Qulagerdiń syny

– Bir kúni, – depti Aqan seri: – Atbasar bazarynan júzdeı jylqy satyp ákele jatqan naǵashym kelip úıge qondy. Meniń júırik izdep júrgenimnen habardar ol: «Jıen, sen júırik izdep júr dep edi, aıdap kele jatqan attardan tańdaǵanyńdy alyp qal!» dedi. Dereý Kıikbaı synshyny shaqyryp alyp, ekeýlep jylqyny aralap kele jatyp, kóldiń jaǵasyndaǵy qumda tórt aıaǵy sereıip aryq qula qunan jatqanyn kórdik. Kıikbaı oǵan bir qarap jiberip: «Izdegeniń tabyldy, Aqan súıinshi!» dedi. Men «bul qaı mazaǵy» degendeı ań-tań tura qaldym» dep eske alady. Sonda Aqańnyń kúdigin seıiltpekke Kıikbaı synshy sóıleı jónelipti. «Eı, Aqan, mynanyń keýdesine kóz salshy, tósiniń astynan adam júgirip ótkendeı, keń. Erteden qara keshke deıin shapsań da, entikpeıtin jylqy bul. Saǵaǵyna qos ju­dyryq syıyp tur. Mundaı tynys tartar keń óńesh ózge jylqy balasyna bitken emes. Azýlary qabannyń azýyndaı aıqasa, kekjıe keıin qaraı bitýin-aı. Bul sarqylmaıtyn qaırattyń belgisi. Qabaǵyn kórdiń be, judyryqtaı bolyp túıilip turǵan. Jaıshy­lyqta momaqansyǵanmen, eregiste qandaı qutyrynar eken sabaz. Ashýy kelmeı jylqy shappaıdy. Myna qabaqpen egeste tuldanyp shabatyn jylqy bul. Bóken tanaý eken, bókennen júırik ań joq. Eń keń tanaý sonyki, myna qunannyń tanaýyna qol sıyp keterdeı deldıe bitken eken. Bul da demdi bókennen kem tartpas. Basyna qarashy! Kesip alar eti joq, tap-taqyr jəne ushqyr úırektiń basyndaı up-uzyn, súp-súırik. Eı, Aqan, aldyńǵy jaǵynan qara­ǵanda, bóksesi shómıip tur. Bul qas júıriktiń syny. Endi artynan qaraıyq: jaıasynyń keńdigi qulashqa jaqyn. Jony qysqa sál kúdisteý bitipti. Jotasynyń jalpaqtyǵyna kisi tósek sap jat­qandaı. Shyn júıriktiń aldy-arty osylaı teń keledi. Aldynan qarasań arty jińishke sııaqty, artynan qarasań aldy jińishke sııaqty. Al kóldeneńinen qarasań aldy, arty birdeı tolyq. Júırik úsh túrli bolady, biriniń aldy, biriniń arty bıik, endi biriniń aldy-arty teń. Arty bıik órge shapqysh keledi, aldy bıik yldıǵa shapqysh keledi, aldy-arty teń yldı men órge birdeı shabady, my­na qulager qunan sońǵysy eken», – dep aqtarylypty synshy.

Shyǵarmada Kıikbaı synshy­nyń tolǵana syr shashýy munymen bitpeıdi. Áıgili at synshysy alyp poemaǵa arqaý bolyp, ańyzǵa aınalǵan jylqynyń beınesin asha túskendeı. Qulager turpatynyń ár qyryna jańasha baǵa berip, bı-sheshendershe kósile sóıleıdi. «Júırik jylqyny biz «bota tirsek» deımiz. Sebebi botanyń tirsegi maıysyp turady. Tirsegi maıysqan jylqynyń artqy aıaq­tarynyń serpini ekpindi ke­ledi. Tegi jylqynyń aldy emes, arty shabady. Al myna qunannyń tirsegi, «bota tirsek» atalyp júr­gen jylqylardyń bireýine de uqsamaıdy. Munyń tirsegi – jolbarystyń tirsegi. Munyń artqy aıaqtarynyń bir serpini ózge jylqynyń eki-úsh serpinine teń, ózge júıriktiń eki-úsh adymy, munyń bir-aq adymy. Uzaq shabysta jylqynyń tabany qyzyp ketedi, taban qyzsa, aıaqtarynyń qarýy qaıtady. Myna qunannyń tuıaǵyna qarasań tóńkerile, búrise, jilinshiginiń orta jerine deıin bitken. Mun­sha qalyń tuıaq qansha shapsa da qyzbaıdy. Qulaǵy aýmaǵan qulandiki, qulan­nyń qulaǵynyń túbi bos bolady. Shapqan kezde qulannyń qulaǵy, qoıannyń qulaǵy sııaq­tanyp, jelkesine qaraı jatyp qalady, sonda oǵan jel kir­meıdi. Qazaqtyń «quıryǵy joq, jaly joq qulan qaıtyp kún kórer» degenindeı myna qunannyń jal-quıryǵy joq eken. Bul qulantektes júıriktiń syny. Mundaı jylqy semirgende maıyn qazysy men qartasyna ne jalyna jınamaıdy. Onyń maıy etine aralasa bitedi, etten bólek túıilgen maı qulanda bolmaıdy. Jaldyń qyly astyńǵy maıyna ósedi, jalynda maı joq qulannyń jelkesine qyl qaıdan bitsin», – deıdi synshy tebirene.

Munan soń Kıikbaı qunandy úıine jetektep alyp ketedi. Aqan aýylyna qaıtady da, naǵashysyna kelip: «Jylqyńyzda jaman aryq qunan bar eken, sony alatyn boldym», deıdi. Naǵashysy atyp turyp: «Apyrmaı, jıen-aı, synshy ma ediń?» deıdi sasqalaqtap. Bolǵan oqıǵany bildirgisi kelmegen Aqan: «jaı ala saldym» dep aqtalsa da, naǵashysy shynyn aıtqyzypty. Aqan shynyn aıtqannan keıin, naǵashysy: «Meniń synshym da dál seniń synshyń aıtqan sózdi aıtyp edi. Orystan satyp alyp edim, ózi kedeı orys bolǵasyn arzanǵa satyp edi. О́zge attan onyn alsań da bulaı qynjylmas em, ózime qısań qaıtedi?» dep jalynady. Aqan: «Osydan basqany almaımyn», dep otyryp alady. Aqyry naǵashysy ańyzǵa aınalǵan jylqyny kózden qıyp beredi. Aqan­nyń «Qulager» ánindegi «Qulager, qulynyńnan kerim ediń, Naǵashym suraǵanda berip edi...» deıtin joldardyń tarıhy osy eken, qadirli oqyrman.