Synaqtan zardap shekkenderdi qoldaý mańyzdy

О́kinishke qaraı, ıadrolyq jarylys bastalǵan kezde ómir súrgen kóp adam synaq saldarynan mezgilsiz qurban boldy. Olar mem­leket tarapynan berilýge tıis áleý­mettik kómekke qol jetkize al­maı, ómirden ótti. Qazirgi kezde olar­dyń urpaqtary (balalary men nemereleri) da moraldyq jáne materıaldyq kómekke zárý. О́ıt­keni ıadrolyq synaq adam­dar­dyń densaýlyǵyna ǵana emes, qorshaǵan orta men tabıǵat­qa da orasan zor zardabyn tıgizdi. Polıgon aýmaǵyn radıa­sııa­lyq qoqystardan tazartý jumys­tarymen qatar, zardap shekken azamattardy memleket tarapynan bolatyn áleýmettik qorǵaý áli de durys jolǵa qoıylmaǵan.

Osy jyly 30 mamyrda Se­meı polıgonynda ıadrolyq synaq­tardan zardap shekken azamattar men múgedekterge jeńildikter týraly petısııa jarııalandy. Bas­tamashylary – «Semeı-IаP» qoǵamdyq qory men «As­ta­na qa­lasynyń múgedekter qo­ǵamy» qoǵamdyq birlestiginiń mú­sheleri. Polıgonnan zardap shekken halyqty áleýmettik qoldaý jónin­degi máselelerdi el Úkimeti jaq­sy bilgenimen, sheshilmegen kúıin­de qalyp otyr. Osyǵan deıin qor men birlestik osy ózekti máse­­leni kóterip, Prezıdent, Par­lament, Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrligi, qo­ǵam qaıratkerleri,ÚEU ókilde­ri, de­pýtattarǵa 3 myńnan asa ótinishhat jazdy. Alaıda birneshe márte jaz­ǵan ótinishter jyl saıyn «bıýdjette qarjy qaras­ty­ryl­maǵan» degen jeleýmen keıinge shege­rilip keledi. «Qoǵamdyq baqylaý týraly» zań­nyń 4 jáne 5-baptaryna sáı­kes memleket isterin basqarýǵa qa­tysý quqyǵyn paıdalana otyryp, qor men qoǵamdyq birlestik olar­ǵa endi elektrondyq ótinishpen ınter­net-resýrs arqyly júginýdi sheshti.

Qoıylyp otyrǵan negizgi ta­laptar – Semeı polıgonynan zar­dap shekken azamattar men mú­ge­dekterdiń áleýmettik qor­ǵaý shara­lary týraly zańdy qaı­ta qaras­tyryp, jańasyn qabyl­daý. Qazaqstandaǵy polıgon «qur­bandaryna» jeńildikter men ótem­aqylardy zańnamalyq túrde bekitý qajet. Synaq polıgonynan tikeleı zardap shekken azamattar kóp jeńildikten qaǵylǵan. Osyǵan baılanysty 1949-1989 jyldar aralyǵynda Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda bolǵan ıadrolyq synaqtardan zardap shekken barlyq azamat atynan birqatar jeńildik talap etilip otyr. Atap aıtqanda, saýyqtyrýǵa aı saıyn aqshalaı ótemaqy tóleý, zeınetkerlik jasyn tómendetý, densaýlyq saqtaý oryndarynda tegin jáne kezekten tys qyzmet kórsetý, turǵyn úıdi nemese JTQ úshin jer ýchaskesin kezekten tys berý, temirjol kólikte tegin jol júrý, turǵyn úı-kommýnaldyq qyzmetteriniń aqysyn tóleýge jumsalatyn shyǵyndardyń ótemaqysyn 50% mólsherinde qysqartý, dárilik preparattarǵa 90% jeńildik, taǵy basqalar.

Radıasııa aımaqtarynda tura­tyn halyqtyń, ol aýmaqtardan kóship, eldiń bas­qa aımaqtarynda turatyn azamat­tardyń jáne polıgon aımaǵy jabylǵanǵa deıin ár jyldary ás­kerı boryshtaryn ótegen azamat­tardyń da múddelerin eske­rý mańyzdy. Buǵan qosa kezin­de Semeı oblysy jabylǵanda Shu­bartaý, Taskesken, Abyraly, taǵy basqa aýdandar jabylyp, sol jaqta turǵan turǵylyqty tur­ǵyndar tirkeýsiz qalǵan.

