Dúbirli dodanyń jańǵyryǵy

Dúbirli dodany uıym­das­tyrýshy ókiletti organ re­tinde Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Úkimeti, Dúnıejúzilik etnı­kalyq sport túrleri konfederasııasy, Túrki memleketter uıymy, Qazaqstan Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵy tanylsa, már­tebeli jarysqa qoldaý kór­setip otyrǵan halyq­aralyq uıym­dar – IýNISEF (BUU Balalar qory) men IýNESKO-nyń shtab-páteri.

Osy oraıda Dúnıejúzilik kóshpe­liler oıyndarynyń tarıhyna toqtala keteıik.

I Dúnıejúzilik kóshpe­liler oıyndary 2014 jyly Qyrǵyz­stan­nyń Sholpan-Ata qalasynda uıym­dastyrylyp, oǵan 19 memlekettiń 583 sportshysy qatysyp, sporttyń 10 túri boıynsha saıysty.

II Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­dary taǵy da Sholpan-Atada uıym­das­tyrylyp, oǵan 62 memlekettiń 1 200 sportshysy qatysyp, olar saıystyń 26 túri boıynsha ózara myqtylardy anyqtady.

III Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­dary da úshinshi dúrkin Sholpan-Ata qalasynda ótip, oǵan 82 memlekettiń 2 000 sportshysy oıynnyń 37 túri boıynsha saıysty.

IV Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­dary Túrkııanyń Iznık qalasynda uıym­dastyrylyp, oǵan 81 memlekettiń 1 500 sportshysy qatysyp, olar oıynnyń 13 túri boıynsha saıysqan.

Al keshikpeı elorda tórinde jalaýyn kótergeli otyrǵan V dúnıejúzilik kósh­peliler oıyndary aldaǵy qyrkúıek aıynyń 8–14 aralyǵynda Astana qa­lasynda ótkeli otyr. Buǵan 85 mem­­le­kettiń 2 000 sportshysy oıynnyń 21 túri boıynsha 97 medaldy sarapqa salmaq.

Bul retki V dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn ótkizý jónindegi dıreksııa basshysynyń orynbasary Muratbek Qypshaqbaevtyń málimetine júginsek, Saryarqada ótýge tıis dúbir­li doda sport, mádenıet, ǵylym atty úsh baǵyt boıynsha uıymdastyrylady.

Sporttyq baǵdarlama

Astanadaǵy baıraqty básekeniń saıys baǵdarlamasyna 21 sport túri enip otyr. Bul saıys túrlerine 370 adam tóreshilik jasaıdy.

Aýdaryspaq: 60 kg, 70 kg, 80 kg, 90 kg, 100 kg, +100 kg salmaq dárejesi boıynsha ótedi.

Báıge: ushqyr báıge (1 600 m), ushqyr báıge (2 400 m), ushqyr báıge (3 200 m), jorǵa (9 000 m), qunan báıge (11 000 m), top báıge (18 000 m), alaman jarys (25 000 m).

Jamby atý: majar stıli, koreı stıli, túrik stıli, jamby atý stıli, «Taıtuıaq» saıysy.

Teńge ilý: «Bes beles», «Qos qulash», «Jeti qut» túrleri.

Dástúrli sadaq atý: pýta stıli, qalqan stıli, jamby stıli.

Qazaq kúresi: Erler: 55 kg, 60 kg, 66 kg, 74 kg, 82 kg, 90 kg, 100 kg, +100 kg. Áıelder: 48 kg, 52 kg, 56 kg, 60 kg, 65 kg, 70 kg, 77 kg, +77 kg salmaq dárejesi boıynsha beldesedi.

Alysh. Qyrǵyzdyń ulttyq belbeý kúresi. Erler salmaq dárejeleri: – 60 kg, 70 kg, 80 kg, 90 kg, 100 kg, +100 kg. Áıelder salmaq dárejesi: 55 kg, 60 kg, 65 kg, 70 kg, 75 kg, +75 kg salmaq boıynsha beldesedi.

Kýrash.  Erler salmaq dárejeleri: 60 kg, 66 kg, 73 kg, 81 kg, +100 kg. Áı̆elder salmaq dárejesi: 57 kg, 70 kg, 87 kg-ǵa deıin.

Asyq atý. Asyq atý, bes asyq túrleri.

Orda. Asyq oıynynyń bir túri. Jarys Qyrǵyz Respýblıkasynyń «Orda Oıýný» federasııasynyń erejesi boıynsha ótedi.

Mas-restlıng. Soltústik Reseı turǵyndarynyń oıyny. Qarsylastar bir-birine qarama-qarsy otyryp, aıaqtaryn taqtaı̆ǵa tirep, eki qolymen taıaqsha ustaı̆dy. Jeńiske jetý úshin sportshy qarsylasynyń qolynan taıaqty julyp alýy nemese ony taıaqpen birge óz jaǵyna tartyp shyǵarýy kerek. Kezdesý bir balýannyń eki jeńisine deı̆in sozylady. Salmaq dárejesi erler arasynda: 65 kg, 70 kg, 80 kg, 90 kg, 105 kıloǵa deıin; áıelder arasynda: 55 kg, 65 kg, 75 kg-ǵa deıin.

Ashtyrma aba gıýreshı: Tek erler qatysatyn túrikterdiń ulttyq belbeý kúresi. Salmaq dárejesi: 60 kg, 70 kg, 80 kg, 90 kg-ǵa deıin.

