Veıpke tyıym salý: Jańa zań serpin berdi me?

Jasóspirimderdiń 10%-y veıp shegedi

Nashaqor­lyq, oıyn qu­marlyq, býllıng, kı­ber­býllıng­pen qatar veıpıng te qoǵamda úlken prob­lemaǵa aı­nalǵan.  

Veıp – naryqta mol paıda kózi sanalady. Eń qıyny – veıp tutynýshylardyń ba­sym bóligi kolledj, mektep oqýshylary. Túrli-tústi árlenýi, 17 myń­nan astam hosh ıistendirgishi bar ıisi, dú­ken­derde kınder, chýpa-chýpstarmen birge ornalastyrylýy – veıptik mar­ke­tıngtiń balalarǵa ba­ǵyttalǵanyn aıqyndaıdy. Veıp satatyn saýda, oıyn-saýyq ortalyqtary jáne dúńgirshekter sańyraýqulaqtaı kóbeıip ketken. Hosh ıis­­inen eshteńe bi­lin­begendikten ata-analar da kesh bilip, «qoldaryn mezgilinen kesh sermeıdi».

Elimizdegi Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ortalyǵynyń Búkilálemdik densaýlyq saqtaý uıymymen birlesip jasaǵan zertteý qorytyndysy boıynsha, Qazaqstanda 11-15 jastaǵylardyń shamamen 10%-y veıp qoldanady. Ulttyq densaýlyq saqtaý ortalyǵynyń málimetinshe, 11 jasar jasóspirimderdiń 3,4 paıyzy, 13 jastaǵylardyń 4,8 paıyzy, 15 jastaǵy jastyń 9,8 paıyzy jasandy shylymnyń shyrmaýynda júr.

Bir-eki jyl burynǵy derekterde elge jetkizilgen jáne tutynǵan veıp kólemi turǵysynda Qazaqstan álem boıynsha 5-shi orynda turǵany aıtylǵan. Veıp naryǵynda 6000 saýda oryny tirkelse, beıresmı satyp jatqandardyń naqty sany beımálim.

Qoǵamdyq petısııa, 100 myń qol

Elimizdiń veıpıngke tolyq tyıym salǵysy keletini má­lim bolǵanda, oǵan qarsy petısııa­ǵa uıytqy bolǵan Tastau.qaz qoǵamdyq qozǵalysynyń ókili Tatıana Fomınovanyń aıtýynsha, veıp – jasóspirimderge emes, shylym shegýdi tastaýǵa yntalandyrý úshin  eresekterge arnalǵan, eger eresek temeki shegýshilerde tańdaý bolmasa, olar shylym tartýdy jalǵastyrýǵa májbúr bolmaq, endeshe, veıpterge tolyq tyıym salý bas­tamashylary temeki óndirýshilerdiń múddesin kózdep otyr. Sonymen qosa, T.Fomınova: «Veıpterge tyıym salý kontra­bandanyń, sapasy kúmán­di ónimder saýdasynyń ósýi­ne, sondaı-aq nıkotındi ónim­der óndirisin, tasymaldanýy men satylýyn baqylaýdan shyǵa­rady. Tıimsiz tyıymdarǵa qarsy petısııamyzdyń 100 myń qol jınaýy kezdeısoq emes», dep aıtqany málim.

Veıpterge tyıym salý týraly qyzý talqylaýdyń nátıjesinde atalǵan petısııa jarııalanǵan edi.

«Kámelettik jasqa tolmaǵan jetkinshekter eshbir jaǵdaıda nıkotın ónimderin qoldanbaýy tıis», dep kórsetilgen atalǵan petısııada.

Petısııa avtorlary men jaqtaýshylary damyǵan elderdiń úlgisimen veıpke jalpy tyıym salýdy emes, kámeletke tolmaǵandarǵa ǵana veıpti satýǵa tyıym salýdy talap etedi.

(Foto: aikyn.kz)

Zań kúsheıtilip, jaza qatańdatyldy

Jasyna jetpeı jeligip, jasandy shylymǵa elitý máselesi 3 jyl boıy qyzý talqyǵa túsip keldi. Osyǵan qatysty qoǵam belsendileri men medısına  mamandary jáne depýtattar jıi másele kóterip, atalǵan ónimniń erkin saýdalanýyna tyıym salýdy usyndy. Bıznestiń múddesi halyq densaýlyǵynyń qasynda salystyrýǵa kelmeıtini, ıaǵnı, veıptiń qaýipti zardaby týraly dálelder kóbirek aıtylyp, veıp tutynatyndardyń keleshegi tutas qoǵamdy alańdatty. Qoǵam densaýlyǵyna ákeler zardaptardyń aldyn alý úshin kúrdeli máseleni zańmen toqtatýǵa týra kelgeni málim. Qysqasyn aıtqanda, zańmen toqtatýdy Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, Úkimet, Májilis, Senat jáne Prezıdent ákimshiligi qoldap, qoǵamdyq talqylaý da ótti. 

