Sýrette: «Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı parki
– «Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı parki» respýblıkalyq memlekettik mekemesi – tabıǵı keshenderdi qorǵaý jáne qalpyna keltirý, ekologııalyq-aǵartýshylyq, ǵylymı, týrıstik jáne rekreasııalyq maqsattarda paıdalanýǵa arnalǵan, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqqa jatady. Jalpy aýdany – 161 045 gektar. Ormanmen qamtylǵany 38156 gektardy quraıdy.
Ulttyq parktiń negizgi jumys baǵyttary men mindetterine keler bolsaq, birinshiden, memlekettik tabıǵı-qoryq qoryn qorǵaý, ekinshiden, ǵylymı-zertteýler men baqylaý, tabıǵat jylnamasyn júrgizý, úshinshiden, tabıǵat qubylystary jáne tabıǵat keshenderiniń jaǵdaıyna monıtorıng jasaý. Sondaı-aq ekologııalyq aǵartý jumystary men ekologııalyq ekskýrsııalyq jáne tanymdyq týrızmdi damytý mindettelgen. Park aýmaǵy 4 ormanshylyqqa bólingen. Shtat kestesine sáıkes 126 adam jumys atqarady. Onyń syrtynda shtattan tys jumyskerlerimiz bar.
– Taý bókterindegi ormandy jerlerdi órt qaýpinen saqtaý ońaı emes. Erekshe qorǵalatyn aımaqta zańsyzdyqqa jol berip, tabıǵatqa qaýip tóndirgenderdi jaýapqa tartý, jazalaý barysy qalaı?
– Ormannyń negizgi jaýy – orman órti bolǵandyqtan, park janynan orman órtin sóndirý stansasy qurylyp, qazirgi ýaqytta qajetti órt sóndirý tehnıkalarymen, qural-jabdyqtarmen jabdyqtalyp, órtke qarsy jumystar josparǵa saı atqarylyp jatyr. Parkke demalýshylar kóptep kelýine baılanysty, órtke qarsy eskertpe paraqshalaryn taratyp, park aýmaǵyna ot jaqqyzbaı, ınspektorlar únemi reıdter júrgizedi. Osylaısha, park qyzmetkerleriniń orman qorǵaý zańdylyqtaryn baqylaýy nátıjesinde, jyl basynan beri 29 zańsyzdyq anyqtalyp, 1 264 510 teńge aıyppul salyndy, 137 896,2 teńge ormanǵa keltirilgen zalal tolyq óndirildi.
Sonymen qatar qustarǵa uıalar ilip, zııankesterden qorǵaý jumystaryn júrgizemiz. Bıylǵy kóktemde 13,7 gektar aýmaqqa 54 800 dana orman ekpelerin otyrǵyzdyq jáne tolyqtyrý jumystaryna sáıkes 10,18 gektar aýmaq jerge 40720 dana, barlyǵy 95520 dana shrenk shyrshasynyń kóshetteri otyrǵyzyldy.
Parkte ýaqytsha orman tuqymbaǵy uıymdastyrylyp, stratıfıkasııadan ótken shrenk shyrshasy tuqymy sebildi. 2020-2024 jyldary otyrǵyzylǵan orman ekpelerinde jalpy aýmaǵy 67,3 gektar jer kútilip, baptalady.
– Teńiz deńgeıinen 1800-3500 metr bıiktikte ornalasqan ulttyq park aýmaǵy sırek kezdesetin jáne joǵalyp bara jatqan janýarlar men ósimdikter álemine baı. Tabıǵı ortanyń jabaıy kúıin, adamdardyń qoly tımegen jekelegen bólikterin saqtaýda qandaı sharalar atqarylyp jatyr?
– Ulttyq parktiń jeri tabıǵı, aýa raıy taýlyq landshaft tobyna jatady. Park aýmaǵy Almaty oblysynyń burynǵy Raıymbek (qazirgi Kegen) aýdanynyń batys bóligin jáne Talǵar aýdanynyń shyǵys bóligin qamtıdy. Ulttyq park aýmaǵyndaǵy eldi mekender Kegen aýdanynda ǵana ornalasqan. Olar: Saty, Kúrmeti, Qarabulaq, Jalańash, A.Núsipbekov jáne Alǵabas aýyldary.
«Kólsaı kólderi» ulttyq tabıǵı parki – nebir tabıǵat ǵajaıyptaryn saqtap qalǵan erekshe ekojúıe. Bul aımaq ósimdikter men janýarlar áleminiń baılyǵymen erekshelenedi. Parkte ósimdikterdiń 549 túri kezdesedi, olar Kúngeı Alataýy florasynyń 76 paıyzyn quraıdy. Bul kórsetkish ulttyq tabıǵı parktiń ósimdik álemine baı ekendigin bildiredi. Flora quramynda keń taralǵan ósimdikterden bastap, sırek kezdesetin endemıkter men relıktter de bar.
