy jan-jaqty aımaqtyq yqpaldastyqqa bárimizdiń beıildi ekenimizdi kórsetedi, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Berik ekonomıkalyq baza qajet
Qasym-Jomart Toqaev qazirgideı kúrdeli geosaıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaıda aımaqtaǵy yntymaqtastyqtyń joǵary damý qarqynyn saqtaý óte mańyzdy dep sanaıdy. Osy oraıda Memleket basshysy Ortalyq Azııanyń órkendeýine yqpal etetin birqatar ózekti mindetke toqtaldy.
– Búginde halyqaralyq qatynastar júıesiniń irgeli negizderi ózgeriske ushyraǵanyn baıqap otyrmyz. Bul – qaýipti qubylys. Mundaı jaǵdaıda aımaqtaǵy beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaý eń basty mindet ekeni esten shyqpaýǵa tıis. Qazirgi syn-qaterlerdi tek saıası dıalog pen memleketterimiz arasynda ózara senim sharalaryn nyǵaıtý arqyly eńserýge bolatyny anyq. Osy rette keıingi jyldary bir-birimizge jasaǵan saparlarymyz nátıjeli boldy. Bul elderimizdiń dostyqqa, tatý kórshilik qarym-qatynasqa jáne odaqtastyqqa negizdelgen óńirlik yntymaqtastyǵynyń deńgeıi joǵary ekenin bildiredi. Alaıda óńirlik kooperasııa aıasynda syrtqy seriktestermen jan-jaqty baılanysty josparly túrde kúsheıtý mańyzdy. Álemniń jetekshi elderiniń «Ortalyq Azııa plıýs» formatyna qyzyǵýshylyq tanytýy – osynyń aıǵaǵy, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev prezıdentterdi Ortalyq Azııany qaýipsiz, yntymaǵy jarasqan ári órkendegen keńistik retinde saqtaý úshin barynsha kúsh-jiger jumsaýǵa shaqyrdy.
Prezıdent ataǵan taǵy bir mańyzdy mindet – jan-jaqty yqpaldastyqtyń berik ekonomıkalyq bazasyn qalyptastyrý. Keıingi jyldary bul baǵytta eleýli nátıjege qol jetkizildi. О́ńir ishindegi saýda kólemi birtindep ulǵaıyp keledi. Bul kórsetkish 11 mıllıard dollarǵa jetti. Memleket basshysy taýar aınalymyn arttyrý jáne ony 15 mıllıard dollarǵa jetkizý mańyzdy ekenin atap ótti.
– Elderimizdiń ekonomıkasyn damytýǵa birlesken iri ınfraqurylym jáne kólik jobalary tyń serpin berer edi. О́zara tıimdi yntymaqtastyqtyń mundaı oń mysaldary aımaǵymyzda qazirdiń ózinde de bar. Máselen, Qyrǵyzstandaǵy Qambarata 1-GES-in, Tájikstandaǵy Rogýn GES-in, Qazaqstan, О́zbekstan jáne Tájikstannyń gaz jobalaryn, jańa kólik dálizderiniń qurylysyn, sondaı-aq basqa da mańyzdy jobalardy ataýǵa bolady. Budan bólek shekara mańy aýdandarynda saýda-logıstıka jelileri men ónerkásip habtaryn damytý mańyzdy. Aýyl sharýashylyǵy, logıstıka, toqyma jáne hımııa ónerkásibi, qurylys sekildi perspektıvti salalarda jańa kelisimder jasap, jan-jaqty seriktestigimizdi nyǵaıtý qajet, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Sondaı-aq Memleket basshysy Qazaqstannyń Ortalyq Azııa Iskerlik keńesin qurý týraly usynysty qoldaıtynyn málimdedi. Onyń pikirinshe, aımaqtyń kólik-tranzıt áleýetin odan ári ilgeriletýdiń, Ortalyq Azııanyń kólik júıesin damytý jónindegi keshendi strategııany qabyldaýdyń máni zor ekenin alǵa tartty.
– Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty, «Soltústik – Ońtústik» dálizi, «Bir jol, bir beldeý» sekildi bastamalardyń mańyzy aıryqsha. Bul jobalarǵa Ortalyq Azııadaǵy barlyq eldiń belgili bir deńgeıde qatysy bar. Birlesken kúsh-jigerdiń nátıjesinde «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» temirjol magıstraliniń áleýeti dáıekti túrde artyp keledi. Qazir bul Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderge shyǵatyn eń tóte jol sanalady. Sonymen qatar Ońtústik Azııa naryǵyna shyǵý úshin Aýǵanstan arqyly temirjol salýdyń keleshegi zor dep esepteımiz. Qazaqstan óziniń kólik-tranzıt salasynda aýqymdy jumys atqaryp jatyr. 2030 jylǵa deıin 11 myń shaqyrym temirjoldy jańǵyrtyp, jańadan 5 myń shaqyrym temirjol salýdy josparlap otyrmyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Jańa sý saıasatynyń kókeıkestiligi
О́ńirdiń kún tártibindegi taǵy bir mańyzdy másele – sý-energetıka resýrstaryn rasıonaldy paıdalaný. Memleket basshysy sýdy paıdalanýdyń teń quqyly ári ádil tártibine, ózara mindettemeni múltiksiz oryndaý erejesine negizdelgen jańa sý saıasatyn qalyptastyrý kerek dep sanaıdy.
– Ortalyq Azııa elderine arnalǵan Sý-energetıka konsorsıýmyn qurý jáne gıdroenergetıkalyq nysandardy birlese salý bastamasy sý sharýashylyǵyndaǵy kópjaqty yntymaqtastyqqa negiz bolady. Sýdy bólý men esepke alýdy sıfrlandyrý, ǵaryshtyq monıtorıng tehnologııalaryn engizý, júıeli ǵylymı jumystar júrgizý mańyzdy mindetterdiń sanatyna jatady, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, Qazaqstan bilim berý, ǵylym, mádenıet jáne adamı kapıtaldy damytý salalaryndaǵy besjaqty yntymaqtastyqty keńeıtýdi árdaıym quptaıdy. Qazirgi ýaqytta Ortalyq Azııada biryńǵaı joǵary bilim keńistigi qalyptasyp keledi.
– Búginde Qazaqstanda aımaqtaǵy elderden kelgen 9 myńǵa jýyq stýdent bilim alady. Biz Ortalyq Azııa jastarynyń elimizde joǵary bilim alýǵa umtylysyn baǵalaımyz. Osy kúni elimiz AQSh, Eýropa, Qytaı, Reseı jáne Ońtústik Koreıanyń ondaǵan tanymal ýnıversıtetimen strategııalyq seriktestik ornatty. Qazaqstannyń kóptegen aımaǵynda sheteldik oqý oryndarynyń fılıaldary júıeli túrde ashylyp, stýdentterdi belsendi qabyldaı bastady. Buǵan qosa Qazaqstanda zertteý ýnıversıtetteriniń sany artyp, tehnoparkter men ınjenerlik ortalyqtar iske qosylyp jatyr. Biz Ortalyq Azııa jáne Kavkaz elderiniń jastaryn osy múmkindikti paıdalanyp, halyqaralyq deńgeıde suranysqa ıe qos dıplomdy bilim alýǵa shaqyramyz, – dedi Memleket basshysy.
Senim men dıalog ustyny
Qasym-Jomart Toqaev aqparattyq-saraptamalyq saladaǵy yqpaldastyqty jandandyrý qajet ekenine nazar aýdardy. Memleket basshysy birlesken medıaónimderdi shyǵarý jumystaryn qolǵa alý jóninde úkimetterge tapsyrma berýdi usyndy.
– Ortaq tarıhı sıýjetterdi ekranızasııalaýǵa, halyqtarymyzdyń dostyǵy men yntymaǵyn dáripteýge erekshe mán berý kerek. Biz jalpyóńirlik telearna jáne aqparattyq ınternet-portalyn ashý máselesin talqyladyq. Bul rette Ortalyq Azııa elderiniń telehabar taratý salasyndaǵy yntymaqtastyǵy týraly kelisimdi ázirlep, qol qoıýdyń mańyzy zor, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent Qazaqstannyń óńirlik seriktestikti jan-jaqty nyǵaıtýdy jáne Ortalyq Azııanyń álemdik arenadaǵy rólin arttyrýdy kózdeıtin strategııalyq baǵdary ózgermeıtinin atap ótti.
– Biz ulttyq deńgeıde «Tabysty Ortalyq Azııa – Tabysty Qazaqstan» formýlasyn berik ustanamyz. О́ńirimizdiń bolashaǵy tek elderimiz arasyndaǵy senimdi dıalog pen yntymaqtastyqqa, barlyq ishki jáne syrtqy syn-qaterlerge laıyqty jaýapty birlesip izdeýge baılanysty ekenine senimdimin, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Konsýltatıvtik kezdesýde Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Sadyr Japarov, Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon, Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedov jáne О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev sóz sóıledi.
Jıyn sońynda Memleket basshysy О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevke Konsýltatıvtik kezdesýdiń kelesi tóraǵalyq mindetin tabysty atqarýyna tilektestik bildirdi.