«Semeı ıadrolyq polıgonynan zar­dap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» zań qa­­byl­danǵannan keıin sol kez­degi bıýd­jet tapshylyǵyna baıla­nys­ty el Úkimeti polıgon qurban­da­ryna bir rettik qana mardymsyz mól­sherde ótemaqy berdi. Bul qarjy óz keze­ginde ıadrolyq synaqtardyń zar­dabyn joımaq túgil, emdelýge de jetpedi. Sondyqtan polıgonnan zardap shekkender týraly zań nor­malaryna ózgerister engizý kerek nemese jańa zań qabyldaý qajet.

Qoldanystaǵy zań boıynsha Abaı, Shyǵys Qazaqstan, Qa­raǵandy, Pavlodar oblystarynyń polıgonmen shektesetin aýdandary radıasııa mólsherine baılanysty aýmaqtarǵa bólingen. Osy zańnyń 2-babyna sáıkes kórsetilgen aýdandarda turyp, keıinnen Qazaqstannyń basqa óńirlerine qonys aýdarǵan azamattar da zańda kórsetilgen bar­lyq jeńildikti paıdalanýǵa quqyly. Al shyn máninde olaı emes. SIаSP-tan zardap shekken myńdaǵan azamat, solardyń ishinde (merzimdi) qyzmet atqarǵandary da bar, túrli jaǵdaıǵa baılanysty Qazaqstannyń túkpir-túkpirine qonys aýdarǵan. Biraq áleýmettik qorǵaý zańynyń 13-babyna sáıkes kórsetilgen aýmaqtarda turyp jat­qan jergilikti azamattarǵa ǵana kór­setiledi. Iаdrolyq synaq zala­ly adamdarǵa qaı jerde tura­ty­ny­na jáne radıasııa aımaǵyna qaramas­tan áli de zardabyn tıgizip keledi.

Zańnyń 11-babyna sáıkes jeńil­­dikter polıgonnan zardap shek­­kenin rastaıtyn kýáligin alǵan adamdarǵa berilýi kerek. Bi­raq bul kýálik jaramsyz, esh jer­de mártebesi kórsetilmegen. Tipti ol el azamattarynyń jalpy baza­syna da engizilmegen. Bul jeńil­dikterdi 1949-1963 jyldary Reseı belgilegen aýmaqtarynda (Altaı ólkesi) turǵan SIаSP-tan zardap shekken azamattarynyń jeńildikterimen salystyratyn bolsaq, aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Olarda tipti radıasııa zala­ly ata-anasynyń bireýine bolsyn áser etken jaǵdaıda, 18-ge tolmaǵan balalary men nemereleri de RF zańynda kórsetilgen túrli jeńildik pen járdemaqyǵa ıe bola alady.

Ǵalymdardyń uzaq jyl­ǵa so­zylǵan zertteýleri boıynsha, atal­ǵan oblystardaǵy halyq ara­synda onkologııalyq jáne psıhı­ka­lyq aýytqýlary bar aýrýlar sany art­qan jáne adamdardyń bıo­lo­gııalyq jaǵynan erte qar­taıýy jıilegen. Olardyń arasynda múgedek jandar, múgedek balalar da óte kóp.

Semeı polıgonynan zardap shekkender men múgedekterdi jáne basqa aýmaqtarda turatyn azamattardy da tys qaldyrmaı, áleý­mettik jaǵynan qorǵaý týraly zańdy qaıta qarap, jańasyn qa­byldaý – kezek kúttirmeıtin máse­le. Ádiletti Qazaqstan qurý jolynda bizdiń basty qundylyǵy­myz – adam ómirin saqtaý. Endeshe, Semeı polıgonyna qatysty jańa zań qabyldanatynyna senim artamyz.

Bolatbek ÁBDIKÁRIM,

«Semeı-IаP» qoǵamdyq qory, «Astana qalasy múgedekter qoǵamy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy