Sheberlikke qurmet

Redaktor qalamynyń, qaıra­tynyń kósiletin «eń usaq» ári eń iri jumysy – kitap mátini. Avtor – shyǵarmashyl adam. Shabytty oı ústinde útir, tyrnaqsha, jalǵaýlyq – taǵy basqa tynys belgi erejelerin saqtaı almaýy da jıi kezdesedi. О́z basymyzda da bar. Solardyń «tigisin jatqyzyp», «qan júrgizetin» – saýatty redaktor. Avtordyń erekshe biletin adamy da kitaptyń redaktory. Elimizdiń baspa salasynda tájirıbeli, bilimdi, bilikti, saýatty redaktorlar, shúkir, barshylyq.

Sondaı kórnekti redaktor­lardyń eń aldyńǵy qatarynda Márııa Qaıyrjanqyzy Abdrah­manovanyń eńbegin zor qurmet­pen aıtar edim.

Márııa Qaıyrjanqyzynyń sheberligi irgeli bilimge negiz­delgen. Mektepte de, joǵarǵy oqý ornynda da óz zaman­das­ta­rynyń qatarynda kórkem ádebıetke den qoıyp, qazaq, orys, batys, shyǵys elderi shy­ǵar­malarynyń jazylý, baıandalý mádenıetine, stıline, tásiline, sózdiń, sóılemniń tabıǵatyna, quralýyna tereń boılap, grammatıka erejelerin saqtaý, ár avtordyń ózindik erekshelikterin eskerý sııaqty esh nusqaýlyqta jazylmaǵan shyǵarmashylyq qubylystardy jandandyryp, sóılem men avtordyń oıyn, sózdik maqsatyn redaksııalaý arqyly qulpyrtyp sóıletetini kez kelgen avtordy eriksiz keli­simge júgindiredi.

Márııa da kóptegen redaktor sııaqty, ózi «sahnaǵa» shy­ǵyp, «menmundalap» kórine ber­meı­di. Áıtpese aıtary da, jazary da bar sabyrly qalam­ger. Muny­sy, árıne, mádenıet­tilik, ádep­tilik, ári ádemi qazaqy minez. Kóp biledi, az sóıleıdi.

Márııa Qaıyrjanqyzynyń óz isine asa uqyptylyqpen, óte joǵary, shynaıy jaýap­ker­shilikpen qaraıtynyn, bilim­di­ligin ol jumys jasaǵan bas­padan meniń bir-eki kitabym shyq­qanda kórip edim.

«Elorda» baspasynyń qu­ryl­taıshysy, polıgrafııa ın­jeneri, asa bekzat bolmysty marqum Turlyǵazy Dýanbek ózine de, tóńiregine de shynaıy tazalyqpen qaraıtyn azamat bolatyn. Meniń baspaǵa tapsyrylǵan kitabymnyń redaktory týraly áńgime qoz­ǵal­ǵanda ol birden Márııa Qaıyr­jan­qyzynyń kásibı saýat­­­­tylyǵyn, adamgershiligin alǵa tartty. «Reformy v Kazah­stane ı v Kıtae» degen atpen jaryq kórgen sol kitabymnyń der kezinde ári mazmundy, sapaly shyǵýyna Márııanyń redaktorlyq zergerlikke te­ńeı­tin sheberliginiń paıdasy kóp tıdi. Rıza boldym. «Der kezinde» deýimniń máni bylaı. Men ol kezde Qazaqstannyń Qytaı Halyq Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne О́kiletti elshisi qyzmetinde isteıtinmin. Qazirgideı elektrondy poshta da, telefon arqyly joldaıtyn «WhatsApp» sııaqty múm­kindik te joq. Biz báribir jer alshaqtyǵyn da, ýaqyt tyǵyz­dyǵ­yn da birlesip eńsere aldyq. Qalaı deısiz ǵoı? Márııa meniń qoljazbamnyń taraýlaryn oqylǵanyn oqylǵanynsha dırektoryna beredi. Ol Syrtqy ister mınıstrligindegi tıisti qyzmetkerge jetkizedi. Sodan redaktordyń qolynan ótken qoljazba dıplomatııalyq posh­ta arqyly elshilikke keledi. Men ústinen qarap, álgindeı jolmen qaıtadan Astanaǵa joldaımyn. Biraz kúnnen keıin redaktor oqyǵan kelesi taraý Beıjińge jiberiledi. Sóıtip-sóıtip, Márııa búkil monografııany ýaqtyly qarap shyqty. О́ndiristik grafıkten esh keshik­tirgen joq.