О́ńirlik yntymaqtastyqtyń ortaq ustanymy
Budan keıin Prezıdent Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń VI Konsýltatıvtik kezdesýiniń keńeıtilgen quramdaǵy otyrysyna qatysty.
Jıynǵa qurmetti qonaq retinde Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev jáne BUU Bas hatshysynyń arnaıy ókili, Ortalyq Azııa boıynsha preventıvti dıplomatııa jónindegi óńirlik ortalyǵynyń basshysy Kaha Imnadze de keldi.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, Konsýltatıvtik kezdesýdiń altynshy ret ótkizilýi taraptardyń baýyrlas halyqtar arasyndaǵy ǵasyrlar boıyna jalǵasqan dostyq baılanysty nyǵaıtýǵa, kópjaqty yntymaqtastyqty odan ári keńeıtýge jáne halyqaralyq arenadaǵy yqpaldastyqty kúsheıtýge beıildi ekenin kórsetedi.
– 2018 jyly Astanada ótken alǵashqy kezdesýden beri birlesken kúsh-jigerdiń arqasynda bul jıynnyń damýynda aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizildi. Buǵan óńirlik yntymaqtastyqty arttyrýdaǵy mańyzdy sheshimder qabyldanǵan burynǵy bes sammıttiń qorytyndylary aıqyn dálel, – dedi Memleket basshysy.
Qazaqstan Prezıdenti álemdegi kúrdeli úderister jaǵdaıynda óńirlik yntymaqtastyqty odan ári ilgeriletý jóninde ortaq ustanym qalyptastyrý mańyzdy dep sanaıdy.
– «HHI ǵasyrda Ortalyq Azııany damytý maqsatyndaǵy dostyq, tatý kórshilik jáne yntymaqtastyq týraly sharttyń» máni artyp keledi. Memleketterimiz kópjaqty qurylymdar, eń aldymen, BUU aıasynda ortaq ustanymdarǵa súıene otyryp áreket etýge tıis. Elderimiz áleýetin biriktirse, biz ornyqty damý maqsattary salasyndaǵy kún tártibin júzege asyrýǵa eleýli úles qosa alamyz. Osy mańyzdy maqsatqa qoldaý retinde Birikken Ulttar Uıymynyń 80 jyldyǵy qarsańynda Ortalyq Azııada ornyqty damý maqsattaryna qol jetkizý týraly BUU Bas Assambleıasynyń qararyn qabyldaý jóninde bastama kóterýdi usynamyn. Birikken Ulttar Uıymynyń joǵary laýazymdy ókili, qurmetti Kaha Imnadze myrzanyń osy sammıtke qatysýy ıgi dástúrge aınalyp, «Ortalyq Azııa – BUU» baǵytyndaǵy tyǵyz yqpaldastyqqa jol ashady dep úmittenemin, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen birge Prezıdent kópjaqty yntymaqtastyqtyń berik ekonomıkalyq negizin qalyptastyrý kezek kúttirmeıtin mindettiń biri dep esepteıdi.
– Ortalyq Azııa elderinde ózara tıimdi yntymaqtastyqty keńeıtý úshin múmkindik mol. Ekologııa jáne klımattyń ózgerýimen kúres salasyndaǵy yqpaldastyq asa mańyzdy. Barlyq el uqsas syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyr. Sondyqtan ózara yqpaldastyqty keńeıtýdiń, úılesimdi jumysty kúsheıtýdiń jáne klımattyq kún tártibindegi máseleler boıynsha tájirıbe almasýdyń máni zor. Osy múmkindikti paıdalana otyryp, Ázerbaıjan Prezıdenti, qurmetti dosymyz Ilham Geıdar oǵlynyń bıyl kúzde COP29 jahandyq klımattyq konferensııasyn tabysty ótkizýine tilektestik bildiremin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent elimizdiń óńirlik yntymaqtastyqty jan-jaqty nyǵaıtý jolyndaǵy strategııalyq baǵdary ózgermeıtinin rastady. Sondaı-aq búgin qabyldanǵan sheshimder jáne onyń aldaǵy ýaqytta tıimdi júzege asyrylýy ǵasyrlardan tamyr tartatyn dostyq pen ózara qoldaý rýhyndaǵy kópjaqty seriktestigimizdi odan ári tereńdetýge septigin tıgizetinine senim bildirdi.
Jıynda Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev pen BUU-nyń Ortalyq Azııa boıynsha preventıvti dıplomatııa jónindegi óńirlik ortalyǵynyń basshysy Kaha Imnadze sóz sóıledi. Al sammıt sońynda Qasym-Jomart Toqaev Konsýltatıvtik kezdesýdiń tóraǵasy retinde Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń atynan О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevti Qurmet belgisimen marapattady.