Koresh. Kóshpelilerdiń kóne kúres túri: salmaq dárejesi (erler) 65 kılo, 75 kılo, 80 kılo, 90 kılo, +90 kg.

Arqan tartys. Komanda quramy 20 sportshy (10 er, 10 áıel), Erler quramasynyń birikken salmaǵy 720 kg, áıelder quramasynyń birikken salmaǵy 560 kg-dan aspaýy kerek.

Ovarı. Batys Afrıka halyqtarynyń zııatkerlik oıyny. Eki adam oı̆naı̆dy. Oı̆yn taqtasynda eki qatar ornalasqan alty birdeı̆ shuńqyrsha bolady. Bul oı̆yn 48 sharmen oı̆nalady.

Mangala. Túrik halyqtarynyń zııatkerlik oıyny. Eki adam oı̆naı̆dy. Oı̆yn taqtasynda eki qatarda or­nalasqan alty birdeı̆ shuńqyrsha bolady. Bul oı̆yn da 48 taspen oı̆nalady.

Sporttyq saıystarǵa elimiz qura­masyn daıarlaý isi Ulttyq jáne at sporty túrleri ortalyǵy mekemesine júk­telgen. «Kóshpeliler oıynyna qaty­satyn Qazaqstan quramasy tyńǵylyqty daıyndalyp jatyr», deıdi Ulttyq jáne at sporty túrleri ortalyǵynyń basshysy Baqdáýlet Sábıt.

Ulttyq qurama daıyndyq barysynda 13 dúrkin halyqaralyq, 39 dúrkin respýblıkalyq oqý-jattyǵý jıynyna qatysty. Sondaı-aq 23 halyqaralyq, 17 respýblıkalyq týrnırge qatysyp, tájirıbe jetildirgen.

Sonymen qatar dúbirli doda kezinde óner kórsetetin elimiz quramasynyń fýnksıonaldyq jáne psıhologııalyq jaǵdaıyn baqylaý úshin ǵalymdardan turatyn jumys toby qyzmet jasap jatyr.

Mádenı baǵdarlama

Mádenı baǵdarlama sporttyq baǵ­dar­lamadan kem túspeıdi. Mádenı baǵ­dar­lama aıasynda «Birlik kerýeni», «Etnoaýyl», «Kóshpeliler álemi» joba­lary júzege asyrylady.

«Birlik kerýeni» jobasy búkil elimizdi qamtıdy. Jobanyń ıdeıasy – búkil eldi Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna tartý. Ár óńirde birlik kerýeni ótip, ol óńirdegi belgili sý kózinen bastalyp, kıeli sýdy jınap, qalanyń basty kóshelerimen tasyp, Astanaǵa jóneltedi. Sý quıylǵan torsyqty Astanaǵa oıyndardyń ashylý saltanatyna qatysatyn batyr jetkizedi. «Birlik kerýeni» jobasy aıasynda óńir­lerden 3 kıiz úı jóneltilip, olar «Kósh­peliler ǵalamy» etnoaýylyna orna­tylady.

Dúbirli doda kúnderi jalpy kólemi 10 gektar aýmaqty alyp jatqan Etno­aýyl sahnasynda 150-den asa ártúrli má­denı is-shara ótedi. Atap aıtsaq, otandyq qolóner sheberleriniń kórme-jár­meńkesi, aqyndar aıtysy, músháıra, «Kóshpeliler ǵalamy» atty qoıylym, sán kórsetilimi (podıým), etnomádenı baǵytty nasıhattaıtyn án-jyr, konsert, ulttyq kıim úlgileri, t.b.

Syrttan keletin 2500-ge tarta res­mı qonaqqa elorda tórinen 32 qo­naq­úı sapaly jabdyqtalyp jatyr. Onyń ekeýi Qosshy qalasy aýmaǵyna ornalasqan. Sondaı-aq dúbirli dodany tamashalaýǵa syrttan 100 myńdaı týrıst keledi degen boljam bar. Oıyn kezinde qyzmet kórsetetin erik­­ti­ler sany – 1 000 adam. Kóbi – stýdent­ter.

Ǵylymı baǵdarlama

Uly dala dúbiri dodasynyń bir sa­lasy – ǵylymı baǵdarlama. Atalǵan baǵdar­lama aıasynda qyrkúıek aıynyń 9–11-i kúnderi «Tarıh jáne mádenıet», «Sport», «Ortalyq Azııa kóshpelileriniń tamaqtanýy» atty úsh seksııadan turatyn «Kóshpeliler: tarıh, bilim, taǵylym» atty halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótedi. Bul basqosýǵa Koreıa, Slovakııa, Shveısarııa, Mońǵolııa, Malaızııa, AQSh ǵalymdary baıandama jasaýǵa ótinish berip otyr.

V dúnıejúzilik kóshpeliler oıy­nyn uıymdastyryp, ótkizý úshin qonaqtar men sportshylardy tasy­mal­daýǵa jáne sharýashylyq ju­mystaryna 100 úlken avtobýs, 35 shaǵyn avtobýs, 10 shaǵyn júk kóligi, 150 ekonom klass kóligi, 25 bıznes klass kóligi, 23 joǵary sanatty kólik qyzmet kórseýge ázir.

Sonymen qatar kóshpeliler oıynyn ótkizý úshin akkredıtasııalaý, jabdyqtaý jáne logıstıkalyq ortalyq (Turan dańǵyly, 59) ju­mysyn bastap ketti. Aldyn ala boljam boıynsha kóshpeliler oıynyn nasıhattaý isine 100-den asa medıa seriktes jumylatyn túri bar.