Márııanyń saýattylyǵynyń, jaýaptylyǵynyń arqasynda onyń redaktorlyǵymen jaryq kórgen basqa kitaptarynan da ne orfografııalyq, ne pýnk­týa­sııalyq, ne stılıs­tı­ka­lyq qatelik tabylmaıdy. Orysshada «fılıgrannaıa rabota» dep osyndaı sheberlikti aıtady. Ol ondaı iskerlikpen jalǵyz meniń kitaptarymdy ǵana emes, óziniń úlesine tıgen talaı mátinmen jumys istegende de muqııat júr­gizgenine senimdimin, ári ol týra­ly jaqsy sóz estigen sa­ıyn rıza bolamyn. Sheberlikke qurmetimniń bir belgisi retinde mereı jasynyń tusynda qolyma qalam alýdy aǵalyq paryzym sanadym. Aıtqandaı, Márııanyń «Baspa isi men polıgrafııanyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵy bar. Kezinde «Onjyldyqtyń úzdik redaktory» dep tanylǵan. Mereıtoıyna Márııanyń kitaby shyqqaly jatqanyn estidim. Oqylatyn eńbek bolatynyna senemin. Jazýdyń sońyna shyndap tússe, Márııanyń talaı jerge baratynyna senemin. Biraq ol bar kúshin negizgi kásibine – kitap redaktorlyǵyna salyp, avtorlarǵa kómektesýge kóp kóńil bólgen kisi. Kezinde Farıza Ońǵarsynova týraly «Kazahstanskaıa pravdaǵa» jazǵan kólemdi maqalasy áli esimde. Jaqynda ǵana sol gazetke «Apanıa» degen maqalasy shyqty. Kóp jyl kórshi tur­ǵan, ardaqty apaıy týraly jyp-jyly dúnıe. Tosyn ta­qy­ryptardy taba qoıady. «Vladımır Nıkolaevıch» degen shy­­myr da jumyr maqalasy jas kún­derindegi turǵan páterdiń ıesi týraly. Biraz maqalalaryn oqymaǵan sııaqtymyn. Áıteýir, neni jazsa da janymen jazatynyna senemin. Sózdiń basynda men aıtyp ótken ardaqty azamat Turlyǵazy Dýanbektiń ómirden ótkenine jyl tolǵanda jazǵan «Nash dırektor» degen maqalasy sondaı edi. Taǵy bir nazar aýdararlyǵy – mektepte, ýnıversıtette oryssha oqyǵan, ómir boıy oryssha mátinmen jumys istegen Márııa kerek kezin­de maqalalaryn qazaqsha da jaza alady. Bul da óreliliktiń bir belgisi.

Qazaq ádebıetiniń, máde­nıe­tiniń, rýhanııatynyń kórnekti tulǵasy Saýytbek Abdrah­ma­nov­tyń bala jýrnalısten dana jýrnalıst, pýblısıst, jazýshy, aýdar­mashy, zertteýshi aıdynyna shyǵyp, erkin júzýine de, onyń shyǵarmashylyq eńbekteriniń halyqaralyq dárejede tanylýyn­­­­da, memleket qaıratkeri bolýynda da Márııanyń telegeı-teńiz eń­be­­giniń baryn bilemiz. Oǵan Saýytbekpen uzaq jyl boıy aǵaly-inili aralasa júrip, ábden kózimiz jetken. Bul azamatpen biz Qazaqstan Kompartııasynyń ortalyq komıtetinde de, Pre­zı­dent Ákimshiliginde de, Par­la­ment Má­ji­lisinde de qyz­mettes bol­ǵan­byz. Qaı jer­degi jumysy da kóńi­­limizden shyqqan.

О́sken, órkendegen otbasynyń yrysyn shalqytyp, baqytyn baıa­ndy etip, azamatynyń atyn qoǵamnyń bıigine kóterip, ónege bolyp júrgen Ana – osy bizdiń Márııa Qaıyrjanqyzy.

Qýanysh SULTANOV