Máseleniń máni nede?
Qazaqstannyń qazirgi energetıkalyq balansy áli de kómirge táýeldi. Bul eldiń ekonomıkalyq damýyna keri áser etip qana qoımaı, ekologııalyq turǵydan da úlken qaýip tóndirýde. Eldegi elektr energııasynyń 57%-y kómirden, 29%-y tabıǵı gazdan óndiriledi, al jańartylatyn energııa kózderine nebári 13% tıesili. Mundaı jaǵdaı Qazaqstan úshin energııany ártaraptandyrý men ekologııalyq taza tehnologııalarǵa kóshýdiń qajettiligin aıqyn kórsetedi.
Qazba otynyn jaǵý qorshaǵan ortaǵa ǵana emes, adam densaýlyǵyna da aıtarlyqtaı zııan keltiredi. Aýa lastanýy astma, qaterli isik, júrek-qan tamyrlary aýrýlary sııaqty aýyr dertterdiń taralýyna yqpal etedi, mezgilsiz ólim jaǵdaılary da jıilep otyr. Álem boıynsha ár besinshi ólim qazba otyndarynan týyndaıtyn lastanýmen baılanysty.
Budan bólek, qazba otynyn jaǵý nátıjesinde bólinetin kómirqyshqyl gazy atmosferada jınalyp, Jerdiń jylý balansyn buzady, bul ǵalamdyq jylynýdyń údeýimen baılanysty. Mysaly, 2019 jyly AQSh-taǵy parnıktik gazdardyń 74%-y qazba otynyn paıdalaný arqyly bólingen. Onyń 25%-y memlekettik jerlerden óndirilgen otynmen tikeleı baılanysty.
Kómir óndirisi sý resýrstaryna da eleýli zııan keltiredi. Kómir elektr stansııalary sýdy býǵa aınaldyryp, elektr energııasyn óndirý úshin paıdalanady. Bul sý, ádette, jaqyn ornalasqan ózender men kólderden alynady. «Bir rettik» sý paıdalaný júıesi bar stansııalar sýdy alyp, ony qyzdyryp, qaıtadan tabıǵı ortaǵa jiberedi. Alaıda, qaıtarylǵan sý bastapqy temperatýradan 20-25°F-qa joǵary bolady, bul «jylýly lastanýǵa» ákeledi. Nátıjesinde, bul balyqtardyń kóbeıý qabiletin tómendetip, júrek soǵysy jıileıdi, jalpy ekojúıege zııan keltiredi.
Qazba otyndaryn paıdalaný tek ekologııalyq emes, sonymen qatar klımattyq jáne medısınalyq turǵydan da shyǵyndarǵa ákeledi, alaıda bul shyǵyndar naryq baǵasynda kórinis tappaıdy jáne syrtqy áserler dep atalady. Qazba otynynyń óndirisinen bastap, tasymaldaý, óńdeý jáne jaǵýǵa deıingi ár kezeńinde osyndaı syrtqy áserler týyndaıdy.
Ulttyq muhıt jáne atmosferalyq zertteýler basqarmasynyń málimetterine sáıkes, qazba otynyn jaǵý klımattyń ózgerýine, sonyń ishinde jıi jáne kúshtirek ekstremaldy aýa raıy qubylystarynyń týyndaýyna áser etedi. Árbir osyndaı apat mıllıardtaǵan dollarlyq shyǵynǵa ákeledi. Mysaly, 2016-2020 jyldar aralyǵynda AQSh-ta orman órtteri, daýyldar, jeldi borandar, sý tasqyndary jáne qurǵaqshylyq saldarynan keltirilgen shyǵyn 606,9 mıllıard dollardy quraǵan.
Qazaqstan úshin energııany ekologııalyq taza kózderge kóshirý tek qorshaǵan orta úshin ǵana emes, eldiń ekonomıkalyq bolashaǵy úshin de asa mańyzdy másele.
AES ne úshin qajet?
Qazaqstanda AES salý qajettiligi birneshe negizgi sebepterge baılanysty. Birinshiden, eldiń ekonomıkalyq ósýi men halyq sanynyń artýy elektr energııasyna degen suranysty arttyryp otyr. Ekinshi másele — eldegi eskirgen energetıkalyq ınfraqurylymnyń tozýy. Ásirese kómirmen jumys isteıtin stansııalar ekologııalyq jáne ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz bolyp barady. 2023 jyly Qazaqstan Reseıden 3,4 mıllıard kVt·saǵ elektr energııasyn ımporttap, bul eldegi elektr energııasynyń 20%-yn qurady.Osyǵan baılanysty, AES turaqty ári senimdi energııa kózi retinde qarastyrylyp otyr.