Veıp jáne oǵan quıylatyn arnaıy suıyqtyqty elge ákelýge, satýǵa, taratýǵa jáne óndirýge salynǵan tyıym bıyl 20 maýsymda óz kúshine endi. QR Qylmystyq Kodeksi 301-shi babynyń 1-shi tarmaǵyna sáıkes, elektrondyq temekini satqandar 200 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppul tóleýge mindetteldi. Ony tóleı almaǵan jaǵdaıda, 200 saǵatqa qoǵamdyq jumysqa tartylady nemese 50 táýlikke qamalady. Veıpti elge ákelip, óndirgender 2 myń aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul tóleıdi nemese qoǵamdyq jumysqa tartylatyn ýaqyty 600 saǵatqa deıin uzartylady. Odan bas tartsa, 2 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylady. Al zańǵa pysqyrmaı, qylmysyn birneshe ret qaıtalaǵan toptarǵa salynatyn aıyppul kólemi 18 mln teńgeden asady. 1200 saǵat qoǵamdyq jumys isteýge mindetteledi nemese 5 jylǵa sottalady. Al veıpti belgilenbegen jerde shekkender kádimgi shylym tutynýshylary sııaqty 11 myń teńgege jýyq aıyppul tóleıdi. 21 jasqa deıingilerge energetıkalyq sýsyndardy satýǵa tyıym salyndy.

(Fotokollaj Azattyq Rýhy, Ábilqasym Esentaev)

Álem elderi veıppen qalaı kúresip jatyr?                                           

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, 33 el veıpterdi satýǵa tyıym salǵan. Al 79 el atalǵan ónimge demeýshilik tanytýǵa jáne jarnamalaýǵa ári qoǵamdyq oryndarda tutynýǵa tyıym salǵan.

Veıp shegýshilerge eń qolaısyz – Taıland memleketi. El bıligi týrısterdiń arqyly mol tabysqa kenelip otyrsa da, veıp shekken adamnyń jergilikti nemese sheteldik saıahatshy ekenine qaramaı, 10 jylǵa sottaýy múmkin. Alaıda, soǵan qaramastan atalǵan eldiń qara naryǵynda veıpterdiń satylyp jatqany týraly faktiler ushyrasady.   

Úndistanda kez-kelgen adam elektrondy temeki men veıpke qatysty zańdy buzǵandar týraly arnaýly saıtqa habarlaı alady, olardy óndirýge, elge kirgizýge, eksporttaýǵa, satýǵa, saqtaýǵa bolmaıdy, jarnamasyna da ruqsat joq. Talapqa baǵynbaǵandarǵa salynatyn aıyppul mólsheri 7 myń dollarǵa deıin jetýi múmkin. Tipti 1 jyl bas bostandyǵynan aıyrý jazasy da qarastyrylǵan. Erejeni qaıta buzǵandardyń 3 jylǵa sottalýy da ǵajap emes.

Túrkııada veıp, elektrondy temeki, elektrondy kalıannyń ımportyna tyıym salynǵan. Ol úshin 3,5 myń lıra, ıaǵnı 50 myń teńge aıyppul salynady. Alaıda Túrkııa ekonomıkasy týrızmge táýeldi. Sol sebepti syrttan kelgen saıahatshylarǵa ózderimen birge alyp kelgen qurylǵylaryn qoldanýǵa tyıym salynbaǵan, áıtse de, jabyq jerlerde qoldanýǵa ruqsat etilmeıdi.  

Balanyń veıpke táýeldi bolyp qalýyna ata-ananyń kinásy bar ma?

Saýda-sattyqqa tyıym salynǵanymen, «táýeldilik» deıtin túıtkildi máseleniń bar ekeni belgili. Psıhologtardyń aıtýynsha kez-kelgen bala qandaı bolsa da ózine ata-anasy uryspaı, ony qabyldap, járdem berip júrgenin qalaıdy. Biraq ata-analar bala psıhıkasyna zııan keltirýi de múmkin.

