– Búginde esirtki tuzaǵyna ilingenderdiń sany azaımaı tur. Eldegi esirtki aınalymyna qarsy kúres sharalary nátıje berip jatyr ma?
– Esirtki álem jurtyn alańdatqan kúrdeli ahýalǵa aınaldy. Bolashaǵyn oılaǵan ár memleket bul saladaǵy kúresti bir sátke de tolastatýǵa bolmaıtynyn jaqsy biledi. Sondyqtan dúnıe júzindegi elder esirtki qylmysyna qarsy ártúrli shara qabyldap, zań normalaryn da zamanǵa saı qataıtyp keledi. Nashaqorlar men ony satýshylardyń jolyna tosqaýyl bolýdyń san túrli amalyn qarastyryp, jahandyq qaýymdastyq ta bul máseleni kún tártibinen túsirgen emes. Elimizde de esirtkiniń aldyn alý sharalaryn jasap, zańdarymyzǵa da tıisti túzetýler engizip jatyrmyz. Zańsyz esirtki aınalymyn boldyrmaýdyń túrli ádis-tásilin engizip, barlyq qurylymdy qaýipti dertke qarsy jumyla kúresýge shaqyramyz. Sebebi bul – tek quqyq qorǵaý organdary emes, qoǵam bolyp atqaratyn sharýa.
Qazir Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen Úkimet bul baǵyttaǵy is-sharalardy arttyra tústi. Osydan eki jyl buryn Prezıdent esirtkige qarsy kúreste keshendi jospar ázirleýdi tapsyrǵan edi. Keıinnen Memleket basshysy Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda kúshtik qurylymdardyń qorytyndy jınalystary men alqa májilisterinde de esirtki bıznesine toqtaý salýǵa erekshe nazar aýdardy. Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda Prezıdent: «Nashaqorlyq – ult saýlyǵyna zor qaýip tóndiretin kesel. Esirtki jastardyń janyn da, tánin de ýlap jatyr. Biz esirtkini qoldanýdyń, daıyndaýdyń jáne taratýdyń jolyn kesip, tamyryna balta shabýǵa tıispiz. Áıtpese búkil elimizdiń bolashaǵy bulyńǵyr bolady. Bul másele meni qatty alańdatady. Hımııalyq esirtkiler naryqta keń, ońaı satylyp keledi. Krımınaldyq toptar jastardy osyndaı zańsyz áreketterge tartyp jatyr», dedi. Shyndyǵynda da esirtkiniń qulyna aınalǵandar men osy bıznesten paıda taýyp otyrǵandar da ultymyzdyń bolashaǵyna balta shaýyp jatyr. Ásirese sıntetıkalyq esirtkiniń jańa túrleri beleń alyp tur. Prezıdenttiń eki jyl buryn aıtqan tapsyrmasyna sáıkes byltyr Esirtki bıznesine jáne nashaqorlyqqa qarsy kúreske arnalǵan keshendi jospar qabyldadyq. Úsh jylǵa arnalǵan qujatta qoǵam úshin asa qaýipti, ásirese sıntetıkalyq preparattardyń taralýyna tosqaýyl bolý, olarǵa qoljetimdiliktiń jolyn kesý, adamnyń nashaqorlyqqa salynǵanyn der kezinde anyqtaý júıesin engizý, esirtkige táýeldilerdiń esebin qalyptastyrý, esirtki bıznesine qarsy kúresetin organdardyń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıyn nyǵaıtý jumystaryna basymdyq berip otyrmyz.
Keshendi josparda kórsetilgen naqty baǵyttardyń sapaly jáne tıimdi iske asyrylýy úshin árbir is-shara mınıstrliktiń tıisti qyzmetterine bekitilip berildi. Qujattyń árbir tarmaǵyn iske asyrýda is-qımyl algorıtmi ázirlendi. Bul onyń oryndalý dınamıkasyn apta saıynǵy segmentte baqylaýǵa múmkindik beredi. Qajet bolǵan jaǵdaıda is-áreketterimizdi túzetý sharalary qabyldanady. Osy 2023–2025 jyldarǵa arnalǵan josparymyz jeti tarmaq, jetpis jeti tarmaqshadan turady. Munda biz esirtkimen kúreste ishki ister organdary ǵana emes, basqa da kúshtik qurylymdar, jergilikti atqarýshy organdar, memlekettik jáne úkimettik emes uıymdar birlese atqaratyn jumysty kórsettik.
– Bıyl departamenttiń atqarǵan naqty jumysy qandaı?
– Jyl basynan beri jeti aıdyń ishinde 4 724 esirtki qylmysyna qatysty quqyq buzýshylyq anyqtaldy. Onyń 1 962-si – qylmys, 1196-sy – ótkizý faktileri. Osynyń ishinde 400-ge jýyǵy esirtkini ınternet arqyly satqandar, 284 fakti asa iri mólsherde esirtki tasymaldaǵandarǵa tıesili. Sondaı-aq 58 fakti esirtkini nasıhattap, úgittegeni úshin isti bolǵandarǵa qatysty. 185-i quramynda esirtkisi bar ósimdikterdi ósirýmen aınalysqandar oqıǵasy. Al 210 fakti shekara asyrýmen aınalysqan esirtki kontrabandasy boıynsha qozǵalǵan. Sonymen birge 6 qylmystyq topqa 11 qylmystyq is qozǵaldy. Jalpy, osy zańsyz aınalymnan jeti aıdyń ishinde 18 tonnadan astam esirtki tárkilendi. Alynǵan esirtki zattarynyń kóbi – kannabıs ósimdikteri. Marıhýana – 3,7 tonna, gashısh – 447 kılo, sıntetıkanyń ózi 370 kıloǵa jetip, 38 esirtki zerthanasynyń joly kesildi. Osynyń ishinde bólek aıta ketetini, 28-i – taza sıntetıkalyq óndiris. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, qazir adam ómirine negizgi qaýip tóndirip turǵan – osy sıntetıkalyq esirtki.
Budan basqa, bıyl jeti aıda 2 755 ártúrli ınternet resýrs buǵattalyp, 1 281 ákimshilik quqyq buzýshylyq anyqtaldy. Sondaı-aq esirtki qylmysynyń aldyn alýǵa da udaıy kóńil bólinedi. Bul oraıda byltyr alty myńnan astam is-shara atqarylsa, bıyl jeti aıdyń ózinde ǵana aldyn alý jumystarynyń sanyn 9 738-ge jetkizdik. Profılaktıkalyq is-sharalardyń ishinde túrli aksııa, halyqpen kezdesý, dóńgelek ústel men baıqaý, sporttyq saıys, jastardy salamatty ómir saltyna shaqyrýǵa baǵyttalǵan keshendi túsindirme jumystary bar. Onyń ishinde teń jartysy, naqty aıtsaq, 4 112 is-sharaǵa bilim oshaqtary men densaýlyq saqtaý mamandaryn tartyp, halyqty tolǵandyrǵan saýaldarǵa birge jaýap izdedik. Qaýipti dertke shaldyqqandardyń ózimen psıholog pen narkologterdi shaqyrtyp jumys júrgizdik. Myńǵa jýyq is-sharamyzǵa úkimettik emes uıymdardy tartyp, 1 376 eriktimen birge atqarǵan jumysymyz mıllıonǵa jýyq adamdy qamtydy.
– Osyndaı keshendi jospar men naqty jumys tıimdi nátıje berip jatyr ma?
– Árıne, istelgen jumystardyń nátıjesin ashylyp jatqan qylmys sanyna qarap baǵalaýǵa bolady. Biraq qoǵamda «Jumys istelip jatsa, qylmys nege azaımaıdy?» degen pikir aıtylady. Mundaı saýaldyń qoıylǵany da durys shyǵar. Áıtkenmen, esirtki – jasyryn qylmys. Sondyqtan bul saladaǵy quqyq buzýshylyq pen qylmystyń artýy túsinikti. Máselen, byltyr jasóspirimderdiń qatysýymen 41 esirtki qylmysy anyqtalsa, bıyl jeti aıdyń ózinde 30-dan asa qylmys belgili boldy. Iаǵnı kámelet jasqa tolmaǵandardyń qatysýymen bolǵan qylmystar. Jasyryn qylmystardyń ashylýynyń ózi keshendi jospardyń tıimdiligin kórsetedi. Sebebi sońǵy qujatqa sáıkes esirtkige qarsy kúres sharalaryna barlyq memlekettik organ birge kúsh jumyldyryp jatyr. Ashylatyn qylmystyń statıstıkasy áli de ósedi. Birshama ýaqyttan keıin ǵana qylmys sany azaıýy múmkin. Mysaly, qoqys jınaǵan kezde de jabylyp jumys júrgizgen alǵashqy ýaqytta jınalǵan qoqystyń kólemi kóp bolady. Kelesi jyly odan azyraq shyǵady. Sol sekildi jabylyp istelgen jumystyń nátıjesinde alǵashqy jyldary qylmystyń artýy oryndy. Bul keshendi jumys aıaqtalǵannan keıin aldaǵy jyldarǵa da osyndaı naqty jospar qurylyp, qosymsha qujat qabyldaımyz. Múmkin sol kezderde esirtki qylmysy báseńdeýi múmkin.
– Budan buryn esirtkimen kúres jumysy qalaı júrdi? Búgingideı keshendi jospar bolmady ma?
