AES iske qosylyp, tolyq jumysy bastalǵan kezde ıadrolyq otyn óz fýnksııasyn oryndaı bastaıdy. Ádettegideı, paıdalanylǵan ıadrolyq otynnyń (PIаO) birinshi partııasy bir jyl jumys istegennen keıin reaktordan shyǵarylady. Bul «reaktordyń naýqan merzimi» dep atalady. Keı reaktorlardyń jobalarynda bul eki, tipti úsh jyldy quraıdy.
Odan keıin ıadrolyq reaktor josparly túrde toqtatylyp, qajetti reglamenttik jumys, sonyń ishinde otyndy qaıta júkteý jumysy júrgiziledi. Reaktordyń birjyldyq naýqany kezinde reaktorǵa o basta tıelgen barlyq otynnyń úshten bir bóligi tolyǵymen aýystyrylady. Qalǵan otyn ony barynsha paıdalaný tıimdiligine qol jetkizý úshin reaktor ishinde qaıta bólinip, kelesi naýqanda qaıta júktelgenge deıin jumysyn jalǵastyra beredi. Osylaısha, bir jyl jumys istegennen keıin paıdalanylǵan ıadrolyq otynnyń birinshi bóligi AES-tiń ózindegi sýy mol arnaıy saqtaý basseınine ornalastyrylady. Ol jerde otynnyń búkil jylýy shyǵyp bolǵansha belgili bir merzim ishinde salqyndatýǵa kepildik bolady. Reaktorda jumys istegendegideı kóp jylý emes, biraq ony áli de salqyndatý qajet.
Belgili bir ýaqyt ótip, paıdalanylǵan otynnyń jylý bólýi azaıǵan soń ol saqtaý basseıninen alynyp, stansanyń janyndaǵy arnaıy qurǵaq qoımalarǵa kóshirilip, qadaǵalaý organdarynyń baqylaýymen uzaq ýaqyt qaýipsiz kúıde jatady. Mundaı qurǵaq qoımalar ony ondaǵan jyl boıy qaýipsiz saqtaýǵa múmkindik beredi.
Atom elektr stansasynyń jumysynan keıin paıda bolatyn eń joǵary radıoaktıvti materıal bolyp sanalatyn paıdalanylǵan otynmen odan ári jumys isteý qarapaıym tilmen aıtqanda, eki negizgi ssenarıı boıynsha júzege asyrylýy múmkin. Birinshi ssenarıı – PIаO-ny geologııalyq tereń jer qoınaýyna kómý. Qazir Fınlıandııa, Fransııa, Shvesııa elderi osy ssenarııdi júzege asyra bastady. Iаǵnı qaýipsiz aýmaqtardy taýyp, jerastynda edáýir tereńdikte arnaıy bokstar salynady, olarǵa PIаO salynǵan konteınerler ornalastyrylady. Mundaı ssenarııdi iske asyrýǵa árıne, kómý qaýipsizdigin negizdeý, qorǵanys tosqaýyldaryn jasaý, qajetti baqylaýdy qamtamasyz etý, radıoaktıvtiliktiń taralýyna ákep soǵýy múmkin kez kelgen yqtımal jaǵdaıdy boldyrmaý úshin aýqymdy jumys júrgiziledi.
Ekinshi ssenarıı – PIаO óńdeý úshin arnaıy óndirister qurý. Búgingi kúni halyqaralyq qaýymdastyq PIаO-ny energııa óndirýge qaıtadan paıdalanýǵa bolatyn qundy resýrs retinde qabyldaıdy. Mundaı qaıta óńdeý óndiristeri birqatar elde jumys isteıdi. Olar PIаO-dan saqtalyp qalǵan paıdaly materıaldardy bólip alýǵa múmkindik beredi. Keıin olar ıadrolyq reaktorǵa qaıta júkteletin jańa otyn óndirisinde qoldanylady.
PIаO-ny qaıta paıdalanýǵa ǵana emes, sonymen qatar ıadrolyq reaktor jumys istep turǵan kezde otynda paıda bolatyn, PIаO radıoaktıvtiligine negizgi úles qosatyn transýran elementterin qaıta qatar paıdalaný kezinde «kúıdirýge» múmkindik beretin tehnologııalar jaqsy damyp keledi. PIаO-ny qaıta óńdeýmen aınalysatyn iri óndirister Fransııa, Úndistan, Reseıde jumys isteıdi. Qytaı men Japonııada qanatqaqty jobalar iske qosyldy.
Otandyq ǵalymdardyń da elimizde buǵan deıin jumys istegen, jumysyn jalǵastyryp jatqan ıadrolyq reaktorlardyń PIаO-men qaýipsiz jumys isteý tájirıbesi bar. Mysaly, «Ulttyq ıadrolyq ortalyq» buryn Aqtaýda jumys istegen BN-350 reaktorynyń PIаO-ny uzaq ýaqyt qaýipsiz saqtaýdy qamtamasyz etedi.
IVG. 1M reaktorynan shyǵarylǵan joǵary baıytylǵan PIаO-ny óńdeý tehnologııasy ázirlenip, jaqyn arada ol da iske asyrylady. Oǵan MAGATE sarapshylarynyń tikeleı oń saraptamalyq qorytyndysy berildi. Iаǵnı paıdalanylǵan otynmen jumys isteý máselesinde otandyq mamandardyń tájirıbesi men biliktiligi jetkilikti. Ony bolashaqta atom elektr stansasynyń paıdalanylǵan otynymen jumys isteý máselesin sheshýde qoldanýǵa bolady dep úlken senimmen aıtýǵa bolady.