О́simdik álemi únemi zerttelip, jańa túrleri anyqtalyp jatady. Atap aıtsaq, byltyrǵy jyly Shelek ózeni mańynda Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen, buryn belgisiz batpaq jylantamyry tabyldy. Parkte Qyzyl kitapqa engen ósimdikter sany 19-ǵa jetti. Olardyń qatarynda jataǵan shyrsha, jyltyr janargúl, Tıan-Shan janargúli, Semenov aıdarshóbi, Falkoner baýyrshóbi jáne basqa da sırek kezdesetin ósimdikter bar.
«Kólsaı kólderi» ulttyq tabıǵı parki janýarlar álemine de baı. Munda shamamen 226 janýar túri tirkelgen, bul elimizdegi barlyq janýarlar túriniń 21 paıyzyn quraıdy. Sútqorektilerdiń 51 túri mekendeıdi, olardyń 7 túri Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen. Sırek kezdesetin jáne joıylý qaýpi bar janýarlar qatarynda Tıan-Shan qońyr aıýy, Túrkistan sileýsini, qar ilbisi, Tıan-Shan arqary jáne Orta Azııalyq qundyz bar.
Sútqorektilerdi baqylaý úshin 2014 jyldan bastap fototuzaqtar qoldanylady. Bul zamanaýı qurylǵylar sırek ańdardyń naqty sanyn anyqtap qana qoımaı, olardyń ómir saltyn qashyqtyqtan baqylaýǵa múmkindik beredi. Sol jyly alǵash ret fototuzaqqa qar barysy túsip, olardyń park aýmaǵynda taralýy jáne sany týraly qundy derekter alynyp, qazirgi tańda barystyń 22 daraǵy tirkelgeni anyqtalyp otyr.
Sol sııaqty park aýmaǵynda qustardyń 156 túri tirkelgen, olardyń qatary jyl saıyn artyp keledi. Qustardyń 14 túri Qyzyl kitapqa engen, olardyń qatarynda saqaltaı qozyqumaı, qara degelek, baqaltaq qyran, suńqyldaq aqqý jáne jylanjegish qyran bar.
«Kólsaı kólderi» ulttyq tabıǵı parki tek elimizdiń ǵana emes, búkil álemdik qorǵaýǵa jatatyn erekshe qustardyń mekeni. Park aýmaǵynda álemdik qorǵaýǵa jatatyn Jurtshy (Neopcron percnopterus) jáne Sháýkildek (Crex crex) sııaqty qustar tirkelgen. Sırek kezdesetin qustardyń saqtalýy men meken etýi tabıǵattyń osy aımaqtaǵy ekojúıesiniń erekshe baı ári qolaıly ekenin kórsetedi. Mundaı túrlerdiń parkte kezdesýi, onyń halyqaralyq mańyzyn arttyryp, bıologııalyq ártúrlilikti qorǵaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy jumystardyń bir bóligine aınaldy. Sondaı-aq tabıǵı aımaqta qosmekendilerdiń 4 túri jáne baýyrymen jorǵalaýshylardyń 5 túri tirkelgen.
Ulttyq parktiń sý resýrstary da erekshe mańyzdy. Munda ózender men shaǵyn kólder kóp. Eń uzyn ózen – Shelek, ol Almaty oblysynyń mańyzdy sý kózi. Osy sý aıdyndarynda balyqtyń 5 túri mekendeıdi, olardyń ishinde jalańash kókbas, qubylmaly forel, tıbettik jalańash aqbalyq kezdesedi. Bul balyqtar tabıǵattyń taza sý aıdyndarynda ǵana ómir súre alatyn erekshe tuqymdar.
Ulttyq park aýmaǵynda tabıǵatty qorǵaý salasynda memlekettik ınspektorlar jumys isteıdi. Ár memlekettik ınspektordyń ózine bekitilip berilgen aınalymy bar. Sol aınalymdy qaraıdy jáne zań buzýshylyq bolmaýyn qadaǵalaıdy. Mekemeniń memlekettik ınspektorlary minis atpen, maýsymdyq kıim-keshekpen, baılanys, qorǵanys quraldarymen tolyq qamtamasyz etilgen.
Ekologııalyq jáne tanymdyq týrızmdi damytý maqsatynda ulttyq park aýmaǵynda týrıster men demalýshylarǵa arnalǵan 7 týrıstik marshrýt qyzmet kórsetedi. Solardyń ishinde «Saty aýyly – Qaıyndy kóli», «Tómengi Kólsaı kóli – Sarybulaq asýy» týrıstik marshrýttary demalýshylardyń kóp suranysyna ıe. Mekemede 4 baqylaý ótkizý tospasy jumys isteıdi. Olar – Taldy, Saty, Kólsaı, Qaıyńdy tospalary.
«Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı parki 2007 jyldan beri «Parkter sherýi» aksııasy aıasynda týǵan jer tarıhy men mádenıetin nasıhattaýǵa, tabıǵatqa degen súıispenshilikti arttyrýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy dástúrli túrde ótkizip keledi. Bıyl 18-ret ótken aksııa aıasynda 15 aksııa, 4 baıqaý uıymdastyrdy jáne oǵan barlyǵy 1349 adam qatysty.
– Kólsaı kólderin tamashalaýǵa keletin týrıster sany jyldan jylǵa artpasa, kemigen emes. Shetelderden de kelýshilerdiń qarasy qalyń. Al adamǵa eń aldymen servıstik qyzmettiń sapaly bolýy asa mańyzdy. Osy oraıda servısti damytýda serpin bar ma?
– «Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı parkine 2023 jyly kelgen demalýshylar sany – 244733 adam. Al bıylǵy jylǵy qyrkúıek aıynyń 9-yna deıin kelgen demalýshylar sany 306455 adamǵa jetti. Jyl sońyna deıin bul kórsetkish taǵy da óse túsedi. Qazirgi tańda ulttyq parkpen 14 týrıstik fırma kelisimshartqa otyrǵan.
Jalpy ulttyq park aýmaǵynda servıs sapasyn jaqsartý maqsatynda tómengi Kólsaı kólinen 1 jer ýchaskesi uzaq merzimdi paıdalanýǵa, 3 jer ýchaskesi qysqa merzimge paıdalanýǵa berilgen. 1 meıramhana, 10 qonaqúıi, saýda dúńgirshekteri, qazaq aýyly qyzmet kórsetedi. Tómengi Kólsaı kólinde aktıv, bılaın mobıldi jáne ınternet jelisi qosylǵan.
Kólsaı, Qaıyńdy demalys aýmaǵynda 2 avtoturaq ornalasqan. Týrıstik maýsym kezinde, demalys kúnderi park aýmaǵyna kelýshi sanynyń kóp bolýyna baılanysty, avtoturaqtarǵa kólikter syımaı qalady. Osyǵan baılanysty avtoturaq ornyn keńeıtý jumystary qolǵa alynyp jatyr. Qazirgi kezde avtoturaq salatyn aýmaq anyqtalyp, aldaǵy jyly jańa avtoturaq salý josparlanyp otyr.
2025 jylǵa Kólsaı baqylaý ótkizý tospasyn tolyq avtomattandyrý jumysyn júrgizý josparǵa engizildi. Týrısterge kórsetiletin qyzmet sapasy da jaqsaryp keledi. О́tken jyly arnaıy esepshottan 4 890 000 qarjy bólinip, Kólsaı kóliniń sol jaq jaǵalaýynan 350 metr jaıaý júrginshi soqpaǵy jasaldy. Tómengi Kólsaı men Ortańǵy Kólsaı aralyǵyndaǵy marshrýt «jaıaý» jáne «atty» bolyp ekige bólindi. Almaty oblysy týrızm basqarmasynan 120 mln teńge qarajat bólinip, Tómengi Kólsaı kóliniń oń jaq jaǵalaýyna 700 metr aǵash baspaldaqtar salyndy. Bıylǵy jyly atalǵan basqarmadan 184 mln teńge qarajat bólinip, jaıaý júrginshilerge arnalǵan Qaıyńdy kóline 420 metr, Kólsaı kóline 1,5 shaqyrymdyq jol jasaý josparlanyp otyr. Qazirgi kezde Qaıyńdy kólinde jaıaý júrginshiler joly jasalyp jatyr. Park aýmaǵynda 28 dana anshlag jáne 192 jol belgileri ornatyldy.
– Jumysty jetildirýge, jandandyrýǵa qatysty qandaı qordalanǵan máselelerdi atar edińiz?
– Qordalanǵan máselelerge keler bolsaq, ulttyq park aýmaǵynda shtat tapshylyǵy bar. Park aýmaǵynda 111 aınalym bar, sol aınalymdy 71 memlekettik ınspektor qaraıdy. Bul óte az. О́ıtkeni ár aınalymǵa jaýapty jeke ınspektor bolýy qajet.
Qaıyńdy kóline aparatyn joldyń nasharlyǵy, elektr jelisiniń bolmaýy, ınternet baılanysynyń joqtyǵy osy baǵytta týrızmdi zamanaýı talaptarǵa sáıkes ınfraqurylymdy damytýǵa qolbaılaý bolyp tur. Jobalyq smetalyq qujattary daıyndalǵanyna baılanysty bolashaqta osy atalǵan is-sharalar oryndalady degen senimdemiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Ulbosyn ISABEK,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