– Boldy. Biraq qazirgi keshendi jospar keıingi segiz jyldan keıin qabyldanǵan qujat desek bolady. Sońǵysy – 2012–2016 jylǵa arnalǵan keshendi jospar. Onyń ózi bir jyl buryn erte aıaqtaldy. Al qujattyń tıimdi nátıje bermeýi ol kezde esirtki kúresine qatysty jumysty ortalyqtandyrý jergilikti ákimdikterge júkteldi. Qazir osy qateliktiń orny toltyrylyp, barlyq memlekettik organ bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp, júıeli túrde jumys atqarýǵa kiristik. Mysaly, josparda densaýlyq saqtaý mekemeleriniń emdeý máselelerine de erekshe den qoıylyp otyr. Statıstıkaǵa sáıkes osy kúni nashaqorlyqqa shaldyqqandardyń sany on segiz myńnan asqan. Alaıda bul – tek resmı tirkelgenderi. Sol úshin esirtkige táýeldilerdi emdeý ortalyqtaryn zamanǵa saı etip, jańa palatalar jasaýǵa den qoıyp otyrmyz. Shekara qyzmeti qaýip pen qaterge qarsy tura biletindeı, irgemizdi berik qyla alatyndaı túrli qorǵaý, tekserý quralymen qamtamasyz etilýge tıis. Ádilet mınıstrligi aldyna ártúrli ekspertızany naqty ári tez jasaıtyn qondyrǵylardy alý mindettelip otyr. Keshendi jospar aıasynda ishki ister organdarynyń aqparattyq qondyrǵylaryn da jańartyp jatyrmyz.
– Elimizdiń qaı óńirinde qylmys kóp tirkeledi? Osyndaı qylmysqa shatylǵandardyń jas aıyrmashylyǵyna taldaý jasala ma?
– Qylmys statıstıkasyna taldaý turaqty jasalady. Qazir Almaty qalasy men Almaty oblysynyń óńirinde sıntetıkalyq esirtki túrlerine qatysty qylmys jıi tirkeledi. Esirtkiniń osy túrinen anyqtalǵan zerthanalardyń teń jartysy eki óńirge tıesili. Al kannabıs toptaǵy esirtkiniń kóbi Shý alqaby nemese Qyzylorda óńirinde ósiriledi. Qarasora shóbi qaptaǵan bul óńirlerde jaz ben kúz mezgilinde «Qarasora» arnaıy operasııasyn ótkizip, tikushaqpen esirtki alqaptaryn anyqtaımyz. О́kinishtisi, esirtkige elikkenderdiń kóbi 18–29 jastaǵy jastar.
– Esirtki qylmysynyń artýyna bizdegi zań normalarynyń jeńil bolýy da múmkindik jasap otyrǵan joq pa?
– Keıingi jyldary esirtkige qatysty quqyq buzýshylyq pen qylmysqa jaýapkershilik qatańdatyldy. Tórt jyl buryn Qylmystyq kodekske esirtki quraldaryn, psıhotroptyq zattardy nemese sol tektes jáne prekýrsorlardy nasıhattaǵany nemese zańsyz jarnamalaǵany úshin qylmystyq jaýaptylyqty kózdeıtin jańa bap engizildi. Esirtki quraldarymen zańsyz aınalysqany úshin 3 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyryldy. Bir sózben aıtqanda, qazir esirtki jarnamasy men úgit-nasıhat úshin jaýapkershilik bar. Endigi jerde esirtki óndirisimen aınalysqandardy ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn engizýdi usynyp otyrmyz. Zań jobasy Májilistiń birinshi oqylymynda maquldandy. Kúzden bastap bul jumysty ári qaraı jalǵastyramyz.
– Shekara shebindegi qyraǵylyq ta kún tártibinde turǵanyn bilemiz. Qandaı elderden qaýip bar?
– Aýǵanstannan keletin qaýip áli seıilgen joq. Burynǵydaı kóp tárkilenbeıdi, biraq áli de aýǵan apıyndary alańdatyp tur. Budan bólek, sıntetıkalyq esirtki túrlerin óndiretin qondyrǵylar kórshiles elderden áli de tasymaldanady. Bul oraıda biz ártúrli halyqaralyq uıymdarmen tıimdi jumys atqaryp jatyrmyz. Máselen, ShYU, UQShU, BUU sekili ártúrli uıymmen birge ortaq halyqaralyq operasııalar ótkiziledi. «Jumyla kótergen júk jeńil» demekshi, nashaqorlyqsyz álemdi qurý jolyndaǵy jumysqa belsendi qatysyp, eldegi jahandyq derttiń dendeýine qarsy jumys jalǵasady.
Áńgimelesken –
Jadyra MÚSILIM,
«Egemen Qazaqstan»