Úshinshiden, AES-tiń qurylysy Qazaqstannyń kómir men gazǵa táýeldiligin tómendetip, atmosferaǵa bólinetin kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtýǵa múmkindik beredi. Mundaı stansııalar ekologııalyq taza ári turaqty energııa kózi retinde eldiń parnıktik gazdardy azaıtý boıynsha halyqaralyq mindettemelerin oryndaýyna kómektesedi. 2060 jylǵa deıin kómirtegi beıtaraptyǵyna jetý Qazaqstannyń basty ekologııalyq maqsattarynyń biri.
Beıbit atom: Qazaqstannyń artyqshylyqtary men tarıhı qıyndyqtary
Qazaqstan ýran qory boıynsha álemdegi jetekshi elderdiń biri. 2022 jyly elimiz álemdik ýran óndirisiniń 43%-yn qamtamasyz etken. Bul eldiń atom energetıkasyn damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasaıdy. AES-tiń artyqshylyqtarynyń biri — joǵary qýat tıimdiligi (90%), bul ony jel energııasynan (25-35%) áldeqaıda turaqty etedi. 1154 MVt qýat óndiretin bir AES mıllıon halqy bar qalany birneshe ondaǵan jyl boıy energııamen qamtamasyz ete alady.
Sonymen qatar atom energetıkasy Qazaqstan ekonomıkasyna da oń áserin tıgizedi. Mysaly, Fransııada atom ónerkásibi 457 200 jumys ornyn qamtamasyz etedi, bul ekonomıkany qoldaýda mańyzdy ról atqarady. Qazaqstan óziniń ýran qory men energetıkalyq qajettilikterin eskere otyryp, atom energetıkasynyń áleýetin tıimdi paıdalana alady.
Alaıda, Qazaqstannyń ıadrolyq energetıkaǵa qatysty tarıhı tájirıbesi erekshe eskerilýi tıis. Semeı ıadrolyq polıgonyndaǵy 40 jyl boıy júrgizilgen synaqtar eldegi atom energetıkasyna degen senimsizdik pen alańdaýshylyq týdyrǵanyn joqqa shyǵarý múmkin emes.
Qazaqstan úshin atom energetıkasynyń ekonomıkalyq tıimdiligi aıqyn bolǵanymen, Semeı polıgonynyń aýyr murasy el azamattaryn bul salaǵa saqtyqpen qaraýǵa ıtermeleıdi. 1949-1989 jyldar aralyǵynda 456 ıadrolyq synaq júrgizilgen polıgonnyń áleýmettik jáne ekologııalyq zardaptary áli de seziledi. Osyǵan baılanysty, halyqtyń bir bóligi atom energetıkasyna kóshý týraly sheshimdi qabyldaýda tereń taldaý men ashyqtyqty talap etedi.
AES qurylysy boıynsha qoǵamda ártúrli pikirler qalyptasqan. Bir jaǵynan, qazirgi zamanda «beıbit atom» uǵymy atom energııasynyń qaýipsizdigin basa kórsetedi. Barlyq qaýipsizdik talaptary saqtalǵan jaǵdaıda, atom elektr stansııalarynyń zııanyna qaraǵanda paıdasy kóp bolary sózsiz. Bul energetıkalyq táýelsizdikti nyǵaıtyp, kómirge táýeldilikti azaıtýǵa múmkindik beredi, sondaı-aq ekologııalyq qaýipterdi tómendetedi.
Atom elektr stansııalarynyń (AES) qurylysyna qatysty qorqynysh kóbinese ıadrolyq energııa týraly túsinispeýshilikten nemese tarıhı oqıǵalarǵa baılanysty teris kózqarastardan týyndaıdy.
Qazirgi tańda atom energetıkasy salasynda qaýipsizdik sharalary eń joǵarǵy deńgeıde qamtamasyz etilgen. Halyqaralyq atom energetıka agenttigi (MAGATE) bekitken qaýipsizdik standarttary barlyq AES qurylystarynda qatań saqtalady. Jańa býyn reaktorlarynyń jobalary, sonyń ishinde shaǵyn modýldik reaktorlar (SMR), tipti tótenshe jaǵdaılarda da qaýipsiz jumys isteıdi. Bul reaktorlar avtonomdy túrde jumys istep, ıadrolyq qaldyqtardyń mólsherin barynsha azaıtady.