«Kez-kelgen táýeldiliktiń tamyrynda áke-shesheniń balanyń emosıonaldy qajettiligin toltyrmaǵany jatyr, ol qandaı qajettilikter ekenin balanyń ata-anasy bilýi kerek», deıdi psıhologtar.

Osy tusta aıta ketsek, ata-analar tarapynan veıpke táýeldi bolyp qalǵan balalary úshin kó­mek suralyp, ıaǵnı, «Nege zań­men tyıym salynbaıdy?» degen ashynǵan usynys-jazbalar kóbeıýiniń nátıjesinde olardyń únin Memleket basshysyna jetkizýdi petısııa arqyly júzege asyrýdy Qazaqstan halqy Assambleıasy Analar keńesi jón kórgen. Al, petısııaǵa qol qoıǵan ata-analar qatary 20 myńǵa jýyqtaǵan.

(Foto: scopeblog.stanford.edu)

Veıptiń densaýlyqqa zııany – orasan

Mamandardyń aıtýynsha, veıp – óte qaýipti ónim, eń al­dymen nıkotın, propılenglıkol, glı­­­serın jáne taǵy 2 000-nan astam hı­mııa­lyq qospa túri bar jáne olardyń basym bóligi zerttelinbegen. Tipti, hosh ıister de óte zııandy sanalady.  

Sonymen qatar mamandardyń aı­týynsha, elektrondy temeki kádimgi shylymnan áldeqaıda qaýipti (te­mekimen salystyrǵanda veıpte nıkotın 10 ese kóp ári ol sıntetıkalyq nıkotın). Sebebi munda nıkotın býlanyp, aýyz qýysynyń shyryshty qabatyn kúı­diredi, sóıtip onkologııalyq aýrýlarǵa ákeledi, tynys alý júıesin zaqymdaıdy, bas mıy tamyrlarynyń aterosklerozyna apa­ra­dy, sebebi, ony tartqan kezde nıko­tın qanǵa óte jyldam enedi. Sodan baryp, búı­rek bezimen adrenalın shyǵyp, arte­rıaldyq qan qysymy joǵarylap, júrek yrǵaǵy qysqarady. Bul júrekke qatty júk­ túsirip, sonyń saldarynan jú­rek-qantamyr aýrýshańdyǵy damı túsedi. Adam uıqysy nasharlap, tez ashýlanady jáne nazar aýdarý qabileti tómendeıdi. Mamandardyń sózinshe, 10 jasynan ókpesin boldyrtqan er bala belsiz, qyz bala bedeýlikke ushyraıdy.

Jańa zań serpin berdi me?

Qazaqstanda balalar men jasóspi­rim­der­diń veıpıngine qatysty qaýip-qaterge qarsy turý úshin saý­da núktelerimen aqparattyq ju­mys; Ishki ister organdary­men birge qoldanystaǵy zańna­ma­nyń saqtalýyna qatysty veıp-dúkenderge monıtorıng; jasós­pirimderge, ata-analar men mu­ǵalimderge arnalǵan bilim baǵ­darlamalary, aqparattyq naý­qan, t.b jumystar júrgizilgen.

Al shaǵyn jáne orta bıznesti tekserýge qatysty moratorııdiń kúshin joıýy máseleni túbegeıli sheshpeıtindikten, paıdaǵa qunyqqan satýshylardy anyqtaý úshin quqyq qorǵaý organdarynyń veıpshoptarǵa reıdteri jalǵastyrylyp jatyr.

Tıisti zańnyń kúshine engenine kóp ýaqyt ótpese de, ázirge elemeıtinder bar eken. Búginge deıin tártip saqshylary 18 myńnan astam veıpti tárkilegen. Jalpylaı aıtqanda, polısııa qyzmetkerleriniń reıdtik is-sharalary barysynda kámeletke tolmaǵandarǵa elektrondyq tutyný júıesin satý faktileri anyqtalyp, qylmystyq ister qozǵalǵan. Zańsyz jolmen jekizilgen mol mólsherli veıpter de anyqtalyp, elektrondy ónimderdi joıý sharalary qabyldanyp otyr. Onyń ishinde Instagram áleýmettik jelisi arqyly veıp satqandar da anyqtalyp jatyr.  

Túıindeı aıtqanda, veıpke bókkenderdiń bolashaǵy tutas qoǵamdy alańdatýy nátıjesinde atalǵan zańnyń qabyldanýy – ult densaýlyǵyn saqtaý turǵysynda mańyzdy qadamnyń biri.