Atom energetıkasy týraly qorqynysh kóbinese ótken ǵasyrdaǵy apattarǵa baılanysty. Mysaly, Chernobyl jáne Fýkýsıma apattary — eń úlken ıadrolyq apattar retinde tanymal. Biraq bul apattardan keıin álemdegi barlyq AES-terde qaýipsizdik sharalary kúsheıtilip, tehnologııalar damytyldy. 2011 jylǵy Fýkýsıma apatynan keıin atom energetıkasy salasyndaǵy barlyq elder qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin qatań sharalar qabyldady. Jańa AES jobalarynda mundaı apattardyń qaıtalanýynyń aldyn alý úshin ınnovasııalyq tehnologııalar qoldanylyp keledi.
Halyqaralyq tájirıbe: Álem qaıda bet alyp barady?
Álemde atom elektr stansııalaryn (AES) salý tájirıbesi kóptegen elder úshin energııanyń senimdi ári ekologııalyq taza kózi retinde qarastyrylady. Búgingi tańda álem boıynsha 64 ıadrolyq reaktordyń qurylysy jalǵasýda, olardyń shamamen eki úshten biri Azııa elderinde salynýda. Bul jobalar negizinen Qytaı, Ońtústik Koreıa jáne Úndistan sııaqty elderde júzege asyrylyp jatyr.
2023 jylǵy derekterge sáıkes, Fransııa óziniń elektr energııasynyń shamamen 70%-yn AES arqyly óndiredi, bul eldi ıadrolyq energetıkany paıdalaný jaǵynan kóshbasshy elder qataryna shyǵarady. Fransııanyń ıadrolyq energetıkaǵa táýeldiligi eldegi parnıktik gazdardyń tómen deńgeıin saqtap, energetıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge múmkindik berýde.
AQSh-ta qazir 92 atom reaktory jumys isteıdi, al Ońtústik Koreıada 24 reaktor eldiń shamamen 30%-ǵa jýyq energııasyn qamtamasyz etedi. Qytaıda 27 jańa reaktor salynyp jatyr, olardyń iske qosylýy eldiń ıadrolyq qýatyn edáýir arttyrady dep kútilýde. Bul elder jańa qaýipsizdik tehnologııalaryn, sonyń ishinde shaǵyn modýldik reaktorlardy (SMR), qoldanyp keledi, bul atom energııasyn odan ári qaýipsiz etýge baǵyttalǵan.
Sonymen qatar Slovakııa men Belarýs elderi de atom energetıkasyna basymdyq berip otyr. 2023 jyly bul elderde jańa reaktorlar iske qosyldy. Atom energııasy bul memleketter úshin ekologııalyq taza ári turaqty energııa kózi retinde qarastyrylýda.
Italııanyń da atom energetıkasyna oralý nıeti baıqalady. 2011 jyly «Fýkýsıma» atom elektr stansııasyndaǵy apattan keıin Italııa úkimeti elde atom elektr stansııalaryn salýǵa moratorıı jarııalaǵan bolatyn. Alaıda, ýaqyt óte kele qoǵamnyń pikiri ózgerip, 2023 jyldyń mamyr aıynda Italııa parlamenti úkimetke atom energııasyn eldiń energetıkalyq balansyna qosýdy qaıta qaraýdy usyndy. Qyrkúıek aıynda úkimet Ulttyq turaqty ıadrolyq energetıka platformasynyń alǵashqy otyrysyn ótkizdi. Italııanyń qorshaǵan ortany qorǵaý jáne energetıkalyq qaýipsizdik mınıstri Djılberto Pıchetto Fratın Mılanda ótken «Ǵalamdyq energetıkalyq kóshý» kongresinde Italııanyń atom energetıkasyna qaıta oralý perspektıvasyn atap ótti.
Qazaqstan úshin de halyqaralyq tájirıbeni eskerý jáne atom energetıkasyn damytý barysynda ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý mańyzdy. Bul tek tehnologııalyq turǵydan daıyndyqty ǵana emes, sonymen birge qoǵamnyń senimin arttyrý men áleýmettik jaýapkershilikti qamtamasyz etýdi talap etedi.
Ekonomıkalyq jáne ekologııalyq táýekelder: sanaly sheshim qabyldaý qajettiligi
Eger Qazaqstanda atom elektr stansııasy (AES) salynbasa, bul birqatar eleýli táýekelderge alyp kelýi múmkin. Sońǵy málimetter men saraptamalar negizinde elimizdegi energetıkalyq suranysy jyl saıyn ósip keledi. Eldiń ekonomıkalyq damýy men halyq sanynyń ósýi osyǵan sebep bolyp otyr. 2030 jylǵa qaraı eldiń energııa tutynýy shamamen 35%-ǵa artady dep kútilýde. Kómirmen jumys isteıtin elektr stansııalary ekologııalyq turǵydan tıimsiz jáne tozyǵy jetkendikten, bul máseleni uzaq merzimdi sheshý qıynǵa soǵýda. AES turaqty jáne senimdi energııa kózi retinde osy máseleni sheshýde mańyzdy ról atqara alady.
Energetıkalyq táýeldilik: Atom energetıkasynan bas tartý Qazaqstannyń syrtqy energııa kózderine táýeldiligin arttyrady. Bul, ásirese, Reseı men Qytaı sııaqty kórshiles elderden elektr energııasyn ımporttaýǵa májbúr etýi yqtımal. Energııanyń negizgi bóligin syrttan satyp alý ulttyq energetıkalyq qaýipsizdikke qaýip tóndirip, ekonomıkalyq táýeldilikti arttyrady.
Kómirtegi shyǵaryndylarynyń artýy: Qazaqstannyń energetıkalyq júıesi qazir negizinen kómirge táýeldi. Kómirden alynatyn energııa qorshaǵan ortaǵa parnıktik gazdar shyǵaryndylary arqyly zııanyn tıgizedi. Eger el AES qurylysyna bet burmasa, bul Qazaqstannyń halyqaralyq ekologııalyq mindettemelerin oryndaýyna kedergi keltirýi múmkin. Parıj kelisimi aıasyndaǵy maqsattarǵa qol jetkizilmegen jaǵdaıda, el ekonomıkalyq sanksııalarǵa ushyrap, halyqaralyq qaýymdastyqtan qysym kóre alady.
Jańartylatyn energııanyń jetkiliksizdigi: Jańartylatyn energııa kózderi (jel, kún, gıdroenergııa) turaqty jáne senimdi emes, olar maýsymdyq ózgeristerge táýeldi. Mysaly, jeldiń kúshi tómendegende nemese kún sáýlesi azaıǵanda, energııa óndirý deńgeıi de tómendeıdi. Al atom energetıkasy turaqty jáne úzdiksiz energııa kózi bolyp tabylady, sondyqtan jańartylatyn energııa kózderin tolyqtyryp otyrýǵa qabiletti.
Ekonomıkalyq shyǵyndar: Energııa jetispeýshiligi ónerkásiptiń damýyn tejep, sheteldik ınvestısııalar úshin Qazaqstannyń tartymdylyǵyn tómendetýi múmkin. Sondaı-aq elektr energııasynyń baǵasynyń turaqsyzdyǵy jáne shetelden energııa satyp alý qajettiligi ulttyq ekonomıkany álsiretedi.
Tehnologııalyq artta qalý: Atom energetıkasy eldegi joǵary tehnologııalardy damytýǵa úlken serpin bere alady. AES bolmaǵan jaǵdaıda Qazaqstan álemdik ınnovasııalyq damý prosesterinen shet qalýy yqtımal, bul ǵylymı-zertteý áleýetiniń tómendeýine ákelýi múmkin.
Eger Qazaqstan AES salmasa, el birqatar naqty táýekeldermen betpe-bet kelýi múmkin. Energııa tapshylyǵy artyp, eldiń syrtqy kózderge táýeldiligi kúsheıedi. Sonymen qatar kómirden alynatyn energııanyń ekologııalyq zardaptary ulttyq jáne halyqaralyq mindettemelerdi oryndaýǵa kedergi keltiredi. Sondyqtan AES máselesin ýaqtyly jáne tıimdi sheshý Qazaqstannyń energetıkalyq qaýipsizdigi men ekologııalyq turaqtylyǵy úshin mańyzdy bolmaq.
Berik BEKJANOV,
QR Prezıdent is basqarmasy janyndaǵy Parlamentarızm ınstıtýty dırektorynyń orynbasary
